.નમો તસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ.

અઙ્ગુત્તરનિકાયે

દુકનિપાત-ટીકા

૧. પઠમપણ્ણાસકં

૧. કમ્મકારણવગ્ગો

૧. વજ્જસુત્તવણ્ણના

૧. દુકનિપાતસ્સ પઠમે પહારસાધનત્થન્તિ દણ્ડપ્પહારસ્સ સુખસિદ્ધિ-અત્થં. કઞ્જિતો નિબ્બત્તં કઞ્જિયં, આરનાલં, યં બિલઙ્ગન્તિપિ વુચ્ચતિ, તં યત્થ સિઞ્ચતિ, સા કઞ્જિયઉક્ખલિકા બિલઙ્ગથાલિકા, તંસદિસં કારણં બિલઙ્ગથાલિકં. સીસકટાહં ઉપ્પાટેત્વાતિ અયોગુળપ્પવેસપ્પમાણં છિદ્દં કત્વા. સઙ્ખમુણ્ડકમ્મકારણન્તિ સઙ્ખં વિય મુણ્ડકરણં કમ્મકારણં. રાહુમુખકમ્મકારણન્તિ રાહુમુખગતસૂરિયસદિસકમ્મકારણં.

જોતિમાલિકન્તિ જોતિમાલવન્તં કમ્મકારણં. હત્થપજ્જોતિકન્તિ હત્થસ્સ પજ્જોતનકમ્મકારણં. એરકવત્તકમ્મકારણન્તિ એરકવત્તસદિસે સરીરતો ચમ્મવત્તે ઉપ્પાટનકમ્મકારણં. ચીરકવાસિકકમ્મકારણન્તિ સરીરતો ઉપ્પાટિતવત્તચીરકેહિ નિવાસાપનકમ્મકારણં. તં કરોન્તા યથા ગીવતો પટ્ઠાય વદ્ધે કન્તિત્વા કટિયં ઠપેન્તિ, એવં ગોપ્ફકતો પટ્ઠાય કન્તિત્વાપિ કટિયમેવ ઠપેન્તિ. અટ્ઠકથાયં પન ‘‘કટિતો પટ્ઠાય કન્તિત્વા ગોપ્ફકેસુ ઠપેન્તી’’તિ વુત્તં. એણેય્યકકમ્મકારણન્તિ એણિમિગસદિસકમ્મકારણં. અયવલયાનિ દત્વાતિ અયવલયાનિ પટિમુઞ્ચિત્વા. અયસૂલાનિ કોટ્ટેન્તીતિ કપ્પરજણ્ણુકકોટીસુ અયસૂલાનિ પવેસેન્તિ. તન્તિ તં તથાકતકમ્મકારણં સત્તં.

બળિસમંસિકન્તિ બલિસેહિ મંસુપ્પાટનકમ્મકારણં. કહાપણિકન્તિ કહાપણમત્તસો છિન્દનકમ્મકારણં. કોટ્ટેન્તીતિ છિન્દન્તિ. ખારાપતચ્છિકન્તિ તચ્છેત્વા ખારાપસિઞ્ચનકમ્મકારણં. પલિઘપરિવત્તિકન્તિ પલિઘસ્સ વિય પરિવત્તનકમ્મકારણં. એકાબદ્ધં કરોન્તિ અયસૂલસ્સ કોટ્ટનેન. પલાલપીઠકન્તિ પલાલપીઠસ્સ વિય સરીરસ્સ સંવેલ્લનકમ્મકારણં. કારણિકાતિ ઘાતનકારકા. પલાલવટ્ટિં વિય કત્વાતિ યથા પલાલપીઠં કરોન્તા પલાલં વટ્ટિં કત્વા સંવેલ્લનવસેન પુન વેઠેન્તિ, એવં કરોન્તીતિ અત્થો. છાતકસુનખેહીતિ ખુદ્દકેહિ કોલેય્યકસુનખેહિ. તે હિ બલવન્તા જવયોગા સૂરા ચ હોન્તિ. સહસ્સભણ્ડિકન્તિ સહસ્સત્થવિકં.

યાહન્તિ યં અહં. યન્તિ ચ કારણવચનં. તેનાહ ‘‘યેન અહ’’ન્તિ. છિન્નમૂલકેતિ તણ્હામૂલસ્સ ઉચ્છિન્નત્તા સઞ્છિન્નમૂલકે.

વજ્જસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. પધાનસુત્તવણ્ણના

૨. દુતિયે ઉભતોબ્યૂળ્હસઙ્ગામપ્પવેસનસદિસન્તિ યુદ્ધત્થાય ઉભતોરાસિકતચતુરઙ્ગિનિસેનામજ્ઝપ્પવેસનસદિસં. દાનઞ્ચ યુદ્ધઞ્ચ સમાનમાહૂતિ એત્થ કથં પનીદમુભયં સમાનં? જીવિતવિનાસભીરુકો હિ યુજ્ઝિતું ન સક્કોતિ, ભોગક્ખયભીરુકો દાનં દાતું ન સક્કોતિ. ‘‘જીવિતઞ્ચ રક્ખિસ્સામિ, યુજ્ઝિસ્સામી’’તિ હિ વદન્તો ન યુજ્ઝતિ, જીવિતે પન આલયં વિસ્સજ્જેત્વા ‘‘હત્થપાદાદિચ્છેદો વા હોતુ મરણં વા, ગણ્હિસ્સામેતં ઇસ્સરિય’’ન્તિ ઉસ્સહન્તોવ યુજ્ઝતિ. ‘‘ભોગે ચ રક્ખિસ્સામિ, દાનઞ્ચ દસ્સામી’’તિ વદન્તોપિ ન દદાતિ, ભોગેસુ પન આલયં પિસ્સજ્જેત્વા ‘‘મહાદાનં દસ્સામી’’તિ ઉસ્સહન્તોવ દેતિ. એવં દાનઞ્ચ યુદ્ધઞ્ચ સમં હોતિ. કિઞ્ચ ભિય્યો – અપ્પાપિ સન્તા બહુકે જિનન્તિ, યથા ચ યુદ્ધે અપ્પકાપિ વીરપુરિસા બહુકે ભીરુપુરિસે જિનન્તિ, એવં સદ્ધાદિસમ્પન્નો અપ્પકમ્પિ દાનં દદન્તો બહુવિધં લોભદોસઇસ્સામચ્છરિયદિટ્ઠિવિચિકિચ્છાદિભેદં તપ્પટિપક્ખં અભિભવતિ, બહુઞ્ચ દાનવિપાકં અધિગચ્છતિ. એવમ્પિ દાનઞ્ચ યુદ્ધઞ્ચ સમાનં. તેનાહ ‘‘અપ્પમ્પિ ચે સદ્દહાનો દદાતિ, તેનેવ સો હોતિ સુખી પરત્થા’’તિ.

અગારસ્સ હિતં કસિગોરક્ખાદિ અગારિયં, તં નત્થિ એત્થાતિ અનગારિયં, પબ્બજ્જાતિ આહ ‘‘અગારસ્સ…પે… અનગારિયં પબ્બજ્જ’’ન્તિ. સબ્બૂપધિપટિનિસ્સગ્ગત્થાયાતિ એત્થ ચત્તારો ઉપધી – કામુપધિ, ખન્ધુપધિ, કિલેસુપધિ, અભિસઙ્ખારુપધીતિ. કામાપિ હિ ‘‘યં પઞ્ચ કામગુણે પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ સુખં સોમનસ્સં, અયં કામાનં અસ્સાદો’’તિ (અ. નિ. ૯.૩૪) એવં વુત્તસ્સ સુખસ્સ, તદસ્સાદનિમિત્તસ્સ વા દુક્ખસ્સ અધિટ્ઠાનભાવતો ઉપધીયતિ એત્થ સુખન્તિ ઇમિના વચનત્થેન ‘‘ઉપધી’’તિ વુચ્ચન્તિ. ખન્ધાપિ ખન્ધમૂલકસ્સ દુક્ખસ્સ અધિટ્ઠાનભાવતો, કિલેસાપિ અપાયદુક્ખસ્સ અધિટ્ઠાનભાવતો, અભિસઙ્ખારાપિ ભવદુક્ખસ્સ અધિટ્ઠાનભાવતો ‘‘ઉપધી’’તિ વુચ્ચન્તિ. સબ્બેસં ઉપધીનં પટિનિસ્સગ્ગો પહાનં એત્થાતિ સબ્બૂપધિપટિનિસ્સગ્ગં, નિબ્બાનં. તેનાહ ‘‘સબ્બેસં ખન્ધૂપધિ…પે… નિબ્બાનસ્સ અત્થાયા’’તિ.

પધાનસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. તપનીયસુત્તવણ્ણના

૩. તતિયે તપનીયાતિ એત્થ કત્તુઅત્થે અનીય-સદ્દોતિ આહ ‘‘તપન્તીતિ તપનીયા’’તિ. તપન્તીતિ વિબાધેન્તિ, વિહેઠેન્તીતિ અત્થો. તપનં વા દુક્ખં, દિટ્ઠે ચેવ ધમ્મે અભિસમ્પરાયઞ્ચ તસ્સ ઉપ્પાદનેન ચેવ અનુબલપ્પદાનેન ચ હિતાતિ તપનીયા. અથ વા તપન્તિ તેનાતિ તપનં, અનુતાપો, વિપ્પટિસારોતિ અત્થો. તસ્સ હેતુભાવતો હિતાતિ તપનીયા. અનુસોચતીતિ વિપ્પટિસારી હુત્વા કતાકતં અનુગમ્મ સોચતિ. સોચનઞ્હિ કતત્તા ચ હોતિ અકતત્તા ચ. તથા ચેવ પાળિયં વિભત્તં. નન્દયક્ખાદીનં વત્થૂનિ પાકટાનીતિ તાનિ અદસ્સેત્વા દ્વેભાતિકવત્થું દસ્સેન્તો ‘‘તે કિરા’’તિ આદિમાહ. તત્થ તેતિ દ્વે ભાતરો. પુન કિં મગ્ગસીતિ પુન કિં ઇચ્છસિ.

તપનીયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. ઉપઞ્ઞાતસુત્તવણ્ણના

૫. પઞ્ચમે ઇમઞ્હિ ધમ્મદ્વયન્તિ કુસલેસુ ધમ્મેસુ અસન્તુટ્ઠિતા, પધાનસ્મિં અનોસક્કનસઙ્ખાતં ધમ્મદ્વયં. ઇમિનાતિ ‘‘અસન્તુટ્ઠિતા કુસલેસુ ધમ્મેસૂ’’તિ વચનેન. ઇમં દીપેતીતિ ‘‘યાવ સો ઉપ્પજ્જતિ, ન તાવાહં સન્તુટ્ઠો અહોસિ’’ન્તિ એતં પરિયન્તં કત્વા વક્ખમાનત્થં દીપેતિ. પધાનસ્મિન્તિ વીરિયારમ્ભે. ઇમમત્થન્તિ ‘‘પધાનસ્મિઞ્ચા’’તિઆદિના વુત્તમત્થં. વીરિયપ્પવાહે વત્તમાને અન્તરા એવ પટિગમનં નિવત્તનં પટિવાનં, તદસ્સ અત્થીતિ પટિવાની, ન પટિવાની અપ્પટિવાની, તસ્સ ભાવો અપ્પટિવાનિતા, અનોસક્કનાતિ આહ ‘‘અપ્પટિવાનિતાતિ અપ્પટિક્કમના અનોસક્કના’’તિ. તત્થ અનોસક્કનાતિ અપ્પટિનિવત્તિ.

આગમનીયપટિપદાતિ સમથવિપસ્સનાસઙ્ખાતા પુબ્બભાગપટિપત્તિ. સા હિ આગચ્છન્તિ વિસેસમધિગચ્છન્તિ એતાય, આગચ્છતિ વા વિસેસાધિગમો એતાયાતિ આગમનીયા, સા એવ પટિપજ્જિતબ્બતો પટિપદાતિ આગમનીયપટિપદા. અપ્પટિવાનપધાનન્તિ ઓસક્કનારહિતપ્પધાનં, અન્તરા અનોસક્કિત્વા કતવીરિયન્તિ અત્થો.

ઉપઞ્ઞાતસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. સંયોજનસુત્તવણ્ણના

૬. છટ્ઠે સંયોજનાનં હિતા પચ્ચયભાવેનાતિ સંયોજનિયા, તેભૂમકા ધમ્મા. તેનાહ ‘‘દસન્નં સંયોજનાન’’ન્તિઆદિ. સંયોજનિયે ધમ્મે અસ્સાદતો અનુપસ્સતિ સીલેનાતિ અસ્સાદાનુપસ્સી, તસ્સ ભાવો અસ્સાદાનુપસ્સિતા. નિબ્બિદાનુપસ્સિતાતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. ઉક્કણ્ઠનવસેનાતિ સંયોજનિયેસુ તેભૂમકધમ્મેસુ નિબ્બિન્દનવસેન. જનનં જાતિ, ખન્ધાનં પાતુભાવોતિ આહ ‘‘જાતિયાતિ ખન્ધનિબ્બત્તિતો’’તિ, ખન્ધાનં તત્થ તત્થ ભવે અપરાપરં નિબ્બત્તિતોતિ અત્થો. ખન્ધપરિપાકો એકભવપરિયાપન્નાનં ખન્ધાનં પુરાણભાવો. એકભવપરિયાપન્નજીવિતિન્દ્રિયપ્પબન્ધવિચ્છેદવસેન ખન્ધાનં ભેદો ઇધ મરણન્તિ આહ ‘‘મરણેનાતિ ખન્ધભેદતો’’તિ. અન્તોનિજ્ઝાનં ચિત્તસન્તાપો. પરિદેવો નામ ઞાતિબ્યસનાદીહિ ફુટ્ઠસ્સ વાચાવિપ્પલાપો. સો ચ સોકસમુટ્ઠાનોતિ આહ ‘‘તન્નિસ્સિતલાલપ્પિતલક્ખણેહિ પરિદેવેહી’’તિ. લાલપ્પિતં વાચાવિપ્પલાપો, સો ચ અત્થતો સદ્દોયેવ.

દુક્ખન્તિ ઇધ કાયિકં દુક્ખં અધિપ્પેતન્તિ આહ ‘‘કાયપટિપીળનદુક્ખેહી’’તિ. મનોવિઘાતદોમનસ્સેહીતિ મનસો વિઘાતકરેહિ દોમનસ્સેહિ. બ્યાપાદસમ્પયોગેન મનસો વિહનનરસઞ્હિ દોમનસ્સં. ભુસો આયાસો ઉપાયાસો યથા ‘‘ભુસમાદાનં ઉપાદાન’’ન્તિ, સો ચ અત્થતો ઞાતિબ્યસનાદીહિ ફુટ્ઠસ્સ અધિમત્તચેતોદુક્ખપ્પભાવિતો દોસોયેવ. કાયચિત્તાનઞ્હિ આયાસનવસેન દોસસ્સેવ પવત્તિઆકારો ઉપાયાસોતિ વુચ્ચતિ સઙ્ખારક્ખન્ધપરિયાપન્નો. તં ચુદ્દસહિ અકુસલચેતસિકેહિ અઞ્ઞો એકો ચેતસિકધમ્મોતિ એકે. યં વિસાદોતિ ચ વદન્તિ.

સંયોજનસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. કણ્હસુત્તવણ્ણના

૭. સત્તમે યથા ‘‘કણ્હા ગાવી’’તિઆદીસુ કાળવણ્ણેન સમન્નાગતા ‘‘કણ્હા’’તિ વુચ્ચતિ, ન એવં કાળવણ્ણતાય ધમ્મા ‘‘કણ્હા’’તિ વુચ્ચન્તિ, અથ ખો કણ્હાભિજાતિનિબ્બત્તિહેતુતો અપ્પભસ્સરભાવકરણતો વા ‘‘કણ્હા’’તિ વુચ્ચન્તીતિ દસ્સેન્તો ‘‘ન કાળવણ્ણતાયા’’તિઆદિમાહ. કણ્હતાયાતિ કણ્હાભિજાતિતાય. કણ્હાભિજાતીતિ ચ અપાયા વુચ્ચન્તિ મનુસ્સેસુ ચ દોભગ્ગિયં. સરસેનાતિ સભાવેન. ન હિરીયતિ ન લજ્જતીતિ અહિરિકો, પુગ્ગલો, ચિત્તં, તં સમ્પયુત્તધમ્મસમુદાયો વા. તસ્સ ભાવો અહિરિક્કન્તિ વત્તબ્બે એકસ્સ ક-કારસ્સ લોપં કત્વા અહિરિકન્તિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘અહિરિકન્તિ અહિરિકભાવો’’તિ. ન ઓત્તપ્પતીતિ અનોત્તાપી, પુગ્ગલો, યથાવુત્તધમ્મસમુદાયો વા, તસ્સ ભાવો અનોત્તપ્પન્તિ આહ ‘‘અનોત્તાપિભાવો’’તિ.

કણ્હસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. સુક્કસુત્તવણ્ણના

૮. અટ્ઠમે ‘‘સુક્કં વત્થ’’ન્તિઆદીસુ વિય ન વણ્ણસુક્કતાય ધમ્માનં સુક્કતા, અથ ખો સુક્કાભિજાતિહેતુતો પભસ્સરભાવકરણતો ચાતિ દસ્સેન્તો ‘‘ન વણ્ણસુક્કતાયા’’તિઆદિમાહ. સુક્કતાયાતિ સુક્કાભિજાતિતાય. હિરી પાપધમ્મે ગૂથં વિય પસ્સન્તી જિગુચ્છતીતિ આહ ‘‘પાપતો જિગુચ્છનલક્ખણા હિરી’’તિ. ઓત્તપ્પં તે ઉણ્હં વિય પસ્સન્તં તતો ભાયતીતિ વુત્તં ‘‘ભાયનલક્ખણં ઓતપ્પ’’ન્તિ. ઇદઞ્ચ હિરોત્તપ્પં અઞ્ઞમઞ્ઞવિપ્પયોગી પાપતો વિમુખભૂતઞ્ચ, તસ્મા નેસં ઇદં નાનાકરણં – અજ્ઝત્તસમુટ્ઠાના હિરી, બહિદ્ધાસમુટ્ઠાનં ઓત્તપ્પં. અત્તાધિપતિ હિરી, લોકાધિપતિ ઓતપ્પં. લજ્જાસભાવસણ્ઠિતા હિરી, ભયસભાવસણ્ઠિતં ઓત્તપ્પં. સપ્પતિસ્સવલક્ખણા હિરી, વજ્જભીરુકભયદસ્સાવિલક્ખણં ઓત્તપ્પન્તિ.

તત્થ અજ્ઝત્તસમુટ્ઠાનં હિરિં ચતૂહિ કારણેહિ સમુટ્ઠાપેતિ જાતિં પચ્ચવેક્ખિત્વા, વયં, સૂરભાવં, બાહુસચ્ચં પચ્ચવેક્ખિત્વા. કથં? ‘‘પાપકરણં નામેતં ન જાતિસમ્પન્નાનં કમ્મં, હીનજચ્ચાનં કેવટ્ટાદીનં કમ્મં, માદિસસ્સ જાતિસમ્પન્નસ્સ ઇદં કાતું ન યુત્ત’’ન્તિ એવં તાવ જાતિં પચ્ચવેક્ખિત્વા પાપં અકરોન્તો હિરિં સમુટ્ઠાપેતિ. તથા ‘‘પાપકરણં નામેતં દહરેહિ કત્તબ્બં કમ્મં, માદિસસ્સ વયે ઠિતસ્સ ઇદં કાતું ન યુત્ત’’ન્તિ એવં વયં પચ્ચવેક્ખિત્વા પાપં અકરોન્તો હિરિં સમુટ્ઠાપેતિ. તથા ‘‘પાપકરણં નામેતં દુબ્બલજાતિકાનં કમ્મં, માદિસસ્સ સૂરભાવસમ્પન્નસ્સ ઇદં કાતું ન યુત્ત’’ન્તિ એવં સૂરભાવં પચ્ચવેક્ખિત્વા પાપં અકરોન્તો હિરિં સમુટ્ઠાપેતિ. તથા ‘‘પાપકમ્મં નામેતં અન્ધબાલાનં કમ્મં, ન પણ્ડિતાનં, માદિસસ્સ પણ્ડિતસ્સ બહુસ્સુતસ્સ ઇદં કાતું ન યુત્ત’’ન્તિ એવં બાહુસચ્ચં પચ્ચવેક્ખિત્વા પાપં અકરોન્તો હિરિં સમુટ્ઠાપેતિ. એવં અજ્ઝત્તસમુટ્ઠાનં હિરિં ચતૂહિ કારણેહિ સમુટ્ઠાપેતિ, સમુટ્ઠાપેન્તો ચ હિરિં નિસ્સાય પાપકમ્મં ન કરોતિ.

કથં બહિદ્ધાસમુટ્ઠાનં ઓત્તપ્પં? ‘‘સચે ત્વં પાપકમ્મં કરિસ્સસિ, ચતૂસુ પરિસાસુ ગરહપ્પત્તો ભવિસ્સસિ, તતો તં સીલવન્તો સબ્રહ્મચારી વિવજ્જિસ્સન્તી’’તિ પચ્ચવેક્ખિત્વા બહિદ્ધાસમુટ્ઠાનં ઓત્તપ્પં નિસ્સાય પાપકમ્મં ન કરોતિ. એવં બહિદ્ધાસમુટ્ઠાનં ઓત્તપ્પં.

કથં અત્તાધિપતિ હિરી? ઇધેકચ્ચો કુલપુત્તો અત્તાનં અધિપતિં જેટ્ઠકં કત્વા ‘‘માદિસસ્સ સદ્ધાપબ્બજિતસ્સ બહુસ્સુતસ્સ ધુતધરસ્સ ન યુત્તં પાપકમ્મં કાતુ’’ન્તિ પાપં ન કરોતિ. એવં અત્તાધિપતિ હિરી. તેનાહ ભગવા ‘‘સો અત્તાનંયેવ અધિપતિં કરિત્વા અકુસલં પજહતિ, કુસલં ભાવેતિ, સાવજ્જં પજહતિ, અનવજ્જં ભાવેતિ, સુદ્ધં અત્તાનં પરિહરતી’’તિ (અ. નિ. ૩.૪૦).

કથં લોકાધિપતિ ઓત્તપ્પં? ઇધેકચ્ચો કુલપુત્તો લોકં અધિપતિં જેટ્ઠકં કત્વા ‘‘સચે ખો ત્વં પાપકમ્મં કરેય્યાસિ, સબ્રહ્મચારિનો તાવ તં જાનિસ્સન્તિ, મહિદ્ધિકા મહાનુભાવા લોકે ચ સમણબ્રાહ્મણા દેવતા ચ, તસ્મા તે ન યુત્તં પાપં કાતુ’’ન્તિ પાપકમ્મં ન કરોતિ. યથાહ – ‘‘મહા ખો પનાયં લોકસન્નિવાસો, મહન્તસ્મિં ખો પન લોકસન્નિવાસે સન્તિ સમણબ્રાહ્મણા ઇદ્ધિમન્તો દિબ્બચક્ખુકા પરચિત્તવિદુનો. તે દૂરતોપિ પસ્સન્તિ, આસન્નાપિ ન દિસ્સન્તિ, ચેતસાપિ ચિત્તં જાનન્તિ, તેપિ મં એવં જાનિસ્સન્તિ ‘પસ્સથ, ભો, ઇમં કુલપુત્તં, સદ્ધા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતો સમાનો વોકિણ્ણો વિહરતિ પાપકેહિ અકુસલેહિ ધમ્મેહી’તિ. સન્તિ દેવતા ઇદ્ધિમન્તિનિયો દિબ્બચક્ખુકા પરચિત્તવિદુનિયો, તા દૂરતોપિ પસ્સન્તિ, આસન્નાપિ ન દિસ્સન્તિ, ચેતસાપિ ચિત્તં જાનન્તિ, તાપિ મં જાનિસ્સન્તિ ‘પસ્સથ, ભો, ઇમં કુલપુત્તં, સદ્ધા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતો સમાનો વોકિણ્ણો વિહરતિ પાપકેહિ અકુસલેહિ ધમ્મેહી’તિ…પે… સો લોકંયેવ અધિપતિં કરિત્વા અકુસલં…પે… પરિહરતી’’તિ. એવં લોકાધિપતિ ઓત્તપ્પં.

લજ્જાસભાવસણ્ઠિતાતિ એત્થ લજ્જાતિ લજ્જનાકારો, તેન સભાવેન સણ્ઠિતા હિરી. ભયન્તિ અપાયભયં, તેન સભાવેન સણ્ઠિતં ઓત્તપ્પં. તદુભયં પાપપરિવજ્જને પાકટં હોતિ. તત્થ યથા દ્વીસુ અયોગુળેસુ એકો સીતલો ભવેય્ય ગૂથમક્ખિતો, એકો ઉણ્હો આદિત્તો. તેસુ યથા સીતલં ગૂથમક્ખિતત્તા જિગુચ્છન્તો વિઞ્ઞુજાતિકો ન ગણ્હાતિ, ઇતરં ડાહભયેન. એવં પણ્ડિતો લજ્જાય જિગુચ્છન્તો પાપં ન કરોતિ, ઓત્તપ્પેન અપાયભયભીતો પાપં ન કરોતિ, એવં લજ્જાસભાવસણ્ઠિતા હિરી, ભયસભાવસણ્ઠિતં ઓત્તપ્પં.

કથં સપ્પતિસ્સવલક્ખણા હિરી, વજ્જભીરુકભયદસ્સાવિલક્ખણં ઓત્તપ્પં? એકચ્ચો હિ જાતિમહત્તપચ્ચવેક્ખણા, સત્થુમહત્તપચ્ચવેક્ખણા, દાયજ્જમહત્તપચ્ચવેક્ખણા, સબ્રહ્મચારિમહત્તપચ્ચવેક્ખણાતિ એવં ચતૂહિ કારણેહિ તત્થ ગારવેન સપ્પતિસ્સવલક્ખણં હિરિં સમુટ્ઠાપેત્વા પાપં ન કરોતિ. એકચ્ચો અત્તાનુવાદભયં, પરાનુવાદભયં, દણ્ડભયં, દુગ્ગતિભયન્તિ એવં ચતૂહિ કારણેહિ વજ્જતો ભાયન્તો વજ્જભીરુકભયદસ્સાવિલક્ખણં ઓત્તપ્પં પચ્ચુપટ્ઠાપેત્વા પાપકમ્મં ન કરોતિ. એત્થ ચ અજ્ઝત્તસમુટ્ઠાનાદિતા હિરોત્તપ્પાનં તત્થ તત્થ પાકટભાવેન વુત્તા, ન પન નેસં કદાચિ અઞ્ઞમઞ્ઞવિપ્પયોગો. ન હિ લજ્જનં નિબ્ભયં, પાપભયં વા અલજ્જનં અત્થીતિ. એવમેત્થ વિત્થારતો અત્થવણ્ણના વેદિતબ્બા.

સુક્કસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. ચરિયસુત્તવણ્ણના

૯. નવમે લોકન્તિ સત્તલોકં. સન્ધારેન્તીતિ આચારસન્ધારણવસેન ધારેન્તિ. ઠપેન્તીતિ મરિયાદાયં ઠપેન્તિ. રક્ખન્તીતિ આચારસન્ધારણેન મરિયાદાયં ઠપેત્વા રક્ખન્તિ. ગરુચિત્તીકારવસેન ન પઞ્ઞાયેથાતિ ગરું કત્વા ચિત્તે કરણવસેન ન પઞ્ઞાયેથ, અયમાચારો ન લબ્ભેય્ય. માતુચ્છાતિ વાતિ એત્થ ઇતિ-સદ્દો આદ્યત્થો. તેન માતુલાનીતિ વા આચરિયભરિયાતિ વા ગરૂનં દારાતિ વાતિ ઇમે સઙ્ગણ્હાતિ. તત્થ માતુ ભગિની માતુચ્છા. માતુલભરિયા માતુલાની. ગરૂનં દારા મહાપિતુચૂળપિતુજેટ્ઠભાતુઆદીનં ગરુટ્ઠાનિયાનં ભરિયા. યથા અજેળકાતિઆદીસુ અયં સઙ્ખેપત્થો – યથા અજેળકાદયો તિરચ્છાના હિરોત્તપ્પરહિતા માતાતિ સઞ્ઞં અકત્વા ભિન્નમરિયાદા સબ્બત્થ સમ્ભેદેન વત્તન્તિ, એવમયં મનુસ્સલોકો યદિ લોકપાલધમ્મા ન ભવેય્યું, સબ્બત્થ સમ્ભેદેન વત્તેય્ય. યસ્મા પનિમે લોકપાલકધમ્મા લોકં પાલેન્તિ, તસ્મા નત્થિ સમ્ભેદોતિ.

ચરિયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. વસ્સૂપનાયિકસુત્તવણ્ણના

૧૦. દસમે અપઞ્ઞત્તાતિ અનનુઞ્ઞાતા, અવિહિતા વા. વસ્સેતિ વસ્સારત્તં સન્ધાય વદતિ, ઉતુવસ્સેતિ હેમન્તં સન્ધાય. એકિન્દ્રિયં જીવં વિહેઠેન્તાતિ રુક્ખલતાદીસુ જીવસઞ્ઞિતાય એવમાહંસુ. એકિન્દ્રિયન્તિ ચ કાયિન્દ્રિયં અત્થીતિ મઞ્ઞમાના વદન્તિ. સઙ્ઘાતં આપાદેન્તાતિ વિનાસં આપાદેન્તા. સંકસાયિસ્સન્તીતિ અપ્પોસ્સુક્કા નિબદ્ધવાસં વસિસ્સન્તિ. અપરજ્જુગતાય આસાળ્હિયા ઉપગન્તબ્બાતિ એત્થ અપરજ્જુ ગતાય અસ્સાતિ અપરજ્જુગતા, તસ્સા અપરજ્જુગતાય અતિક્કન્તાય, અપરસ્મિં દિવસેતિ અત્થો, તસ્મા આસાળ્હિપુણ્ણમાય અનન્તરે પાટિપદદિવસે ઉપગન્તબ્બાતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. માસગતાય આસાળ્હિયા ઉપગન્તબ્બાતિ માસો ગતાય અસ્સાતિ માસગતા, તસ્સા માસગતાય અતિક્કન્તાય, માસે પરિપુણ્ણેતિ અત્થો. તસ્મા આસાળ્હિપુણ્ણમતો પરાય પુણ્ણમાય અનન્તરે પાટિપદદિવસે ઉપગન્તબ્બાતિ અત્થો દટ્ઠબ્બો.

વસ્સૂપનાયિકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

કમ્મકારણવગ્ગવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના નિટ્ઠિતા.

૨. અધિકરણવગ્ગવણ્ણના

૧૧. દુતિયવગ્ગસ્સ પઠમે અપ્પટિસઙ્ખાને ન કમ્પતીતિ પટિસઙ્ખાનબલં, ઉપપરિક્ખનપઞ્ઞાયેતં નામં. વીરિયસીસેન સત્ત બોજ્ઝઙ્ગે ભાવેન્તસ્સ ઉપ્પન્નં બલં ભાવનાબલં. વીરિયુપત્થમ્ભેન હિ કુસલભાવના બલવતી થિરા ઉપ્પજ્જતિ, તથા ઉપ્પન્ના બલવતી કુસલભાવના બલવન્તો સત્ત બોજ્ઝઙ્ગાતિપિ વુચ્ચન્તિ. અત્થતો વીરિયસમ્બોજ્ઝઙ્ગસીસેન સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા હોન્તિ. વુત્તમ્પિ ચેતં – ‘‘તત્થ કતમં ભાવનાબલં? યા કુસલાનં ધમ્માનં આસેવના ભાવના બહુલીકમ્મં, ઇદં વુચ્ચતિ ભાવનાબલં. સત્તપિ બોજ્ઝઙ્ગા ભાવનાબલ’’ન્તિ (ધ. સ. ૧૩૬૧).

અકમ્પિયટ્ઠેનાતિ પટિપક્ખેહિ અકમ્પનીયટ્ઠેન. દુરભિભવનટ્ઠેનાતિ દુરભિભવનીયટ્ઠેન. અનજ્ઝોમદ્દનટ્ઠેનાતિ અધિભવિત્વા અનવમદ્દનટ્ઠેન. એતાનીતિ એતાનિ યથાવુત્તાનિ દ્વેપિ બલાનિ. એતદગ્ગં નાગતન્તિ ‘‘એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, દ્વિન્નં બલાનં યદિદં ભાવનાબલ’’ન્તિ એવમેત્થ એતદગ્ગં નાગતન્તિ અત્થો.

૧૨. દુતિયે વિવેકં નિસ્સિતન્તિ વિવેકનિસ્સિતં, યથા વા વિવેકવસેન પવત્તં ઝાનં ‘‘વિવેકજ’’ન્તિ વુત્તં, એવં વિવેકવસેન પવત્તો સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો ‘‘વિવેકનિસ્સિતો’’તિ દટ્ઠબ્બો. નિસ્સયટ્ઠો ચ વિપસ્સનામગ્ગાનં વસેન મગ્ગફલાનં વેદિતબ્બો, અસતિપિ વા પુબ્બાપરભાવે ‘‘પટિચ્ચસમુપ્પાદો’’તિ એત્થ પચ્ચયેન સમુપ્પાદનં વિય અવિનાભાવિધમ્મબ્યાપારા નિસ્સયનભાવના સમ્ભવન્તીતિ. ‘‘તદઙ્ગસમુચ્છેદનિસ્સરણવિવેકનિસ્સિત’’ન્તિ વત્વા પટિપ્પસ્સદ્ધિવિવેકનિસ્સિતસ્સ અવચનં ‘‘સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ભાવેતી’’તિઆદિના ઇધ ભાવેતબ્બાનં સમ્બોજ્ઝઙ્ગાનં વુત્તત્તા. ભાવિતબોજ્ઝઙ્ગસ્સ હિ સચ્છિકાતબ્બા બલબોજ્ઝઙ્ગા, તેસં કિચ્ચં પટિપ્પસ્સદ્ધિવિવેકો. અજ્ઝાસયતોતિ ‘‘નિબ્બાનં સચ્છિકરિસ્સામી’’તિ પવત્તઅજ્ઝાસયતો. યદિપિ હિ વિપસ્સનાક્ખણે સઙ્ખારારમ્મણં ચિત્તં, સઙ્ખારેસુ પન આદીનવં દિસ્વા તપ્પટિપક્ખે નિબ્બાને નિન્નતાય અજ્ઝાસયતો નિસ્સરણવિવેકનિસ્સિતો હોતિ ઉણ્હાભિભૂતસ્સ પુગ્ગલસ્સ સીતનિન્નચિત્તતા વિય.

‘‘પઞ્ચવિધવિવેકનિસ્સિતમ્પીતિ એકે’’તિ વત્વા તત્થ યથાવુત્તવિવેકત્તયતો અઞ્ઞં વિવેકદ્વયં ઉદ્ધરિત્વા દસ્સેતું ‘‘તે હી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ઝાનક્ખણે તાવ કિચ્ચતો વિક્ખમ્ભનવિવેકનિસ્સિતં, વિપસ્સનાક્ખણે અજ્ઝાસયતો પટિપ્પસ્સદ્ધિવિવેકનિસ્સિતં ભાવેતીતિ વત્તબ્બં ‘‘એવાહં અનુત્તરં વિમોક્ખં ઉપસમ્પજ્જ વિહરિસ્સામી’’તિ તત્થ નિન્નજ્ઝાસયતાય. તેનાહ ‘‘તસ્મા તેસં મતેના’’તિઆદિ. હેટ્ઠા કસિણજ્ઝાનગ્ગહણેન આરુપ્પાનમ્પિ ગહણં દટ્ઠબ્બં, તસ્મા ‘‘એતેસં ઝાનાન’’ન્તિ ઇમિનાપિ તેસં સઙ્ગહો વેદિતબ્બો. યસ્મા પહાનવિનયો વિય વિરાગનિરોધાપિ ઇધાધિપ્પેતવિવેકેન અત્થતો નિબ્બિસિટ્ઠા, તસ્મા વુત્તં ‘‘એસ નયો વિરાગનિસ્સિતન્તિઆદીસૂ’’તિ. તેનાહ ‘‘વિવેકત્થા એવ હિ વિરાગાદયો’’તિ.

વોસ્સગ્ગ-સદ્દો પરિચ્ચાગત્થો પક્ખન્દનત્થો ચાતિ વોસ્સગ્ગસ્સ દુવિધતા વુત્તા. વોસ્સજ્જનઞ્હિ પહાનં વિસ્સટ્ઠભાવેન નિરોધનપક્ખન્દનમ્પિ ચ. તસ્મા વિપસ્સનાક્ખણે તદઙ્ગવસેન મગ્ગક્ખણે સમુચ્છેદવસેન પટિપક્ખસ્સ પહાનં વોસ્સગ્ગો, તથા વિપસ્સનાક્ખણે તન્નિન્નભાવેન, મગ્ગક્ખણે આરમ્મણકરણેન વિસ્સટ્ઠસભાવતા વોસ્સગ્ગોતિ વેદિતબ્બં. તેનેવાહ ‘‘તત્થ પરિચ્ચાગવોસ્સગ્ગો’’તિઆદિ. અયં સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગોતિ અયં મિસ્સકવસેન વુત્તો સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો. યથાવુત્તેન પકારેનાતિ તદઙ્ગપ્પહાનસમુચ્છેદપ્પહાનપ્પકારેન તન્નિન્નતદારમ્મણપ્પકારેન ચ. પુબ્બે વોસ્સગ્ગવચનસ્સેવ અત્થસ્સ વુત્તત્તા આહ ‘‘સકલેન વચનેના’’તિ. પરિણમન્તન્તિ વિપસ્સનાક્ખણે તદઙ્ગતન્નિન્નપ્પકારેન પરિણમન્તં. પરિણતન્તિ મગ્ગક્ખણે સમુચ્છેદતદારમ્મણપ્પકારેન પરિણતં. પરિણામો નામ ઇધ પરિપાકોતિ આહ ‘‘પરિપચ્ચન્તં પરિપક્કઞ્ચા’’તિ. પરિપાકો ચ આસેવનલાભેન લદ્ધસામત્થિયસ્સ કિલેસે પરિચ્ચજિતું નિબ્બાનં પક્ખન્દિતું તિક્ખવિસદભાવો. તેનાહ ‘‘અયઞ્હી’’તિઆદિ. એસ નયોતિ ય્વાયં નયો ‘‘વિવેકનિસ્સિત’’ન્તિઆદિના સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગે વુત્તો, સેસેસુ ધમ્મવિચયસમ્બોજ્ઝઙ્ગાદીસુપિ એસેવ નયો, એવં તત્થ નેતબ્બન્તિ અત્થો.

‘‘વિવેકનિસ્સિત’’ન્તિઆદીસુ લબ્ભમાનમત્થં સામઞ્ઞતો દસ્સેત્વા ઇદાનિ ઇધાધિપ્પેતમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘ઇધ પના’’તિઆદિમાહ. તત્થ સબ્બસઙ્ખતેહીતિ સબ્બેહિ પચ્ચયસમુપ્પન્નધમ્મેહિ. સબ્બેસન્તિ સઙ્ખતધમ્માનં. વિવેકં આરમ્મણં કત્વાતિ નિબ્બાનસઙ્ખાતં વિવેકં આરમ્મણં કત્વા. તઞ્ચ ખોતિ તદેવ સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગં.

૧૩. તતિયે ચિત્તેકગ્ગત્થાયાતિ ચિત્તસમાધાનત્થાય, દિટ્ઠધમ્મે સુખવિહારાયાતિ અત્થો. ચિત્તેકગ્ગતાસીસેન હિ દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારો વુત્તો. સુક્ખવિપસ્સકખીણાસવાનં વસેન હેતં વુત્તં. તે હિ સમાપજ્જિત્વા ‘‘એકગ્ગચિત્તા સુખં દિવસં વિહરિસ્સામા’’તિ ઇચ્ચેવ કસિણપરિકમ્મં કત્વા અટ્ઠ સમાપત્તિયો નિબ્બત્તેન્તિ. વિપસ્સનાપાદકત્થાયાતિઆદીસુ પન સેક્ખપુથુજ્જના ‘‘સમાપત્તિતો વુટ્ઠાય સમાહિતેન ચિત્તેન વિપસ્સામા’’તિ નિબ્બત્તેન્તા વિપસ્સનાપાદકત્થાય ભાવેન્તિ.

યે પન અટ્ઠ સમાપત્તિયો નિબ્બત્તેત્વા અભિઞ્ઞાપાદકજ્ઝાનં સમાપજ્જિત્વા સમાપત્તિતો વુટ્ઠાય ‘‘એકોપિ હુત્વા બહુધા હોતી’’તિ (દી. નિ. ૧.૨૩૮; મ. નિ. ૧.૧૪૭; સં. નિ. ૨.૭૦; ૫.૮૩૪, ૮૪૨) વુત્તનયા અભિઞ્ઞાયો પત્થેન્તા નિબ્બત્તેન્તિ, તે અભિઞ્ઞાપાદકત્થાય ભાવેન્તિ. યે અટ્ઠ સમાપત્તિયો નિબ્બત્તેત્વા નિરોધસમાપત્તિં સમાપજ્જિત્વા ‘‘સત્તાહં અચિત્તા હુત્વા દિટ્ઠેવ ધમ્મે નિરોધં નિબ્બાનં પત્વા સુખં વિહરિસ્સામા’’તિ નિબ્બત્તેન્તિ, તે નિરોધપાદકત્થાય ભાવેન્તિ. યે પન અટ્ઠ સમાપત્તિયો નિબ્બત્તેત્વા ‘‘અપરિહીનજ્ઝાના બ્રહ્મલોકે ઉપ્પજ્જિસ્સામા’’તિ નિબ્બત્તેન્તિ, તે ભવવિસેસત્થાય ભાવેન્તિ.

યુત્તં તાવ ચિત્તેકગ્ગતાય ભવવિસેસત્થતા વિય વિપસ્સનાપાદકત્થતાપિ ચતુક્કજ્ઝાનસાધારણાતિ તેસં વસેન ‘‘ચત્તારિ ઝાનાની’’તિ વચનં, અભિઞ્ઞાપાદકત્થતા પન નિરોધપાદકત્થતા ચ ચતુત્થસ્સેવ ઝાનસ્સ આવેણિકા, સા કથં ચતુક્કજ્ઝાનસાધારણા વુત્તાતિ? પરમ્પરાધિટ્ઠાનભાવતો. પદટ્ઠાનપદટ્ઠાનમ્પિ હિ પદટ્ઠાનન્તિ વુચ્ચતિ કારણકારણન્તિ યથા ‘‘તિણેહિ ભત્તં સિદ્ધ’’ન્તિ.

૧૪. ચતુત્થે સસકસ્સ ઉપ્પતનં વિય હોતીતિ પથવિજિગુચ્છનસસકસ્સ ઉપ્પતનં વિય હોતિ. તત્થાયં અત્થસલ્લાપિકા ઉપમા – પથવી કિર સસકં આહ – ‘‘હે સસકા’’તિ. સસકો આહ – ‘‘કો એસો’’તિ. કસ્મા મમેવ ઉપરિ સબ્બઇરિયાપથે કપ્પેન્તો ઉચ્ચારપસ્સાવં કરોન્તો મં ન જાનાસીતિ? સુટ્ઠુ તયા અહં દિટ્ઠો, મયા અક્કન્તટ્ઠાનઞ્હિ અઙ્ગુલગ્ગેહિ ફુટ્ઠટ્ઠાનં વિય હોતિ, વિસ્સટ્ઠઉદકં અપ્પમત્તકં, કરીસં કટકફલમત્તં, હત્થિઅસ્સાદીહિ પન અક્કન્તટ્ઠાનમ્પિ મહન્તં, પસ્સાવોપિ નેસં ઘટમત્તો, ઉચ્ચારોપિ પચ્છિમત્તો હોતિ, અલં મય્હં તયાતિ ઉપ્પતિત્વા અઞ્ઞસ્મિં ઠાને પતિતો. તતો નં પથવી આહ – ‘‘અહો દૂરં ગતોપિ નનુ મય્હંયેવ ઉપરિ પતિતોસી’’તિ? સો પુન તં જિગુચ્છન્તો ઉપ્પતિત્વા અઞ્ઞત્થ પતિતો. એવં વસ્સસહસ્સમ્પિ ઉપ્પતિત્વા ઉપ્પતિત્વા પતમાનો સસકો નેવ પથવિયા અન્તં પાપુણિતું સક્કોતિ. ન કોટિન્તિ ન પુબ્બકોટિં. ઇતરેસન્તિ વિપઞ્ચિતઞ્ઞુનેય્યપદપરમાનં.

૧૫. પઞ્ચમે સમથેહિ અધિકરીયતિ વૂપસમ્મતીતિ અધિકરણં, અટ્ઠારસ ભેદકરવત્થૂનિ નિસ્સાય ઉપ્પન્નો વિવાદોયેવ વિવાદાધિકરણં. ‘‘ઇધ ભિક્ખૂ ભિક્ખું અનુવદન્તિ સીલવિપત્તિયા વા’’તિઆદિના (ચૂળવ. ૨૧૫) ચતસ્સો વિપત્તિયો નિસ્સાય ઉપ્પન્નો અનુવાદોયેવ અનુવાદાધિકરણં. પઞ્ચપિ આપત્તિક્ખન્ધા આપત્તાધિકરણં. ‘‘સત્તપિ આપત્તિક્ખન્ધા આપત્તાધિકરણ’’ન્તિ (ચૂળવ. ૨૧૫) વચનતો આપત્તિયેવ આપત્તાધિકરણં. ‘‘યા સઙ્ઘસ્સ કિચ્ચયતા કરણીયતા અપલોકનકમ્મં ઞત્તિકમ્મં ઞત્તિદુતિયકમ્મં ઞત્તિચતુત્થકમ્મ’’ન્તિ (ચૂળવ. ૨૧૫) એવમાગતં ચતુબ્બિધં સઙ્ઘકિચ્ચં કિચ્ચાધિકરણન્તિ વેદિતબ્બં. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ.

૧૬. છટ્ઠે અપાકટનામોતિ ‘‘સેલો, કૂટદન્તો’’તિઆદિના અનભિઞ્ઞાતો. યેન વા કારણેનાતિ હેતુમ્હિ ઇદં કરણવચનં. હેતુઅત્થો હિ કિરિયાકારણં, ન કરણં વિય કિરિયત્થો, તસ્મા નાનપ્પકારગુણવિસેસાધિગમત્થા ઇધ ઉપસઙ્કમનકિરિયાતિ ‘‘અન્નેન વસતિ, અજ્ઝેનેન વસતી’’તિઆદીસુ વિય હેતુઅત્થમેવેતં કરણવચનં યુત્તં, ન કરણત્થં તસ્સ અયુજ્જમાનત્તાતિ વુત્તં ‘‘યેન વા કારણેના’’તિ. અવિભાગતો સતતં પવત્તિતનિરતિસયસાદુવિપુલામતરસસદ્ધમ્મફલતાય સાદુફલનિચ્ચફલિતમહારુક્ખેન ભગવા ઉપમિતો. સાદુફલૂપભોગાધિપ્પાયગ્ગહણેનેવ હિ રુક્ખસ્સ સાદુફલતા ગહિતાતિ. ઉપસઙ્કમીતિ ઉપસઙ્કન્તો. સમ્પત્તકામતાય હિ કિઞ્ચિ ઠાનં ગચ્છન્તો તંતંપદેસાતિક્કમનેન ઉપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કન્તોતિ ચ વત્તબ્બતં લભતિ. તેનાહ ‘‘ગતોતિ વુત્તં હોતી’’તિ, ઉપગતોતિ અત્થો. ઉપસઙ્કમિત્વાતિ પુબ્બકાલકિરિયાનિદ્દેસોતિ આહ ‘‘ઉપસઙ્કમનપરિયોસાનદીપન’’ન્તિ. તતોતિ યં ઠાનં પત્તો ‘‘ઉપસઙ્કમી’’તિ વુત્તો, તતો ઉપગતટ્ઠાનતો.

યથા ખમનીયાદીનિ પુચ્છન્તોતિ યથા ભગવા ‘‘કચ્ચિ તે, બ્રાહ્મણ, ખમનીયં, કચ્ચિ યાપનીય’’ન્તિઆદિના ખમનીયાદીનિ પુચ્છન્તો તેન બ્રાહ્મણેન સદ્ધિં સમપ્પવત્તમોદો અહોસિ પુબ્બભાસિતાય, એવં સોપિ બ્રાહ્મણો તદનુકરણેન ભગવતા સદ્ધિં સમપ્પવત્તમોદો અહોસીતિ યોજના. તં પન સમપ્પવત્તમોદતં ઉપમાય દસ્સેતું ‘‘સીતોદકં વિયા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ સમ્મોદિતન્તિ સંસન્દિતં. એકીભાવન્તિ સમ્મોદનકિરિયાય સમાનતં. ખમનીયન્તિ ‘‘ઇદં ચતુચક્કં નવદ્વારં સરીરયન્તં દુક્ખબહુલતાય સભાવતો દુસ્સહં, કચ્ચિ ખમિતું સક્કુણેય્ય’’ન્તિ પુચ્છતિ. યાપનીયન્તિ આહારાદિપ્પટિબદ્ધવુત્તિકં ચિરપ્પબન્ધસઙ્ખાતાય યાપનાય કચ્ચિ યાપેતું સક્કુણેય્યં. સીસરોગાદિઆબાધાભાવેન કચ્ચિ અપ્પાબાધં. દુક્ખજીવિકાભાવેન કચ્ચિ અપ્પાતઙ્કં. તંતંકિચ્ચકરણે ઉટ્ઠાનસુખતાય કચ્ચિ લહુટ્ઠાનં. તદનુરૂપબલયોગતો કચ્ચિ બલં. સુખવિહારસમ્ભવેન કચ્ચિ ફાસુવિહારો અત્થીતિ સબ્બત્થ કચ્ચિ-સદ્દં યોજેત્વા અત્થો વેદિતબ્બો.

બલપ્પત્તા પીતિ પીતિયેવ. તરુણપીતિ પામોજ્જં. સમ્મોદં જનેતિ કરોતીતિ સમ્મોદનીકં, તદેવ સમ્મોદનીયં. સમ્મોદિતબ્બતો સમ્મોદનીયન્તિ ઇમં પન અત્થં દસ્સેતું ‘‘સમ્મોદિતું યુત્તભાવતો’’તિ આહ. સરિતબ્બભાવતોતિ અનુસ્સરિતબ્બભાવતો. ‘‘સરણીય’’ન્તિ વત્તબ્બે દીઘં કત્વા ‘‘સારણીય’’ન્તિ વુત્તં. સુય્યમાનસુખતોતિ આપાથગતમધુરતં આહ, અનુસ્સરિયમાનસુખતોતિ વિમદ્દરમણીયતં. બ્યઞ્જનપરિસુદ્ધતાયાતિ સભાવનિરુત્તિભાવેન તસ્સા કથાય વચનચાતુરિયમાહ. અત્થપરિસુદ્ધતાયાતિ અત્થસ્સ નિરુપક્કિલેસતં. અનેકેહિ પરિયાયેહીતિ અનેકેહિ કારણેહિ.

અતિદૂરઅચ્ચાસન્નપ્પટિક્ખેપેન નાતિદૂરં નચ્ચાસન્નં નામ ગહિતં, તં પન અવકંસતો ઉભિન્નં પસારિતહત્થાસઙ્ઘટ્ટનેન દટ્ઠબ્બં. ગીવં પસારેત્વાતિ ગીવં પરિવટ્ટનવસેન પસારેત્વા.

એતદવોચાતિ એતં ‘‘કો નુ ખો, ભન્તે, હેતૂ’’તિઆદિપુચ્છાવચનં અવોચ. તેનેવ ‘‘એતદવોચા’’તિ પદં ઉદ્ધરિત્વા દુવિધા હિ પુચ્છાતિઆદિના પુચ્છાવિભાગં દસ્સેતિ. તત્થ અગારે નિયુત્તો અગારિકો, તસ્સ પુચ્છા અગારિકપુચ્છા. અગારિકતો અઞ્ઞો અનગારિકો પબ્બજ્જૂપગતો, તસ્સ પુચ્છા અનગારિકપુચ્છા. કિઞ્ચાપિ અઞ્ઞત્થ ‘‘જનકો હેતુ, પગ્ગાહકો પચ્ચયો. અસાધારણો હેતુ, સાધારણો પચ્ચયો. સભાગો હેતુ, અસભાગો પચ્ચયો. પુબ્બકાલિકો હેતુ, સહપવત્તો પચ્ચયો’’તિઆદિના હેતુપચ્ચયા વિભજ્જ વુચ્ચન્તિ. ઇધ પન ‘‘ચત્તારો ખો, ભિક્ખવે, મહાભૂતા હેતુ ચત્તારો મહાભૂતા પચ્ચયો રૂપક્ખન્ધસ્સ પઞ્ઞાપનાયા’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૩.૮૬) વિય હેતુપચ્ચયસદ્દા સમાનત્થાતિ દસ્સેન્તો ‘‘ઉભયમ્પેતં કારણવેવચનમેવા’’તિ આહ. વિસમચરિયાતિ ભાવનપુંસકનિદ્દેસો.

અભિક્કન્તાતિ અતિક્કન્તા, વિગતાતિ અત્થોતિ આહ ‘‘ખયે દિસ્સતી’’તિ. તથા હિ ‘‘નિક્ખન્તો પઠમો યામો’’તિ ઉપરિ વુત્તં. અભિક્કન્તતરોતિ અતિવિય કન્તતરો મનોરમો, તાદિસો ચ સુન્દરો ભદ્દકો નામ હોતીતિ આહ ‘‘સુન્દરે દિસ્સતી’’તિ. કોતિ દેવનાગયક્ખગન્ધબ્બાદીસુ કો કતમો? મેતિ મમ. પાદાનીતિ પાદે. ઇદ્ધિયાતિ ઇમાય એવરૂપાય દેવિદ્ધિયા. યસસાતિ ઇમિના એદિસેન પરિવારેન પરિચ્છેદેન ચ. જલન્તિ વિજ્જોતમાનો. અભિક્કન્તેનાતિ અતિવિય કન્તેન કમનીયેન અભિરૂપેન. વણ્ણેનાતિ છવિવણ્ણેન સરીરવણ્ણનિભાય. સબ્બા ઓભાસયં દિસાતિ દસ દિસા પભાસેન્તો, ચન્દો વિય સૂરિયો વિય ચ એકોભાસં એકાલોકં કરોન્તોતિ ગાથાય અત્થો. અભિરૂપેતિ ઉળારરૂપે સમ્પન્નરૂપે.

‘‘ચોરો, ચોરો; સપ્પો, સપ્પો’’તિઆદીસુ ભયે આમેડિતં. ‘‘વિજ્ઝ, વિજ્ઝ; પહર, પહરા’’તિઆદીસુ કોધે. ‘‘સાધુ, સાધૂ’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૩૨૭.સં. નિ. ૨.૧૨૭; ૩.૩૫; ૫.૧૦૮૫) પસંસાયં. ‘‘ગચ્છ, ગચ્છ; લુનાહિ, લુનાહી’’તિઆદીસુ તુરિતે. ‘‘આગચ્છ, આગચ્છા’’તિઆદીસુ કોતૂહલે. ‘‘બુદ્ધો, બુદ્ધોતિ ચિન્તેન્તો’’તિઆદીસુ (બુ. વં. ૨.૪૪) અચ્છરે. ‘‘અભિક્કમથાયસ્મન્તો, અભિક્કમથાયસ્મન્તો’’તિઆદીસુ હાસે. ‘‘કહં એકપુત્તક, કહં એકપુત્તકા’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૨.૩૫૩; સં. નિ. ૨.૬૩) સોકે. ‘‘અહો સુખં, અહો સુખ’’ન્તિઆદીસુ (ઉદા. ૨૦; દી. નિ. ૩.૩૦૫; ચૂળવ. ૩૩૨) પસાદે. ચ-સદ્દો અવુત્તસમુચ્ચયત્તો. તેન ગરહાઅસમ્માનાદીનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. તત્થ ‘‘પાપો, પાપો’’તિઆદીસુ ગરહાયં. ‘‘અભિરૂપક, અભિરૂપકા’’તિઆદીસુ અસમ્માને દટ્ઠબ્બં.

નયિદં આમેડિતવસેન દ્વિક્ખત્તું વુત્તં, અથ ખો અત્થદ્વયવસેનાતિ દસ્સેન્તો ‘‘અથ વા’’તિઆદિમાહ. ‘‘અભિક્કન્ત’’ન્તિ વચનં અપેક્ખિત્વા નપુંસકવસેન વુત્તં, તં પન ભગવતો વચનં ધમ્મસ્સ દેસનાતિ કત્વા તથા વુત્તં ‘‘ભોતો ગોતમસ્સ ધમ્મદેસના’’તિ. દુતિયપદેપિ એસેવ નયો. દોસનાસનતોતિ રાગાદિકિલેસવિધમનતો. ગુણાધિગમનતોતિ સીલાદિગુણાનં સમ્પાપનતો. યે ગુણે દેસના અધિગમેતિ, તેસુ પધાનભૂતે તાવ દસ્સેતું ‘‘સદ્ધાજનનતો પઞ્ઞાજનનતો’’તિ વુત્તં. સદ્ધાપમુખા હિ લોકિયા ગુણા, પઞ્ઞાપમુખા લોકુત્તરા.

સીલાદિઅત્થસમ્પત્તિયા સાત્થતો, સભાવનિરુત્તિસમ્પત્તિયા સબ્યઞ્જનતો. સુવિઞ્ઞેય્યસદ્દપ્પયોગતાય ઉત્તાનપદતો, સણ્હસુખુમભાવેન દુવિઞ્ઞેય્યત્થતાય ગમ્ભીરત્થતો. સિનિદ્ધમુદુમધુરસદ્દપ્પયોગતાય કણ્ણસુખતો, વિપુલવિસુદ્ધપેમનીયત્થતાય હદયઙ્ગમતો. માનાતિમાનવિધમનેન અનત્તુક્કંસનતો, થમ્ભસારમ્ભનિમ્મદ્દનેન અપરવમ્ભનતો. હિતાધિપ્પાયપ્પવત્તિયા પરેસં રાગપરિળાહાદિવૂપસમનેન કરુણાસીતલતો, કિલેસન્ધકારવિધમનેન પઞ્ઞાવદાતતો. કરવીકરુતમઞ્જુતાય આપાથરમણીયતો, પુબ્બાપરાવિરુદ્ધસુવિસુદ્ધત્થતાય વિમદ્દક્ખમતો. આપાથરમણીયતાય એવં સુય્યમાનસુખતો, વિમદ્દક્ખમતાય હિતજ્ઝાસયપ્પવત્તિતતાય ચ વીમંસિયમાનહિતતો. એવમાદીહીતિ આદિ-સદ્દેન સંસારચક્કનિવત્તનતો, સદ્ધમ્મચક્કપ્પવત્તનતો, મિચ્છાવાદવિગમનતો, સમ્માવાદપતિટ્ઠાપનતો, અકુસલમૂલસમુદ્ધરણતો, કુસલમૂલસંરોપનતો, અપાયદ્વારપિધાનતો, સગ્ગમોક્ખદ્વારવિવરણતો, પરિયુટ્ઠાનવૂપસમનતો, અનુસયસમુગ્ઘાતનતોતિ એવમાદીનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો.

અધોમુખટ્ઠપિતન્તિ કેનચિ અધોમુખં ઠપિતં. હેટ્ઠામુખજાતન્તિ સભાવેનેવ હેટ્ઠામુખજાતં. ઉપરિમુખન્તિ ઉદ્ધંમુખં. ઉગ્ઘાટેય્યાતિ વિવટં કરેય્ય. હત્થે ગહેત્વાતિ ‘‘પુરત્થાભિમુખો ઉત્તરાભિમુખો વા ગચ્છા’’તિઆદીનિ અવત્વા હત્થે ગહેત્વા ‘‘નિસ્સન્દેહં એસ મગ્ગો, એવં ગચ્છેય્યા’’તિ વદેય્ય. કાળપક્ખચાતુદ્દસીતિ કાળપક્ખે ચાતુદ્દસી.

નિક્કુજ્જિતં આધેય્યસ્સ અનાધારભૂતં ભાજનં આધારભાવાપાદનવસેન ઉક્કુજ્જેય્ય. હેટ્ઠામુખજાતતાય સદ્ધમ્મવિમુખં, અધોમુખઠપિતતાય અસદ્ધમ્મે પતિતન્તિ એવં પદદ્વયં યથારહં યોજેતબ્બં, ન યથાસઙ્ખ્યં. કામં કામચ્છન્દાદયોપિ પટિચ્છાદકા નીવરણભાવતો, મિચ્છાદિટ્ઠિ પન સવિસેસં પટિચ્છાદિકા સત્તે મિચ્છાભિનિવેસનવસેનાતિ આહ ‘‘મિચ્છાદિટ્ઠિગહનપટિચ્છન્ન’’ન્તિ. તેનાહ ભગવા ‘‘મિચ્છાદિટ્ઠિપરમાહં, ભિક્ખવે, વજ્જં વદામી’’તિ (અ. નિ. ૧.૩૧૦). સબ્બો અપાયગામિમગ્ગો કુમ્મગ્ગો ‘‘કુચ્છિતો મગ્ગો’’તિ કત્વા. સમ્માદિટ્ઠિઆદીનં ઉજુપટિપક્ખતાય મિચ્છાદિટ્ઠિઆદયો અટ્ઠ મિચ્છત્તધમ્મા મિચ્છામગ્ગો. તેનેવ હિ તદુભયપ્પટિપક્ખતં સન્ધાય ‘‘સગ્ગમોક્ખમગ્ગં આવિકરોન્તેના’’તિ વુત્તં. સપ્પિઆદિસન્નિસ્સયો પદીપો ન તથા ઉજ્જલો, યથા તેલસન્નિસ્સયોતિ તેલપજ્જોતગ્ગહણં.એતેહિ પરિયાયેહીતિ એતેહિ નિક્કુજ્જિતુક્કુજ્જનપ્પટિચ્છન્નવિવરણાદિઉપમોપમિતબ્બાકારેહિ.

પસન્નકારન્તિ પસન્નેહિ કાતબ્બં સક્કારં. સરણન્તિ પટિસરણં. તેનાહ ‘‘પરાયણ’’ન્તિ. પરાયણભાવો ચ અનત્થનિસેધનેન અત્થસમ્પટિપાદનેન ચ હોતીતિ આહ ‘‘અઘસ્સ, તાતા, હિતસ્સ ચ વિધાતા’’તિ. અઘસ્સાતિ દુક્ખતોતિ વદન્તિ, પાપતોતિ પન અત્થો યુત્તો. નિસ્સક્કે ચેતં સામિવચનં. એત્થ ચ નાયં ગમિ-સદ્દો ની-સદ્દાદયો વિય દ્વિકમ્મકો, તસ્મા યથા ‘‘અજં ગામં નેતી’’તિ વુચ્ચતિ, એવં ‘‘ભગવન્તં સરણં ગચ્છામી’’તિ વત્તું ન સક્કા. ‘‘સરણન્તિ ગચ્છામી’’તિ પન વત્તબ્બં. ઇતિ-સદ્દો ચેત્થ લુત્તનિદ્દિટ્ઠો. તસ્સ ચાયમત્થો – ગમનઞ્ચ તદધિપ્પાયેન ભજનં જાનનં વાતિ દસ્સેન્તો ‘‘ઇતિ ઇમિના અધિપ્પાયેના’’તિઆદિમાહ. તત્થ ભજામીતિઆદીસુ પુરિમસ્સ પુરિમસ્સ પચ્છિમં પચ્છિમં અત્થવચનં. ભજનં વા સરણાધિપ્પાયેન ઉપસઙ્કમનં. સેવનં સન્તિકાવચરતા. પયિરુપાસનં વત્તપ્પટિવત્તકરણેન ઉપટ્ઠાનન્તિ એવં સબ્બથાપિ અનઞ્ઞસરણતંયેવ દીપેતિ. ‘‘ગચ્છામી’’તિ પદસ્સ બુજ્ઝામીતિ અયમત્થો કથં લબ્ભતીતિ આહ ‘‘યેસં હી’’તિઆદિ.

અધિગતમગ્ગે સચ્છિકતનિરોધેતિ પદદ્વયેનપિ ફલટ્ઠા એવ દસ્સિતા, ન મગ્ગટ્ઠાતિ તે દસ્સેન્તો ‘‘યથાનુસિટ્ઠં પટિપજ્જમાને ચા’’તિ આહ. નનુ ચ કલ્યાણપુથુજ્જનોપિ યથાનુસિટ્ઠં પટિપજ્જતીતિ વુચ્ચતીતિ? કિઞ્ચાપિ વુચ્ચતિ, નિપ્પરિયાયેન પન મગ્ગટ્ઠા એવ તથા વત્તબ્બા, ન ઇતરે સમ્મત્તનિયામોક્કમનાભાવતો. તથા હિ તે એવ વુત્તા ‘‘અપાયેસુ અપતમાને ધારેતી’’તિ. સમ્મત્તનિયામોક્કમનેન હિ અપાયવિનિમુત્તિસમ્ભવો. અક્ખાયતીતિ એત્થ ઇતિ-સદ્દો આદ્યત્થો, પકારત્થો વા. તેન ‘‘યાવતા, ભિક્ખવે, ધમ્મા સઙ્ખતા વા અસઙ્ખતા વા, વિરાગો તેસં અગ્ગમક્ખાયતી’’તિ (ઇતિવુ. ૯૦; અ. નિ. ૪.૩૪) સુત્તપદં સઙ્ગણ્હાતિ, ‘‘વિત્થારો’’તિ વા ઇમિના. એત્થ ચ અરિયમગ્ગો નિય્યાનિકતાય, નિબ્બાનં તસ્સ તદત્થસિદ્ધિહેતુતાયાતિ ઉભયમેવ નિપ્પરિયાયેન ધમ્મોતિ વુત્તો. નિબ્બાનઞ્હિ આરમ્મણપચ્ચયભૂતં લભિત્વા અરિયમગ્ગો તદત્થસિદ્ધિયા સંવત્તતિ, તથાપિ યસ્મા અરિયફલાનં ‘‘તાય સદ્ધાય અવૂપસન્તાયા’’તિઆદિવચનતો મગ્ગેન સમુચ્છિન્નાનં કિલેસાનં પટિપ્પસ્સદ્ધિપ્પહાનકિચ્ચતાય નિય્યાનાનુગુણતાય નિય્યાનપરિયોસાનતાય ચ. પરિયત્તિધમ્મસ્સ પન નિય્યાનિકધમ્મસમધિગમહેતુતાયાતિ ઇમિના પરિયાયેન વુત્તનયેન ધમ્મભાવો લબ્ભતિ એવ. સ્વાયમત્થો પાઠારુળ્હો એવાતિ દસ્સેન્તો ‘‘ન કેવલ’’ન્તિઆદિમાહ.

કામરાગો ભવરાગોતિ એવમાદિભેદો સબ્બોપિ રાગો વિરજ્જતિ પહીયતિ એતેનાતિ રાગવિરાગોતિ મગ્ગો કથિતો. એજાસઙ્ખાતાય તણ્હાય અન્તોનિજ્ઝાનલક્ખણસ્સ સોકસ્સ ચ તદુપ્પત્તિયં સબ્બસો પરિક્ખીણત્તા અનેજમસોકન્તિ ફલં કથિતં. અપ્પટિકૂલન્તિ અવિરોધદીપનતો કેનચિ અવિરુદ્ધં, ઇટ્ઠં પણીતન્તિ વા અત્થો. પગુણરૂપેન પવત્તિતત્તા, પકટ્ઠગુણવિભાવનતો વા પગુણં. સબ્બધમ્મક્ખન્ધા કથિતાતિ યોજના.

દિટ્ઠિસીલસઙ્ઘાતેનાતિ ‘‘યાયં દિટ્ઠિ અરિયા નિય્યાનિકા નિય્યાતિ તક્કરસ્સ સમ્મા દુક્ખક્ખયાય, તથારૂપાય દિટ્ઠિયા દિટ્ઠિસામઞ્ઞગતો વિહરતી’’તિ (દી. નિ. ૩.૩૨૪, ૩૫૭; મ. નિ. ૧.૪૯૨; ૩.૫૪; અ. નિ. ૬.૧૨; પરિ. ૨૭૪) એવં વુત્તાય દિટ્ઠિયા, ‘‘યાનિ તાનિ સીલાનિ અખણ્ડાનિ અચ્છિદ્દાનિ અસબલાનિ અકમ્માસાનિ ભુજિસ્સાનિ વિઞ્ઞુપ્પસત્થાનિ અપરામટ્ઠાનિ સમાધિસંવત્તનિકાનિ, તથારૂપેહિ સીલેહિ સીલસામઞ્ઞગતો વિહરતી’’તિ (દી. નિ. ૩.૩૨૪; મ. નિ. ૧.૪૯૨; ૩.૫૪; અ. નિ. ૬.૧૨; પરિ. ૨૭૪) ચ એવં વુત્તાનં સીલાનઞ્ચ સંહતભાવેન, દિટ્ઠિસીલસામઞ્ઞેનાતિ અત્થો. સંહતોતિ ઘટિતો, સમેતોતિ અત્થો. અરિયપુગ્ગલા હિ યત્થ કત્થચિ દૂરે ઠિતાપિ અત્તનો ગુણસામગ્ગિયા સંહતા એવ. અટ્ઠ ચ પુગ્ગલ ધમ્મદસા તેતિ તે પુરિસયુગવસેન ચત્તારોપિ પુગ્ગલવસેન અટ્ઠેવ અરિયધમ્મસ્સ પચ્ચક્ખદસ્સાવિતાય ધમ્મદસા. તીણિ વત્થૂનિ સરણન્તિ ગમનેન તિક્ખત્તું ગમનેન ચ તીણિ સરણગમનાનિ. પટિવેદેસીતિ અત્તનો હદયગતં વાચાય પવેદેસિ.

સરણગમનસ્સ વિસયપ્પભેદફલસંકિલેસભેદાનં વિય કત્તુવિભાવના તત્થ કોસલ્લાય હોતીતિ સરણગમનેસુ અત્થકોસલ્લત્થં ‘‘સરણં, સરણગમનં, યો ચ સરણં ગચ્છતિ, સરણગમનપ્પભેદો, સરણગમનફલં, સંકિલેસો, ભેદોતિ અયં વિધિ વેદિતબ્બો’’તિ વુત્તં તેન વિના સરણગમનસ્સેવ અસમ્ભવતો. કસ્મા પનેત્થ વોદાનં ન ગહિતં, નનુ વોદાનવિભાવનાપિ તત્થ કોસલ્લાય હોતીતિ? સચ્ચમેતં, તં પન સંકિલેસગ્ગહણેન અત્થતો દીપિતં હોતીતિ ન ગહિતં. યાનિ હિ નેસં સંકિલેસકારણાનિ અઞ્ઞાણાદીનિ, તેસં સબ્બેન સબ્બં અનુપ્પન્નાનં અનુપ્પાદનેન, ઉપ્પન્નાનઞ્ચ પહાનેન વોદાનં હોતીતિ.

હિંસત્થસ્સ ધાતુસદ્દસ્સ વસેનેતં પદં દટ્ઠબ્બન્તિ ‘‘હિંસતીતિ સરણ’’ન્તિ વત્વા તં પન હિંસનં કેસં, કથં, કસ્સ વાતિ ચોદનં સોધેન્તો ‘‘સરણગતાન’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ ભયન્તિ વટ્ટભયં. સન્તાસન્તિ ચિત્તુત્રાસં. તેનેવ ચેતસિકદુક્ખસ્સ ગહિતત્તા દુક્ખન્તિ કાયિકં દુક્ખં. દુગ્ગતિપરિકિલેસન્તિ દુગ્ગતિપરિયાપન્નં સબ્બમ્પિ દુક્ખં. તયિદં સબ્બં પરતો ફલકથાય આવિ ભવિસ્સતિ. એતન્તિ સરણન્તિ પદં. એવં અવિસેસતો સરણસદ્દસ્સ પદત્થં દસ્સેત્વા ઇદાનિ વિસેસતો દસ્સેતું ‘‘અથ વા’’તિઆદિ વુત્તં. હિતે પવત્તનેનાતિ ‘‘સમ્પન્નસીલા, ભિક્ખવે, વિહરથા’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૬૪, ૬૯) અત્થે નિયોજનેન. અહિતા નિવત્તનેનાતિ ‘‘પાણાતિપાતસ્સ ખો પાપકો વિપાકો અભિસમ્પરાય’’ન્તિઆદિના આદીનવદસ્સનાદિમુખેન અનત્થતો નિવત્તનેન. ભયં હિંસતીતિ હિતાહિતેસુ અપ્પવત્તિપ્પવત્તિહેતુકં બ્યસનં અપ્પવત્તિકરણેન વિનાસેતિ બુદ્ધો. ભવકન્તારા ઉત્તારણેન મગ્ગસઙ્ખાતો ધમ્મો. ઇતરો અસ્સાસદાનેન સત્તાનં ભયં હિંસતીતિ યોજના. કારાનન્તિ દાનવસેન પૂજાવસેન ચ ઉપનીતાનં સક્કારાનં. વિપુલફલપ્પટિલાભકરણેન સત્તાનં ભયં હિંસતિ સઙ્ઘો અનુત્તરદક્ખિણેય્યભાવતોતિ અધિપ્પાયો. ઇમિનાપિ પરિયાયેનાતિ ઇમિનાપિ વિભજિત્વા વુત્તેન કારણેન.

‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધો ભગવા, સ્વાક્ખાતો ધમ્મો, સુપ્પટિપન્નો સઙ્ઘો’’તિ એવં પવત્તો તત્થ રતનત્તયે પસાદો તપ્પસાદો, તદેવ રત્તનત્તયં ગરુ એતસ્સાતિ તગ્ગરુ, તબ્ભાવો તગ્ગરુતા, તપ્પસાદો ચ તગ્ગરુતા ચ તપ્પસાદતગ્ગરુતા. તાહિ તપ્પસાદતગ્ગરુતાહિ. વિધુતદિટ્ઠિવિચિકિચ્છાસમ્મોહઅસ્સદ્ધિયાદિતાય વિહતકિલેસો. તદેવ રતનત્તયં પરાયણં ગતિ તાણં લેણન્તિ એવં પવત્તિયા તપ્પરાયણતાકારપ્પવત્તો ચિત્તુપ્પાદો સરણગમનં સરણન્તિ ગચ્છતિ એતેનાતિ. તંસમઙ્ગીતિ તેન યથાવુત્તચિત્તુપ્પાદેન સમન્નાગતો. એવં ઉપેતીતિ એવં ભજતિ સેવતિ પયિરુપાસતિ, એવં વા જાનાતિ બુજ્ઝતીતિ એવમત્થો વેદિતબ્બો.

એત્થ ચ પસાદગ્ગહણેન લોકિયસરણગમનમાહ. તઞ્હિ પસાદપ્પધાનં. ગરુતાગહણેન લોકુત્તરં. અરિયા હિ રતનત્તયગુણાભિઞ્ઞતાય પાસાણચ્છત્તં પિય ગરું કત્વા પસ્સન્તિ, તસ્મા તપ્પસાદેન વિક્ખમ્ભનવસેન વિહતકિલેસો, તગ્ગરુતાય સમુચ્છેદવસેનાતિ યોજેતબ્બં અગારવકરણહેતૂનં સમુચ્છિન્દનતો. તપ્પરાયણતા પનેત્થ તગ્ગતિકતાતિ તાય ચતુબ્બિધમ્પિ વક્ખમાનં સરણગમનં ગહિતન્તિ દટ્ઠબ્બં. અવિસેસેન વા પસાદગરુતા જોતિતાતિ પસાદગ્ગહણેન અવેચ્ચપ્પસાદસ્સ ઇતરસ્સ ચ ગહણં, તથા ગરુતાગહણેનાતિ ઉભયેનપિ ઉભયં સરણગમનં યોજેતબ્બં.

મગ્ગક્ખણે ઇજ્ઝતીતિ યોજના. નિબ્બાનારમ્મણં હુત્વાતિ એતેન અત્થતો ચતુસચ્ચાધિગમો એવ લોકુત્તરસરણગમનન્તિ દસ્સેતિ. તત્થ હિ નિબ્બાનધમ્મો સચ્છિકિરિયાભિસમયવસેન, મગ્ગધમ્મો ભાવનાભિસમયવસેન પટિવિજ્ઝિયમાનોયેવ સરણગમનત્તં સાધેતિ, બુદ્ધગુણા પન સાવકગોચરભૂતા પરિઞ્ઞાભિસમયવસેન, તથા અરિયસઙ્ઘગુણા. તેનાહ ‘‘કિચ્ચતો સકલેપિ રતનત્તયે ઇજ્ઝતી’’તિ. ઇજ્ઝન્તઞ્ચ સહેવ ઇજ્ઝતિ, ન લોકિયં વિય પટિપાટિયા અસમ્મોહપ્પટિવેધેન પટિવિદ્ધત્તાતિ અધિપ્પાયો. યે પન વદન્તિ ‘‘ન સરણગમનં નિબ્બાનારમ્મણં હુત્વા પવત્તતિ, મગ્ગસ્સ અધિગતત્તા પન અધિગતમેવ હોતિ એકચ્ચાનં તેવિજ્જાદીનં લોકિયવિજ્જાદયો વિયા’’તિ, તેસં લોકિયમેવ સરણગમનં સિયા, ન લોકુત્તરં, તઞ્ચ અયુત્તં દુવિધસ્સપિ ઇચ્છિતબ્બત્તા.

તન્તિ લોકિયસરણગમનં. સદ્ધાપટિલાભો ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધો ભગવા’’તિઆદિના. સદ્ધામૂલિકાતિ યથાવુત્તસદ્ધાપુબ્બઙ્ગમા. સમ્માદિટ્ઠિ બુદ્ધસુબુદ્ધતં, ધમ્મસુધમ્મતં, સઙ્ઘસુપ્પટિપત્તિઞ્ચ લોકિયાવબોધવસેનેવ સમ્મા ઞાયેન દસ્સનતો. સદ્ધામૂલિકા ચ સમ્માદિટ્ઠીતિ એતેન સદ્ધૂપનિસ્સયા યથાવુત્તલક્ખણા પઞ્ઞા લોકિયસરણગમનન્તિ દસ્સેતિ. તેનાહ ‘‘દિટ્ઠિજુકમ્મન્તિ વુચ્ચતી’’તિ. દિટ્ઠિયેવ અત્તનો પચ્ચયેહિ ઉજુ કરીયતીતિ કત્વા, દિટ્ઠિ વા ઉજુ કરીયતિ એતેનાતિ દિટ્ઠિજુકમ્મં, તથાપવત્તો ચિત્તુપ્પાદો. એવઞ્ચ કત્વા ‘‘તપ્પરાયણતાકારપ્પવત્તો ચિત્તુપ્પાદો’’તિ ઇદઞ્ચ વચનં સમત્થિતં હોતિ, સદ્ધાપુબ્બઙ્ગમસમ્માદિટ્ઠિગ્ગહણં પન ચિત્તુપ્પાદસ્સ તપ્પધાનતાયાતિ દટ્ઠબ્બં. સદ્ધાપટિલાભોતિ ઇમિના માતાદીહિ ઉસ્સાહિતદારકાદીનં વિય ઞાણવિપ્પયુત્તં સરણગમનં દસ્સેતિ, સમ્માદિટ્ઠીતિ ઇમિના ઞાણસમ્પયુત્તં સરણગમનં.

તયિદં લોકિયં સરણગમનં. અત્તા સન્નિય્યાતીયતિ અપ્પીયતિ પરિચ્ચજીયતિ એતેનાતિ અત્તસન્નિય્યાતનં, યથાવુત્તં દિટ્ઠિજુકમ્મં. તં રતનત્તયં પરાયણં પટિસરણં એતસ્સાતિ તપ્પરાયણો, પુગ્ગલો ચિત્તુપ્પાદો વા, તસ્સ ભાવો તપ્પરાયણતા, યથાવુત્તં દિટ્ઠિજુકમ્મમેવ. સરણન્તિ અધિપ્પાયેન સિસ્સભાવં અન્તેવાસિકભાવં ઉપગચ્છતિ એતેનાતિ સિસ્સભાવૂપગમનં. સરણગમનાધિપ્પાયેનેવ પણિપતતિ એતેનાતિ પણિપાતો. સબ્બત્થ યથાવુત્તદિટ્ઠિજુકમ્મવસેનેવ અત્થો વેદિતબ્બો. અત્તપરિચ્ચજનન્તિ સંસારદુક્ખનિસ્સરણત્થં અત્તનો અત્થભાવસ્સ પરિચ્ચજનં. એસ નયો સેસેસુપિ. બુદ્ધાદીનંયેવાતિ અવધારણં અત્તસન્નિય્યાતનાદીસુપિ તત્થ તત્થ વત્તબ્બં. એવઞ્હિ તદઞ્ઞનિવત્તનં કતં હોતિ.

એવં અત્તસન્નિય્યાતનાદીનિ એકેન પકારેન દસ્સેત્વા ઇદાનિ અપરેહિપિ પકારેહિ દસ્સેતું ‘‘અપિચા’’તિઆદિ આરદ્ધં. તેન પરિયાયન્તરેહિપિ અત્તસન્નિય્યાતનં કતમેવ હોતિ અત્થસ્સ અભિન્નત્તાતિ દસ્સેતિ. આળવકાદીનન્તિ આદિ-સદ્દેન સાતાગિરિહેમવતાદીનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. નનુ ચેતે આળવકાદયો મગ્ગેનેવ આગતસરણગમના, કથં તેસં તપ્પરાયણતાસરણગમનં વુત્તન્તિ? મગ્ગેનાગતસરણગમનેહિપિ ‘‘સો અહં વિચરિસ્સામિ…પે… સુધમ્મતં (સં. નિ. ૧.૨૪૬; સુ. નિ. ૧૯૪). તે મયં વિચરિસ્સામ, ગામા ગામં નગા નગં…પે… સુધમ્મત’’ન્તિ (સુ. નિ. ૧૮૨) ચ તેહિ તપ્પરાયણતાકારસ્સ પવેદિતત્તા તથા વુત્તં.

સો પનેસ ઞાતિ…પે… વસેનાતિ એત્થ ઞાતિવસેન, ભયવસેન, આચરિયવસેન, દક્ખિણેય્યવસેનાતિ પચ્ચેકં ‘‘વસેના’’તિ પદં યોજેતબ્બં. તત્થ ઞાતિવસેનાતિ ઞાતિભાવવસેન. એવં સેસેસુપિ. દક્ખિણેય્યપણિપાતેનાતિ દક્ખિણેય્યતાહેતુકેન પણિપતનેનાતિ અત્થો. ઇતરેહીતિ ઞાતિભાવાદિવસપ્પવત્તેહિ તીહિ પણિપાતેહિ. ઇતરેહીતિઆદિના સઙ્ખેપતો વુત્તમત્થં વિત્થારતો દસ્સેતું ‘‘તસ્મા’’તિઆદિ વુત્તં. વન્દતીતિ પણિપાતસ્સ લક્ખણવચનં. એવરૂપન્તિ દિટ્ઠધમ્મિકં સન્ધાય વદતિ. સમ્પરાયિકઞ્હિ નિય્યાનિકં વા અનિય્યાનિકં વા અનુસાસનિં પચ્ચાસીસન્તો દક્ખિણેય્યપણિપાતમેવ કરોતીતિ અધિપ્પાયો. સરણગમનપ્પભેદોતિ સરણગમનવિભાગો.

અરિયમગ્ગો એવ લોકુત્તરં સરણગમનન્તિ આહ ‘‘ચત્તારિ સામઞ્ઞફલાનિ વિપાકફલ’’ન્તિ. સબ્બદુક્ખક્ખયોતિ સકલસ્સ વટ્ટદુક્ખસ્સ અનુપ્પાદનિરોધો. એતન્તિ ‘‘ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ, સમ્મપ્પઞ્ઞાય પસ્સતી’’તિ (ધ. પ. ૧૯૦) એવં વુત્તં અરિયસચ્ચાનં દસ્સનં.

નિચ્ચતો અનુપગમનાદિવસેનાતિ નિચ્ચન્તિ અગ્ગહણાદિવસેન. અટ્ઠાનન્તિ હેતુપ્પટિક્ખેપો. અનવકાસોતિ પચ્ચયપ્પટિક્ખેપો. ઉભયેનપિ કારણમેવ પટિક્ખિપતિ. યન્તિ યેન કારણેન. દિટ્ઠિસમ્પન્નોતિ મગ્ગદિટ્ઠિયા સમન્નાગતો સોતાપન્નો. કઞ્ચિ સઙ્ખારન્તિ ચતુભૂમકેસુ સઙ્ખતસઙ્ખારેસુ એકસઙ્ખારમ્પિ. નિચ્ચતો ઉપગચ્છેય્યાતિ નિચ્ચોતિ ગણ્હેય્ય. સુખતો ઉપગચ્છેય્યાતિ ‘‘એકન્તસુખી અત્તા હોતિ અરોગો પરં મરણા’’તિ (દી. નિ. ૧.૭૬, ૭૯) એવં અત્તદિટ્ઠિવસેન સુખતો ગાહં સન્ધાયેતં વુત્તં. દિટ્ઠિવિપ્પયુત્તચિત્તેન પન અરિયસાવકો પરિળાહવૂપસમનત્થં મત્તહત્થિપરિતાસિતો વિય ચોક્ખબ્રાહ્મણો ઉક્કારભૂમિં કઞ્ચિ સઙ્ખારં સુખતો ઉપગચ્છતિ. અત્તવારે કસિણાદિપઞ્ઞત્તિસઙ્ગહત્થં ‘‘સઙ્ખાર’’ન્તિ અવત્વા ‘‘કઞ્ચિ ધમ્મ’’ન્તિ વુત્તં. ઇમેસુપિ ઠાનેસુ ચતુભૂમકવસેનેવ પરિચ્છેદો વેદિતબ્બો તેભૂમકવસેનેવ વા. યં યઞ્હિ પુથુજ્જનો ગાહવસેન ગણ્હાતિ, તતો તતો અરિયસાવકો ગાહં વિનિવેઠેતિ.

માતરન્તિઆદીસુ જનિકા માતા, જનકો પિતા, મનુસ્સભૂતો ખીણાસવો અરહાતિ અધિપ્પેતો. કિં પન અરિયસાવકો અઞ્ઞં જીવિતા વોરોપેય્યાતિ? એતમ્પિ અટ્ઠાનં, પુથુજ્જનભાવસ્સ પન મહાસાવજ્જભાવદસ્સનત્થં અરિયભાવસ્સ ચ ફલદસ્સનત્થં એવં વુત્તં. પદુટ્ઠચિત્તોતિ વધકચિત્તેન પદુટ્ઠચિત્તો. લોહિતં ઉપ્પાદેય્યાતિ જીવમાનકસરીરે ખુદ્દકમક્ખિકાય પિવનમત્તમ્પિ લોહિતં ઉપ્પાદેય્ય. સઙ્ઘં ભિન્દેય્યાતિ સમાનસંવાસકં સમાનસીમાયં ઠિતં સઙ્ઘં ‘‘કમ્મેન ઉદ્દેસેન વોહરન્તો અનુસ્સાવનેન સલાકગ્ગાહેના’’તિ (પરિ. ૪૫૮) એવં વુત્તેહિ પઞ્ચહિ કારણેહિ ભિન્દેય્ય. અઞ્ઞં સત્થારન્તિ અઞ્ઞં તિત્થકરં ‘‘અયં મે સત્થા’’તિ એવં ગણ્હેય્યાતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતીતિ અત્થો.

ન તે ગમિસ્સન્તિ અપાયન્તિ તે બુદ્ધં સરણં ગતા તન્નિમિત્તં અપાયં ન ગમિસ્સન્તિ, દેવકાયં પન પરિપૂરેસ્સન્તીતિ અત્થો. દસહિ ઠાનેહીતિ દસહિ કારણેહિ. અધિગણ્હન્તીતિ અધિભવન્તિ.

વેલામસુત્તાદિવસેનાતિ એત્થ ‘‘કરીસસ્સ ચતુત્થભાગપ્પમાણાનં ચતુરાસીતિસહસ્સસઙ્ખાનં સુવણ્ણપાતિરૂપિયપાતિકંસપાતીનં યથાક્કમં રૂપિયસુવણ્ણહિરઞ્ઞપૂરાનં સબ્બાલઙ્કારપ્પટિમણ્ડિતાનં ચતુરાસીતિયા હત્થિસહસ્સાનં, ચતુરાસીતિયા અસ્સસહસ્સાનં, ચતુરાસીતિયા રથસહસ્સાનં, ચતુરાસીતિયા ધેનુસહસ્સાનં, ચતુરાસીતિયા કઞ્ઞાસહસ્સાનં, ચતુરાસીતિયા પલ્લઙ્કસહસ્સાનં, ચતુરાસીતિયા વત્થકોટિસહસ્સાનં, અપરિમાણસ્સ ચ ખજ્જભોજ્જાદિભેદસ્સ આહારસ્સ પરિચ્ચજનવસેન સત્તમાસાધિકાનિ સત્ત સંવચ્છરાનિ નિરન્તરં પવત્તવેલામમહાદાનતો એકસ્સ સોતાપન્નસ્સ દિન્નદાનં મહપ્ફલતરં. તતો સતં સોતાપન્નાનં દિન્નદાનતો એકસ્સ સકદાગામિનો, તતો એકસ્સ અનાગામિનો, તતો એકસ્સ અરહતો, તતો એકસ્સ પચ્ચેકબુદ્ધસ્સ, તતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ, તતો બુદ્ધપ્પમુખસ્સ સઙ્ઘસ્સ દિન્નદાનં મહપ્ફલતરં, તતો ચાતુદ્દિસં સઙ્ઘં ઉદ્દિસ્સ વિહારકરણં, તતો સરણગમનં મહપ્ફલતર’’ન્તિ ઇમમત્થં પકાસેન્તસ્સ વેલામસુત્તસ્સ (અ. નિ. ૯.૨૦) વસેન. વુત્તઞ્હેતં ‘‘યં, ગહપતિ, વેલામો બ્રાહ્મણો દાનં અદાસિ મહાદાનં, યો એકં દિટ્ઠિસમ્પન્નં ભોજેય્ય, ઇદં તતો મહપ્ફલતર’’ન્તિઆદિ (અ. નિ. ૯.૨૦). વેલામસુત્તાદીતિ આદિ-સદ્દેન અગ્ગપ્પસાદસુત્તાદીનં (અ. નિ. ૪.૩૪; ઇતિવુ. ૯૦) સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો.

અઞ્ઞાણં વત્થુત્તયસ્સ ગુણાનં અજાનનં તત્થ સમ્મોહો, ‘‘બુદ્ધો નુ ખો, ન નુ ખો’’તિઆદિના વિચિકિચ્છા સંસયો. મિચ્છાઞાણં તસ્સ ગુણાનં અગુણભાવપરિકપ્પનેન વિપરીતગ્ગાહો. આદિ-સદ્દેન અનાદરાગારવાદીનં સઙ્ગહો. ન મહાજુતિકન્તિ ન ઉજ્જલં, અપરિસુદ્ધં અપરિયોદાતન્તિ અત્થો. ન મહાવિપ્ફારન્તિ અનુળારં. સાવજ્જોતિ દિટ્ઠિતણ્હાદિવસેન સદોસો. લોકિયં સરણગમનં સિક્ખાસમાદાનં વિય અગ્ગહિતકાલપરિચ્છેદં જીવિતપરિયન્તમેવ હોતિ, તસ્મા તસ્સ ખન્ધભેદેન ભેદોતિ આહ ‘‘અનવજ્જો કાલકિરિયાયા’’તિ. સોતિ અનવજ્જો સરણગમનભેદો. સતિપિ અનવજ્જત્તે ઇટ્ઠફલોપિ ન હોતીતિ આહ ‘‘અફલો’’તિ. કસ્મા? અવિપાકત્તા. ન હિ તં અકુસલન્તિ.

કો ઉપાસકોતિ સરૂપપુચ્છા, તસ્મા ‘‘કિંલક્ખણો ઉપાસકો’’તિ વુત્તં હોતિ. કસ્માતિ હેતુપુચ્છા. તેન કેન પવત્તિનિમિત્તેન ઉપાસકસદ્દો તસ્મિં પુગ્ગલે નિરુળ્હોતિ દસ્સેતિ. તેનાહ ‘‘કસ્મા ઉપાસકોતિ વુચ્ચતી’’તિ. સદ્દસ્સ અભિધેય્યો પવત્તિનિમિત્તં તદત્થસ્સ તબ્ભાવકારણં. કિમસ્સ સીલન્તિ કીદિસં અસ્સ ઉપાસકસ્સ સીલં, કિત્તકેન સીલેનાયં સીલસમ્પન્નો નામ હોતીતિ અત્થો. કો આજીવોતિ કો અસ્સ સમ્માઆજીવો? સો પન મિચ્છાજીવસ્સ પરિવજ્જનેન હોતીતિ સોપિ વિભજીયતીતિ. કા વિપત્તીતિ કા સીલસ્સ, આજીવસ્સ વા વિપત્તિ. અનન્તરસ્સ હિ વિધિ વા પટિસેધો વાતિ. કા સમ્પતીતિ એત્થાપિ એસેવ નયો.

યો કોચીતિ ખત્તિયાદીસુ યો કોચિ. તેન સરણગમનમેવેત્થ કારણં, ન જાતિઆદિવિસેસોતિ દસ્સેતિ. ઉપાસનતોતિ તેનેવ સરણગમનેન તત્થ ચ સક્કચ્ચકિરિયાય આદરગારવબહુમાનાદિયોગેન પયિરુપાસનતો. વેરમણિયોતિ વેરં વુચ્ચતિ પાણાતિપાતાદિદુસ્સીલ્યં, તસ્સ મણનતો હનનતો વિનાસનતો વેરમણિયો, પઞ્ચ વિરતિયો વિરતિપ્પધાનત્તા તસ્સ સીલસ્સ. તેનેવાહ ‘‘પટિવિરતો હોતી’’તિ.

મિચ્છાવણિજ્જાતિ ન સમ્માવણિજ્જા અયુત્તવણિજ્જા અસારુપ્પવણિજ્જા. પહાયાતિ અકરણેનેવ પજહિત્વા. ધમ્મેનાતિ ધમ્મતો અનપેતેન. તેન અઞ્ઞમ્પિ અધમ્મિકં જીવિકં પટિક્ખિપતિ. સમેનાતિ અવિસમેન. તેન કાયવિસમાદિદુચ્ચરિતં વજ્જેત્વા કાયસમાદિના સુચરિતેન આજીવં દસ્સેતિ. સત્થવણિજ્જાતિ આયુધભણ્ડં કત્વા વા કારેત્વા વા યથાકતં વા પટિલભિત્વા તસ્સ વિક્કયો. સત્તવણિજ્જાતિ મનુસ્સવિક્કયો. મંસવણિજ્જાતિ સૂનકારાદયો વિય મિગસૂકરાદિકે પોસેત્વા મંસં સમ્પાદેત્વા વિક્કયો. મજ્જવણિજ્જાતિ યં કિઞ્ચિ મજ્જં યોજેત્વા તસ્સ વિક્કયો. વિસવણિજ્જાતિ વિસં યોજેત્વા વિસં ગહેત્વા વા તસ્સ વિક્કયો. તત્થ સત્થવણિજ્જા પરોપરોધનિમિત્તતાય અકરણીયા વુત્તા. સત્તવણિજ્જા અભુજિસ્સભાવકરણતો, મંસવિસવણિજ્જા વધહેતુતો, મજ્જવણિજ્જા પમાદટ્ઠાનતો.

તસ્સેવાતિ પઞ્ચવેરમણિલક્ખણસ્સ સીલસ્સ ચેવ પઞ્ચમિચ્છાવણિજ્જાલક્ખણસ્સ આજીવસ્સ ચ. વિપત્તીતિ ભેદો પકોપો ચ. યાયાતિ યાય પટિપત્તિયા. ચણ્ડાલોતિ ઉપાસકચણ્ડાલો. મલન્તિ ઉપાસકમલં. પટિકુટ્ઠોતિ ઉપાસકનિહીનો. બુદ્ધાદીસુ કમ્મકમ્મફલેસુ ચ સદ્ધાવિપરિયાયો અસ્સદ્ધિયં મિચ્છાધિમોક્ખો, યથાવુત્તેન અસ્સદ્ધિયેન સમન્નાગતો અસ્સદ્ધો. યથાવુત્તસીલવિપત્તિઆજીવવિપત્તિવસેન દુસ્સીલો. ‘‘ઇમિના દિટ્ઠાદિના ઇદં નામ મઙ્ગલં હોતી’’તિ – એવં બાલજનપરિકપ્પિતકોતૂહલસઙ્ખાતેન દિટ્ઠસુતમુતમઙ્ગલેન સમન્નાગતો કોતૂહલમઙ્ગલિકો. મઙ્ગલં પચ્ચેતીતિ દિટ્ઠમઙ્ગલાદિભેદં મઙ્ગલમેવ પત્તિયાયતિ. નો કમ્મન્તિ કમ્મસ્સકતં નો પત્તિયાયતિ. ઇતો બહિદ્ધાતિ ઇતો સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધસાસનતો બહિદ્ધા બાહિરકસમયે. દક્ખિણેય્યં પરિયેસતીતિ દુપ્પટિપન્નં દક્ખિણારહસઞ્ઞી ગવેસતિ. પુબ્બકારં કરોતીતિ દાનમાનનાદિકં કુસલકિરિયં પઠમતરં કરોતિ. એત્થ ચ દક્ખિણેય્યપરિયેસનપુબ્બકારે એકં કત્વા પઞ્ચ ધમ્મા વેદિતબ્બા.

વિપત્તિયં વુત્તવિપરિયાયેન સમ્પત્તિ વેદિતબ્બા. અયં પન વિસેસો – ચતુન્નમ્પિ પરિસાનં રતિજનનટ્ઠેન ઉપાસકોવ રતનં ઉપાસકરતનં. ગુણસોભાકિત્તિસદ્દસુગન્ધતાહિ ઉપાસકોવ પદુમં ઉપાસકપદુમં. તથા ઉપાસકપુણ્ડરીકો.

આદિમ્હીતિ આદિઅત્થે. કોટિયન્તિ પરિયન્તકોટિયં. વિહારગ્ગેનાતિ ઓવરકકોટ્ઠાસેન, ‘‘ઇમસ્મિં ગબ્ભે વસન્તાનં ઇદં નામ ફલં પાપુણાતી’’તિઆદીના તં તં વસનટ્ઠાનકોટ્ઠાસેનાતિ અત્થો. અજ્જતન્તિ અજ્જ ઇચ્ચેવ અત્થો.

પાણેહિ ઉપેતન્તિ ઇમિના તસ્સ સરણગમનસ્સ આપાણકોટિકતં દસ્સેન્તો ‘‘યાવ મે જીવિતં પવત્તતી’’તિઆદીનિ વત્વા પુન જીવિતેનપિ તં વત્થુત્તયં પટિપૂજેન્તો સરણગમનં રક્ખામીતિ ઉપ્પન્નં તસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ અધિપ્પાયં વિભાવેન્તો ‘‘અહઞ્હી’’તિઆદિમાહ. પાણેહિ ઉપેતન્તિ હિ યાવ મે પાણા ધરન્તિ, તાવ સરણં ઉપેતં. ઉપેન્તો ચ ન વાચામત્તેન ન એકવારં ચિત્તુપ્પાદમત્તેન, અથ ખો પાણાનં પરિચ્ચજનવસેનપિ યાવજીવં ઉપેતન્તિ એવમેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો.

૧૭-૧૯. સત્તમે જાણુસ્સોણીતિ નેતં તસ્સ માતાપિતૂહિ કતં નામં, અપિચ ખો ઠાનન્તરપ્પટિલાભલદ્ધન્તિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘જાણુસ્સોણીતિ ઠાનન્તરં કિરા’’તિઆદિ. એકં ઠાનન્તરન્તિ એકં પુરોહિતટ્ઠાનં. ઉણ્હીસઆદિકકુધભણ્ડેહિ સદ્ધિં લદ્ધં તથા ચસ્સ રઞ્ઞા દિન્નન્તિ વદન્તિ. તેનાહ ‘‘રઞ્ઞો સન્તિકે ચ લદ્ધજાણુસ્સોણિસક્કારત્તા’’તિ. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ. અટ્ઠમનવમેસુ નત્થિ વત્તબ્બં.

૨૦-૨૧. દસમે દુન્નિક્ખિત્તન્તિ દુટ્ઠુ નિક્ખિત્તં પદપચ્ચાભટ્ઠં કત્વા મનસિ ઠપિતં. પજ્જતિ ઞાયતિ અત્થો એતેનાતિ પદં, અત્થં બ્યઞ્જયતિ પકાસેતીતિ બ્યઞ્જનં, પદમેવ. તેનેવાહ ‘‘ઉપ્પટિપાટિયા…પે… બ્યઞ્જનન્તિ વુચ્ચતી’’તિ. પદસમુદાયબ્યતિરેકેન વિસું પાળિ નામ નત્થીતિ આહ ‘‘ઉભયમેતં પાળિયાવ નામ’’ન્તિ. પકટ્ઠાનઞ્હિ વચનપ્પબન્ધાનં આળિયેવ પાળીતિ વુચ્ચતિ. સેસમેત્થ એકાદસમઞ્ચ ઉત્તાનત્થમેવ.

અધિકરણવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. બાલવગ્ગવણ્ણના

૨૨-૨૪. તતિયસ્સ પઠમદુતિયતતિયાનિ ઉત્તાનત્થાનેવ.

૨૫. ચતુત્થે નેતબ્બોતિ અઞ્ઞતો આહરિત્વા બોધેતબ્બો, ઞાપેતબ્બોતિ અત્થો.

૨૭. છટ્ઠે નો ચેપિ પટિચ્છાદેત્વા કરોન્તીતિ પાણાતિપાતાદીનિ કરોન્તો સચેપિ અપ્પટિચ્છાદેત્વા કરોન્તિ. પટિચ્છન્નમેવાતિ વિઞ્ઞૂહિ ગરહિતબ્બભાવતો પટિચ્છાદનારહત્તા પટિચ્છન્નમેવાતિ વુચ્ચતિ. અવીચિઆદયો પદેસવિસેસા તત્થૂપપન્ના સત્તા ચ નિરયગ્ગહણેન ગહિતાતિ આહ ‘‘નિરયોતિ સહોકાસકા ખન્ધા’’તિ. તિરચ્છાનયોનિ નામ વિસું પદેસવિસેસો નત્થીતિ આહ ‘‘તિરચ્છાનયોનિયં ખન્ધાવ લબ્ભન્તી’’તિ.

૩૧. દસમે અત્થો ફલં તદધીનવુત્તિતાય વસો એતસ્સાતિ અત્થવસો, હેતૂતિ આહ ‘‘અત્થવસેતિ કારણાની’’તિ. અરઞ્ઞવનપત્થાનીતિ અરઞ્ઞલક્ખણપ્પત્તાનિ વનપત્થાનિ. વનપત્થ-સદ્દો હિ સણ્ડભૂતે રુક્ખસમૂહેપિ વત્તતીતિ અરઞ્ઞગ્ગહણં. વનીયતિ વિવેકકામેહિ ભજીયતિ, વનુતે વા તે અત્તસમ્પત્તિયા વસનત્થાય યાચન્તો વિય હોતીતિ વનં, પતિટ્ઠહન્તિ એત્થ વિવેકકામા યથાધિપ્પેતવિસેસાધિગમેનાતિ પત્થં, વનેસુ પત્થં ગહનટ્ઠાને સેનાસનં વનપત્થં. કિઞ્ચાપીતિ અનુજાનનસમ્ભાવનત્થે નિપાતો. કિં અનુજાનાતિ? નિપ્પરિયાયતો અરઞ્ઞભાવં ગામતો બહિ અરઞ્ઞન્તિ. તેનાહ ‘‘નિપ્પરિયાયેના’’તિઆદિ. કિં સમ્ભાવેતિ? આરઞ્ઞકઙ્ગનિપ્ફાદકત્તં. યઞ્હિ આરઞ્ઞકઙ્ગનિપ્ફાદકં, તં વિસેસતો અરઞ્ઞન્તિ વત્તબ્બન્તિ. તેનાહ ‘‘યં તં પઞ્ચધનુસતિક’’ન્તિઆદિ. નિક્ખમિત્વા બહિ ઇન્દખીલાતિ ઇન્દખીલતો બહિ નિક્ખમિત્વા, તતો બહિ પટ્ઠાયાતિ અત્થો. બહિ ઇન્દખીલાતિ વા યત્થ દ્વે તીણિ ઇન્દખીલાનિ, તત્થ બહિદ્ધા ઇન્દખીલતો પટ્ઠાય. યત્થ તં નત્થિ, તદરહટ્ઠાનતો પટ્ઠાયાતિ વદન્તિ. ગામન્તન્તિ ગામસમીપં. અનુપચારટ્ઠાનન્તિ નિચ્ચકિચ્ચવસેન ન ઉપચરિતબ્બટ્ઠાનં. તેનાહ ‘‘યત્થ ન કસીયતિ ન વપીયતી’’તિ.

અત્તનો ચ દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારન્તિ એતેન સત્થા અત્તનો વિવેકાભિરતિં પકાસેતિ. તત્થ દિટ્ઠધમ્મો નામ અયં પચ્ચક્ખો અત્તભાવો, સુખવિહારો નામ ચતુન્નં ઇરિયાપથવિહારાનં ફાસુતા. એકકસ્સ હિ અરઞ્ઞે અન્તમસો ઉચ્ચારવસ્સાવકિચ્ચં ઉપાદાય સબ્બે ઇરિયાપથા ફાસુકા હોન્તિ, તસ્મા દિટ્ઠધમ્મે સુખવિહારં દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારન્તિ એવં વા એત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો.

પચ્છિમઞ્ચ જનતં અનુકમ્પમાનોતિ કથં અરઞ્ઞવાસેન પચ્છિમા જનતા અનુકમ્પિતા હોતિ? સદ્ધાપબ્બજિતા હિ કુલપુત્તા ભગવતો અરઞ્ઞવાસં દિસ્વા ‘‘ભગવાપિ નામ અરઞ્ઞસેનાસનાનિ ન મુઞ્ચતિ, યસ્સ નેવત્થિ પરિઞ્ઞાતબ્બં ન પહાતબ્બં ન ભાવેતબ્બં ન સચ્છિકાતબ્બં, કિમઙ્ગં પન મય’’ન્તિ ચિન્તેત્વા તત્થ વસિતબ્બમેવ મઞ્ઞિસ્સન્તિ, એવં ખિપ્પમેવ દુક્ખસ્સન્તકરા ભવિસ્સન્તિ. એવં પચ્છિમા જનતા અનુકમ્પિતા હોતિ. એતમત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘પચ્છિમે મમ સાવકે અનુકમ્પન્તો’’તિ.

૩૨. એકાદસમે વિજ્જં ભજન્તીતિ વિજ્જાભાગિયા, વિજ્જાભાગે વિજ્જાકોટ્ઠાસે વત્તન્તીતિપિ વિજ્જાભાગિયા. પદં પચ્છિન્દતીતિ મગ્ગચિત્તસ્સ પતિટ્ઠં ઉપચ્છિન્દતિ, મગ્ગચિત્તં પતિટ્ઠાપેતું ન દેતીતિ અત્થો. ઉબ્બટ્ટેત્વાતિ સમુચ્છેદવસેન સમૂલં ઉદ્ધરિત્વા. અટ્ઠસુ ઠાનેસૂતિ બુદ્ધાદીસુ અટ્ઠસુ ઠાનેસુ. રાગસ્સ ખયવિરાગેનાતિ રાગસ્સ ખયસઙ્ખાતેન વિરાગેન, રાગસ્સ અનુપ્પત્તિધમ્મતાપાદનેનાતિ વુત્તં હોતિ.

બાલવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. સમચિત્તવગ્ગવણ્ણના

૩૩. ચતુત્થસ્સ પઠમે ભવન્તિ એત્થ પતિટ્ઠહન્તીતિ ભૂમિ, અસપ્પુરિસાનં ભૂમિ અસપ્પુરિસભૂમિ. સપ્પુરિસભૂમિયમ્પિ એસેવ નયો. કતં ન જાનાતીતિ અકતઞ્ઞૂ, અસમત્થસમાસોયં ગમકત્તા ‘‘અસૂરિયપસ્સા’’તિઆદીસુ વિય. તેનાહ ‘‘કતં ન જાનાતી’’તિ. અકતવેદીતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. પાકટં કત્વા ન જાનાતીતિ ‘‘ઇદઞ્ચિદઞ્ચ મય્હં ઇમિના કત’’ન્તિ સઙ્ઘમજ્ઝગણમજ્ઝાદીસુ પાકટં કત્વા ન જાનાતિ, ન પકાસેતીતિ વુત્તં હોતિ. ઉપઞ્ઞાતન્તિ થોમનાવસેન ઉપગન્ત્વા ઞાતં. તેનાહ ‘‘વણ્ણિત’’ન્તિઆદિ.

૩૪. દુતિયે વસ્સસતપરિમાણમાયુ અસ્સાતિ વસ્સસતાયુકો, વસ્સસતાયુકતઞ્ચ વસ્સસતાયુકકાલે જાતસ્સેવ હોતિ, નાઞ્ઞસ્સાતિ આહ ‘‘વસ્સસતાયુકકાલે જાતો’’તિ. વસ્સસતં જીવતિ સીલેનાતિ વસ્સસતજીવી. વસ્સસતન્તિ ચ અચ્ચન્તસંયોગે ઉપયોગવચનં. તેનાહ ‘‘સકલં વસ્સસતં જીવન્તો’’તિ. માતાપિતૂનં માતાવ બહૂપકારતરાતિ તસ્સાયેવ પધાનભાવેન પટિકાતબ્બત્તા દક્ખિણં અંસકૂટં વદન્તિ. હદયલોહિતં પાયેત્વાતિ ખીરં સન્ધાય વદતિ. લોહિતઞ્હિ ખીરભાવેન પરિણામં ગચ્છતિ. ત્યાસ્સાતિ તે અસ્સ. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ.

૩૫. તતિયે તેનુપસઙ્કમીતિ એત્થ યેનાધિપ્પાયેન સો બ્રાહ્મણો ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિ, તં પાકટં કત્વા દસ્સેતું ‘‘સો હિ બ્રાહ્મણો’’તિઆદિમાહ. વિરજ્ઝનપઞ્હન્તિ યં પઞ્હં પુટ્ઠો વિરજ્ઝિત્વા કથેસિ, અવિપરીતં કત્વા સમ્પાદેતું ન સક્કોતિ, તાદિસં પઞ્હન્તિ અત્થો. ઉભતોકોટિકં પઞ્હન્તિ ઉભોહિ કોટીહિ યુત્તં પઞ્હં. ‘‘કિંવાદી ભવં ગોતમો’’તિ હિ પુટ્ઠો ‘‘કિરિયવાદિમ્હી’’તિ વા વદેય્ય ‘‘અકિરિયવાદિમ્હી’’તિ વા, તસ્મા ઇમસ્સ પઞ્હસ્સ વિસ્સજ્જને ‘‘કિરિયવાદિમ્હી’’તિ એકા કોટિ, ‘‘અકિરિયવાદિમ્હી’’તિ દુતિયાતિ કોટિદ્વયયુત્તો અયં પઞ્હો. ઉગ્ગિલિતુન્તિ દ્વે કોટિયો મોચેત્વા કથેતું અસક્કોન્તો બહિ નીહરિતું અત્થતો અપનેતું ન સક્ખિસ્સતિ. દ્વે કોટિયો મોચેન્તો હિ તં બહિ નીહરતિ નામ. નિગ્ગિલિતુન્તિ પુચ્છાય દોસં દત્વા હારેતું અસક્કોન્તો પવેસેતું ન સક્ખિસ્સતિ. તત્થ દોસં દત્વા હારેન્તો હિ ગિલિત્વા વિય અદસ્સનં ગમેન્તો પવેસેતિ નામ. કિંલદ્ધિકોતિ કિંદ્દિટ્ઠિકો. વદન્તિ એતેનાતિ વાદો, દિટ્ઠિ. કો વાદો એતસ્સાતિ કિંવાદી. કિમક્ખાયીતિ કિમભિધાયી, કીદિસી ધમ્મકથા. તેનાહ ‘‘કિં નામ…પે… પુચ્છતી’’તિ. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ.

૩૬. ચતુત્થે દક્ખિણં અરહન્તીતિ દક્ખિણેય્યા. આહુનં વુચ્ચતિ દાનં, તં અરહન્તીતિ આહુનેય્યા.

૩૭. પઞ્ચમે કથમયં મિગારમાતા નામ જાતાતિ આહ ‘‘સા હી’’તિઆદિ. સબ્બજેટ્ઠકસ્સ પુત્તસ્સાતિ અત્તનો પુત્તેસુ સબ્બપઠમં જાતસ્સ પુત્તસ્સ. અય્યકસેટ્ઠિનોવ સમાનનામકત્તાતિ મિગારસેટ્ઠિના એવ સદિસનામકત્તા. તસ્સા કિર સબ્બજેટ્ઠસ્સ પુત્તસ્સ નામગ્ગહણદિવસે અય્યકસ્સ મિગારસેટ્ઠિસ્સેવ નામં અકંસુ. અનિબદ્ધવાસો હુત્વાતિ એકસ્મિંયેવ વિહારે નિબદ્ધવાસો અહુત્વા. ધુવપરિભોગાનીતિ નિયતપરિભોગાનિ. નનુ ભગવા કદાચિ ચારિકમ્પિ પક્કમતિ, કથં તાનિ સેનાસનાનિ ધુવપરિભોગેન પરિભુઞ્જીતિ આહ ‘‘ઉતુવસ્સં ચારિકં ચરિત્વાપી’’તિઆદિ. તત્થ ઉતુવસ્સન્તિ હેમન્તગિમ્હે સન્ધાય વદતિ. મગ્ગં ઠપેત્વાતિ થેરસ્સ આગમનમગ્ગં ઠપેત્વા. ઉણ્હવલાહકાતિ ઉણ્હઉતુનો પચ્ચયભૂતમેઘમાલાસમુટ્ઠાપકા દેવપુત્તા. તેસં કિર તથાચિત્તુપ્પાદસમકાલમેવ યથિચ્છિતં ઠાનં ઉણ્હં ફરમાના, વલાહકમાલા નાતિબહલા ઇતો ચિતો નભં છાદેન્તી વિધાવતિ. એસ નયો સીતવલાહકવસ્સવલાહકાસુ. અબ્ભવલાહકા પન દેવતા સીતુણ્હવસ્સેહિ વિના કેવલં અબ્ભપટલસ્સેવ સમુટ્ઠાપકા વેદિતબ્બા. કેવલં વા વાતસ્સેવ, તેનેવ દેવતા વાતવલાહકા.

એત્થ ચ યં વસ્સાને ચ સિસિરે ચ અબ્ભં ઉપ્પજ્જતિ, તં ઉતુસમુટ્ઠાનં પાકતિકમેવ. યં પન અબ્ભમ્હિયેવ અતિઅબ્ભં સત્તાહમ્પિ ચન્દસૂરિયે છાદેત્વા એકન્ધકારં કરોતિ, યઞ્ચ ચિત્તવેસાખમાસેસુ અબ્ભં, તં દેવતાનુભાવેન ઉપ્પન્નં અબ્ભન્તિ વેદિતબ્બં. યો ચ તસ્મિં તસ્મિં ઉતુમ્હિ ઉત્તરદક્ખિણાદિપકતિવાતો હોતિ, અયં ઉતુસમુટ્ઠાનો. વાતેપિ વનરુક્ખક્ખન્ધાદિપ્પદાલનો અતિવાતો નામ અત્થિ. અયઞ્ચેવ, યો ચ અઞ્ઞોપિ અકાલવાતો, અયઞ્ચ દેવતાનુભાવેન નિબ્બત્તો. યં ગિમ્હાને ઉણ્હં, તં ઉતુસમુટ્ઠાનિકં પાકતિમેવ. યં પન ઉણ્હેપિ અતિઉણ્હં સીતકાલે ચ ઉપ્પન્નં ઉણ્હં, તં દેવતાનુભાવેન નિબ્બત્તં. યં વસ્સાને ચ હેમન્તે ચ સીતં હોતિ, તં ઉતુસમુટ્ઠાનમેવ. યં પન સીતેપિ અતિસીતં, ગિમ્હે ચ ઉપ્પન્નં સીતં, તં દેવતાનુભાવેન નિબ્બત્તં. યં વસ્સિકે ચત્તારો માસે વસ્સં, તં ઉતુસમુટ્ઠાનમેવ, યં પન વસ્સેયેવ અતિવસ્સં, યઞ્ચ ચિત્તવેસાખમાસેસુ વસ્સં, તં દેવતાનુભાવેન નિબ્બત્તં.

તત્રિદં વત્થુ – એકો કિર વસ્સવલાહકદેવપુત્તો તગરકૂટવાસિખીણાસવત્થેરસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા વન્દિત્વા અટ્ઠાસિ. થેરો – ‘‘કોસિ ત્વ’’ન્તિ પુચ્છિ. અહં, ભન્તે, વસ્સવલાહકો દેવપુત્તોતિ. તુમ્હાકં કિર ચિત્તેન દેવો વસ્સતીતિ? આમ, ભન્તેતિ. પસ્સિતુકામા મયન્તિ. તેમિસ્સથ, ભન્તેતિ. મેઘસીસં વા ગજ્જિતં વા ન પઞ્ઞાયતિ, કથં તેમિસ્સામાતિ? ભન્તે, અમ્હાકં ચિત્તેન દેવો વસ્સતિ, તુમ્હે પણ્ણસાલં પવિસથાતિ. સાધુ દેવપુત્તાતિ પાદે ધોવિત્વા પણ્ણસાલં પાવિસિ. દેવપુત્તો તસ્મિં પવિસન્તેયેવ એકં ગીતં ગાયિત્વા હત્થં ઉક્ખિપિ, સમન્તા તિયોજનટ્ઠાનં એકમેઘં અહોસિ. થેરો અડ્ઢતિન્તો પણ્ણસાલં પવિટ્ઠોતિ.

કામં હેટ્ઠા વુત્તાપિ દેવતા ચાતુમહારાજિકાવ, તા પન તેન તેન વિસેસેન વત્વા ઇદાનિ તદઞ્ઞે પઠમભૂમિકે કામાવચરદેવે સામઞ્ઞતો ગણ્હન્તો ‘‘ચાતુમહારાજિકા’’તિ આહ. ધતરટ્ઠવિરૂળ્હકવિરૂપક્ખકુવેરસઙ્ખાતા ચત્તારો મહારાજાનો એતેસન્તિ ચાતુમહારાજિકા, તે સિનેરુસ્સ પબ્બતસ્સ વેમજ્ઝે હોન્તિ. તેસુ પબ્બતટ્ઠકાપિ અત્થિ આકાસટ્ઠકાપિ. તેસં પરમ્પરા ચક્કવાળપબ્બતં પત્તા. ખિડ્ડાપદોસિકા મનોપદોસિકા ચન્દિમા દેવપુત્તો સૂરિયો દેવપુત્તોતિ એતે સબ્બેપિ ચાતુમહારાજિકદેવલોકટ્ઠા એવ.

તાવતિંસાતિ તાવતિંસાનં દેવાનં નામં, તેપિ અત્થિ પબ્બતટ્ઠકા, અત્થિ આકાસટ્ઠકા, તેસં પરમ્પરા ચક્કવાળપબ્બતં પત્તા. તથા યામાદીનં. એકદેવલોકેપિ હિ દેવાનં પરમ્પરા ચક્કવાળપબ્બતં અપ્પત્તા નામ નત્થિ. તત્થ મઘેન માણવેન સદ્ધિં મચલગામે કાલં કત્વા તેત્તિંસ સહપુઞ્ઞકારિનો એત્થ નિબ્બત્તાતિ તં સહચારિતં ઠાનં તેત્તિંસં, તદેવ તાવતિંસં, તં નિવાસો એતેસન્તિ તાવતિંસાતિ વદન્તિ. યસ્મા પન સેસચક્કવાળેસુપિ છકામાવચરદેવલોકા અત્થિ. વુત્તમ્પિ ચેતં ‘‘સહસ્સં ચાતુમહારાજિકાનં સહસ્સં તાવતિંસાન’’ન્તિ (અ. નિ. ૩.૮૧). તસ્મા નામપણ્ણત્તિયેવેસા તસ્સ દેવલોકસ્સાતિ વેદિતબ્બા. દુક્ખતો યાતા અપયાતાતિ યામા. અત્તનો સિરિસમ્પત્તિયા તુસં ઇતા ગતાતિ તુસિતા. નિમ્માને રતિ એતેસન્તિ નિમ્માનરતિનો. વસવત્તી દેવતાતિ પરનિમ્મિતવસવત્તિનો દેવા. પરનિમ્મિતેસુ ભોગેસુ વસં વત્તેન્તીતિ પરનિમ્મિતવસવત્તિનો.

બ્રૂહિતો પરિવુદ્ધો તેહિ તેહિ ઝાનાદીહિ વિસિટ્ઠેહિ ગુણેહીતિ બ્રહ્મા. વણ્ણવન્તતાય ચેવ દીઘાયુકતાય ચ બ્રહ્મપારિસજ્જાદીહિ મહન્તો બ્રહ્માતિ મહાબ્રહ્મા. તસ્સ પરિસાયં ભવા પરિચારિકાતિ બ્રહ્મપારિસજ્જા. તસ્સેવ પુરોહિતટ્ઠાને ઠિતાતિ બ્રહ્મપુરોહિતા. આભસ્સરેહિ પરિત્તા આભા એતેસન્તિ પરિત્તાભા. અપ્પમાણા આભા એતેસન્તિ અપ્પમાણાભા. દીપિકાય અચ્ચિ વિય એતેસં સરીરતો આભા છિજ્જિત્વા છિજ્જિત્વા પતન્તી વિય સરતિ વિસ્સરતીતિ આભસ્સરા, યથાવુત્તપ્પભાય આભાસનસીલા વા આભસ્સરા. સુભાતિ સોભના પભા. સુભાતિ હિ એકગ્ઘના નિચ્ચલા સરીરાભા વુચ્ચતિ, સા પરિત્તા સુભા એતેસન્તિ પરિત્તસુભા. અપ્પમાણા સુભા એતેસન્તિ અપ્પમાણસુભા. સુભેન ઓકિણ્ણા વિકિણ્ણા, સુભેન સરીરપ્પભાવણ્ણેન એકગ્ઘના સુવણ્ણમઞ્જૂસાય ઠપિતસમ્પજ્જલિતકઞ્ચનપિણ્ડસસ્સિરિકાતિ સુભકિણ્ણા. તત્થ સોભનાય પભાય કિણ્ણા સુભાકિણ્ણાતિ વત્તબ્બે ભા-સદ્દસ્સ રસ્સત્તં અન્તિમ ણ-કારસ્સ હ-કારઞ્ચ કત્વા ‘‘સુભકિણ્હા’’તિ વુત્તં. વિપુલફલા વેહપ્ફલા. વિપુલફલાતિ ચ વિપુલસન્તસુખવણ્ણાદિફલા. અપ્પકેન કાલેન અત્તનો ઠાનં ન વિજહન્તીતિ અવિહા. કેનચિ ન તપનીયાતિ અતપ્પા. અકિચ્છેન સુખેન પસ્સિતબ્બા મનુઞ્ઞરૂપતાયાતિ સુદસ્સા. સુપરિસુદ્ધદસ્સનતાય સમ્મા પસ્સન્તિ સીલેનાતિ સુદસ્સી. ઉક્કટ્ઠસમ્પત્તીહિ યોગતો નત્થિ એતેસં કનિટ્ઠા સમ્પત્તીતિ અકનિટ્ઠા.

કાયસક્ખીહીતિ નામકાયેન દેસનાય સમ્પટિચ્છનવસેન સક્ખિભૂતેહિ. હલાહલન્તિ કોલાહલં. મહગ્ગતચિત્તેનાતિ ચતુત્થજ્ઝાનપાદકેન અભિઞ્ઞાચિત્તેન.

નનુ ચ ‘‘અજ્ઝત્તન્તિ કામભવો, બહિદ્ધાતિ રૂપારૂપભવો’’તિ ચ અયુત્તમેતં? યસ્મિઞ્હિ ભવે સત્તા બહુતરં કાલં વસન્તિ, સો નેસં અજ્ઝત્તં. યસ્મિઞ્ચ અપ્પતરં કાલં વસન્તિ, સો નેસં બહિદ્ધાતિ વત્તું યુત્તં. રૂપારૂપભવે ચ સત્તા ચિરતરં વસન્તિ, અપ્પતરં કામભવે, તસ્મા ‘‘અજ્ઝત્તન્તિ કામભવો, બહિદ્ધાતિ રૂપારૂપભવો’’તિ કસ્મા વુત્તન્તિ આહ ‘‘કિઞ્ચાપી’’તિઆદિ. ચતુત્થમેવ કોટ્ઠાસન્તિ વિવટ્ટટ્ઠાયિસઙ્ખાતં ચતુત્થં અસઙ્ખ્યેય્યકપ્પં. ઇતરેસૂતિ સંવટ્ટસંવટ્ટટ્ઠાયિવિવટ્ટસઙ્ખાતેસુ તીસુ અસઙ્ખ્યેય્યકપ્પેસુ. આલયોતિ સઙ્ગો. પત્થનાતિ ‘‘કથં નામ તત્રૂપપન્ના ભવિસ્સામા’’તિ અભિપત્થના. અભિલાસોતિ તત્રૂપપજ્જિતુકામતા. તસ્માતિઆદિના યથાવુત્તમત્થં નિગમેતિ.

એત્થાયં અધિપ્પાયો – કસ્સચિપિ કિલેસસ્સ અવિક્ખમ્ભિતત્તા કેનચિપિ પકારેન વિક્ખમ્ભનમત્તેનપિ અવિમુત્તો કામભવો અજ્ઝત્તગ્ગહણસ્સ અત્તાનં અધિકિચ્ચ ઉદ્દિસ્સ પવત્તગ્ગાહસ્સ વિસેસપચ્ચયોતિ અજ્ઝત્તં નામ. તત્થ બન્ધનં અજ્ઝત્તસંયોજનં, તેન સંયુત્તો અજ્ઝત્તસંયોજનો. તબ્બિપરિયાયતો બહિદ્ધાસંયોજનોતિ.

છન્દરાગવસેનેવ અજ્ઝત્તસંયોજનં બહિદ્ધાસંયોજનઞ્ચ પુગ્ગલં દસ્સેત્વા ઇદાનિ ઓરમ્ભાગિયઉદ્ધમ્ભાગિયસંયોજનવસેનપિ દસ્સેતું ‘‘ઓરમ્ભાગિયાનિ વા’’તિઆદિમાહ. ઓરં વુચ્ચતિ કામધાતુ, પટિસન્ધિયા પચ્ચયભાવેન તં ઓરં ભજન્તીતિ ઓરમ્ભાગિયાનિ. તત્થ ચ કમ્મુના વિપાકં સત્તેન ચ દુક્ખં સંયોજેન્તીતિ સંયોજનાનિ, સક્કાયદિટ્ઠિવિચિકિચ્છાસીલબ્બતપરામાસકામરાગપટિઘા. ઉદ્ધં વુચ્ચતિ રૂપારૂપધાતુ, વુત્તનયેનેતં ઉદ્ધં ભજન્તીતિ ઉદ્ધમ્ભાગિયાનિ, સંયોજનાનિ. રૂપરાગારૂપરાગમાનુદ્ધચ્ચાવિજ્જા. અથ વા ઓરમ્ભાગો વુચ્ચતિ કામધાતુ રૂપારૂપભવતો હેટ્ઠાભૂતત્તા, તત્રૂપપત્તિયા પચ્ચયભાવતો ઓરમ્ભાગસ્સ હિતાનીતિ ઓરમ્ભાગિયાનિ યથા ‘‘વચ્છાયોગો દુહકો’’તિ. ઉદ્ધમ્ભાગો નામ મહગ્ગતભાવો, તસ્સ હિતાનિ ઉદ્ધમ્ભાગિયાનિ. પાદેસુ બદ્ધપાસાણો વિય પઞ્ચોરમ્ભાગિયસંયોજનાનિ હેટ્ઠા આકડ્ઢમાનાકારાનિ હોન્તિ. હત્થેહિ ગહિતરુક્ખસાખા વિય પઞ્ચુદ્ધમ્ભાગિયસંયોજનાનિ ઉપરિ આકડ્ઢમાનાકારાનિ. યેસઞ્હિ સક્કાયદિટ્ઠિઆદીનિ અપ્પહીનાનિ, તે ભવગ્ગેપિ નિબ્બત્તે એતાનિ આકડ્ઢિત્વા કામભવેયેવ પાતેન્તિ, તસ્મા એતાનિ પઞ્ચ ગચ્છન્તં વારેન્તિ, ગતં પુન આનેન્તિ. રૂપરાગાદીનિ પઞ્ચ ગચ્છન્તં ન વારેન્તિ, આગન્તું પન ન દેન્તિ.

અસમુચ્છિન્નેસુ ઓરમ્ભાગિયસંયોજનેસુ લદ્ધપચ્ચયેસુ ઉદ્ધમ્ભાગિયાનિ સંયોજનાનિ અગણનૂપગાનિ હોન્તીતિ લબ્ભમાનાનમ્પિ પુથુજ્જનાનં વસેન અવિભજિત્વા અરિયાનં યોગવસેન વિભજિતુકામો ‘‘ઉભયમ્પિ ચેત’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ વટ્ટનિસ્સિતમહાજનસ્સાતિ પુથુજ્જને સન્ધાય વદતિ. દ્વેધા પરિચ્છિન્નોતિ કામસુગતિરૂપારૂપભવવસેન દ્વીહિ પકારેહિ પરિચ્છિન્નો.

વચ્છકસાલોપમં ઉત્તાનત્થમેવ. ઓપમ્મસંસન્દને પન કસ્સચિ કિલેસસ્સ અવિક્ખમ્ભિતત્તા, કથઞ્ચિપિ અવિમુત્તો કામભવો અજ્ઝત્તગ્ગહણસ્સ વિસેસપચ્ચયત્તા, ઇમેસં સત્તાનં અબ્ભન્તરટ્ઠેન અન્તો નામ. રૂપારૂપભવો તબ્બિપરિયાયતો બહિ નામ. તથા હિ યસ્સ ઓરમ્ભાગિયાનિ સંયોજનાનિ અપ્પહીનાનિ, સો અજ્ઝત્તસંયોજનો વુત્તો. યસ્સ તાનિ પહીનાનિ, સો બહિદ્ધાસંયોજનો. તસ્મા અન્તો અસમુચ્છિન્નબન્ધનતાય બહિ ચ પવત્તમાનભવઙ્ગસન્તાનતાય અન્તોબદ્ધો બહિસયિતો નામ. નિરન્તરપ્પવત્તભવઙ્ગસન્તાનવસેન હિ સયિતવોહારો. કામં નેસં બહિબન્ધનમ્પિ અસમુચ્છિન્નં, અન્તોબન્ધનસ્સ પન મૂલતાય એવં વુત્તં. તેનાહ ‘‘સંયોજનં પન તેસં કામાવચરૂપનિબદ્ધમેવા’’તિ. ઇમિના નયેન સેસત્તયેપિ અત્થો વેદિતબ્બો.

એત્તાવતા ચ કિરાતિ કિર-સદ્દો અરુચિસંસૂચનત્થો. તેનેત્થ આચરિયવાદસ્સ અત્તનો અરુચ્ચનભાવં દીપેતિ. ‘‘સીલવા’’તિ અનામટ્ઠવિસેસસામઞ્ઞતો સીલસઙ્ખેપેન ગહિતં, તઞ્ચ ચતુબ્બિધન્તિ આચરિયત્થેરો ‘‘ચતુપારિસુદ્ધિસીલં ઉદ્દિસિત્વા’’તિ આહ. તત્થાતિ ચતુપારિસુદ્ધિસીલેસુ. જેટ્ઠકસીલન્તિ પધાનસીલં. ઉભયત્થાતિ ઉદ્દેસનિદ્દેસેસુ, નિદ્દેસે વિય ઉદ્દેસેપિ પાતિમોક્ખસંવરોવ થેરેન વુત્તો ‘‘સીલવા’’તિ વુત્તત્તાતિ અધિપ્પાયો. સીલગ્ગહણઞ્હિ પાળિયં પાતિમોક્ખસંવરવસેનેવ આગતં. તેનાહ ‘‘પાતિમોક્ખસંવરોયેવા’’તિઆદિ. તત્થ અવધારણેન ઇતરેસં તિણ્ણં એકદેસેન પાતિમોક્ખન્તોગધભાવં દીપેતિ. તથા હિ અનોલોકિયોલોકને આજીવહેતુ ચ સિક્ખાપદવીતિક્કમે ગિલાનપચ્ચયસ્સ અપચ્ચવેક્ખિતપરિભોગે ચ આપત્તિ વિહિતાતિ. તીણીતિ ઇન્દ્રિયસંવરસીલાદીનિ. સીલન્તિ વુત્તટ્ઠાનં નામ અત્થીતિ સીલપરિયાયેન તેસં કત્થચિ સુત્તે ગહિતટ્ઠાનં નામ કિં અત્થિ યથા ‘‘પાતિમોક્ખસંવરો’’તિ? આચરિયસ્સ સમ્મુખતાય અપ્પટિક્ખિપન્તો ઉપચારેન પુચ્છન્તો વિય વદતિ. તેનાહ ‘‘અનનુજાનન્તો’’તિ. છદ્વારરક્ખામત્તકમેવાતિ તસ્સ સલ્લહુકભાવમાહ ચિત્તાધિટ્ઠાનભાવમત્તેન પટિપાકતિકભાવાપત્તિતો. ઇતરદ્વયેપિ એસેવ નયો. પચ્ચયુપ્પત્તિમત્તકન્તિ ફલેન હેતું દસ્સેતિ. ઉપ્પાદનહેતુકા હિ પચ્ચયાનં ઉપ્પત્તિ. ઇદમત્થન્તિ ઇદં પયોજનં ઇમસ્સ પચ્ચયસ્સ પરિભુઞ્જનેતિ અધિપ્પાયો. નિપ્પરિયાયેનાતિ ઇમિના ઇન્દ્રિયસંવરાદીનિ તીણિ પધાનસ્સ સીલસ્સ પરિપાલનવસેન પવત્તિયા પરિયાયસીલાનિ નામાતિ દસ્સેતિ. ઇદાનિ પાતિમોક્ખસંવરસ્સેવ પધાનભાવં બ્યતિરેકતો અન્વયતો ચ ઉપમાય વિભાવેતું ‘‘યસ્સા’’તિઆદિમાહ. તત્થ સો પાતિમોક્ખસંવરો. સેસાનિ ઇન્દ્રિયસંવરાદીનિ.

પાતિમોક્ખસંવરસંવુતોતિ યો હિ નં પાતિ રક્ખતિ, તં મોક્ખેતિ મોચેતિ આપાયિકાદીહિ દુક્ખેહીતિ પાતિમોક્ખન્તિ લદ્ધનામેન સિક્ખાપદસીલેન પિહિતકાયવચીદ્વારો. સો પન યસ્મા એવંભૂતો તેન સમન્નાગતો નામ હોતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘પાતીમોક્ખસંવરેન સમન્નાગતો’’તિ.

અપરો નયો – કિલેસાનં બલવભાવતો, પાપકિરિયાય ચ સુકરભાવતો, પુઞ્ઞકિરિયાય ચ દુક્કરભાવતો બહુક્ખત્તું અપાયેસુ પતનસીલોતિ પાતી, પુથુજ્જનો. અનિચ્ચતાય વા ભવાદીસુ કમ્મવેગક્ખિત્તો ઘટિયન્તં વિય અનવટ્ઠાનેન પરિબ્ભમનતો ગમનતો ગમનસીલોતિ પાતી, મરણવસેન તમ્હિ તમ્હિ સત્તનિકાયે અત્તભાવસ્સ પાતનસીલો વા પાતી, સત્તસન્તાનો, ચિત્તમેવ વા. તં પાતિં સંસારદુક્ખતો મોક્ખેતીતિ પાતિમોક્ખં. ચિત્તસ્સ હિ વિમોક્ખેન સત્તો વિમુત્તોતિ વુચ્ચતિ. વુત્તઞ્હિ ‘‘ચિત્તવોદાના વિસુજ્ઝન્તી’’તિ, ‘‘અનુપાદાય આસવેહિ ચિત્તં વિમુત્ત’’ન્તિ (મહાવ. ૨૮) ચ.

અથ વા અવિજ્જાદિના હેતુના સંસારે પતતિ ગચ્છતિ પવત્તતીતિ પાતિ, ‘‘અવિજ્જાનીવરણાનં સત્તાનં તણ્હાસંયોજનાનં સન્ધાવતં સંસરત’’ન્તિ (સં. નિ. ૨.૧૨૪) હિ વુત્તં, તસ્સ પાતિનો સત્તસ્સ તણ્હાદિસંકિલેસત્તયતો મોક્ખો એતેનાતિ પાતિમોક્ખો. ‘‘કણ્ઠેકાળો’’તિઆદીનં વિયસ્સ સમાસસિદ્ધિ વેદિતબ્બા.

અથ વા પાતેતિ વિનિપાતેતિ દુક્ખેતિ પાતિ, ચિત્તં. વુત્તઞ્હિ –

‘‘ચિત્તેન નીયતે લોકો, ચિત્તેન પરિકસ્સતી’’તિ; (સં. નિ. ૧.૬૨);

તસ્સ પાતિનો મોક્ખો એતેનાતિ પાતિમોક્ખો. પતતિ વા એતેન અપાયદુક્ખે સંસારદુક્ખે ચાતિ પાતિ, તણ્હાદિસંકિલેસો. વુત્તઞ્હિ –

‘‘તણ્હા જનેહિ પુરિસં, (સં. નિ. ૧.૫૬-૫૭) તણ્હાદુતિયો પુરિસો’’તિ (ઇતિવુ. ૧૫, ૧૦૫; અ. નિ. ૪.૯) ચ આદિ;

તતો પાતિતો મોક્ખોતિ પાતિમોક્ખો.

અથ વા પતતિ એત્થાતિ પાતિ, છ અજ્ઝત્તિકબાહિરાનિ આયતનાનિ. વુત્તઞ્હિ –

‘‘છસુ લોકો સમુપ્પન્નો, છસુ કુબ્બતિ સન્થવ’’ન્તિ (સં. નિ. ૧.૭૦; સુ. નિ. ૧૭૧);

તતો છઅજ્ઝત્તિકબાહિરાયતનસઙ્ખાતતો પાતિતો મોક્ખોતિ પાતિમોક્ખો.

અથ વા પાતો વિનિપાતો અસ્સ અત્થીતિ પાતી, સંસારો. તતો મોક્ખોતિ પાતિમોક્ખો.

અથ વા સબ્બલોકાધિપતિભાવતો ધમ્મિસ્સરો ભગવા ‘‘પતી’’તિ વુચ્ચતિ, મુચ્ચતિ એતેનાતિ મોક્ખો, પતિનો મોક્ખો પતિમોક્ખો તેન પઞ્ઞત્તત્તાતિ, પતિમોક્ખો એવ પાતિમોક્ખો. સબ્બગુણાનં વા મૂલભાવતો ઉત્તમટ્ઠેન પતિ ચ સો યથાવુત્તટ્ઠેન મોક્ખો ચાતિ પતિમોક્ખો, પતિમોક્ખો એવ પાતિમોક્ખો. તથા હિ વુત્તં ‘‘પાતિમોક્ખન્તિ આદિમેતં મુખમેતં પમુખમેત’’ન્તિ (મહાવ. ૧૩૫) વિત્થારો.

અથ વા પ-ઇતિ પકારે, અતીતિ અચ્ચન્તત્થે નિપાતો, તસ્મા પકારેહિ અચ્ચન્તં મોક્ખેતીતિ પાતિમોક્ખો. ઇદઞ્હિ સીલં સયં તદઙ્ગવસેન, સમાધિસહિતં પઞ્ઞાસહિતઞ્ચ વિક્ખમ્ભનવસેન, સમુચ્છેદવસેન ચ અચ્ચન્તં મોક્ખેતિ મોચેતીતિ પાતિમોક્ખો. પતિ પતિ મોક્ખોતિ વા પતિમોક્ખો, તમ્હા તમ્હા વીતિક્કમદોસતો પચ્ચેકં મોક્ખોતિ અત્થો. પતિમોક્ખો એવ પાતિમોક્ખો. મોક્ખો વા નિબ્બાનં, તસ્સ મોક્ખસ્સ પતિબિમ્બભૂતોતિ પતિમોક્ખો. સીલસંવરો હિ સૂરિયસ્સ અરુણુગ્ગમનં વિય નિબ્બાનસ્સ ઉદયભૂતો તપ્પટિભાગો વિય યથારહં કિલેસનિબ્બાપનતો પતિમોક્ખં, પતિમોક્ખંયેવ પાતિમોક્ખં.

અથ વા મોક્ખં પતિ વત્તતિ, મોક્ખાભિમુખન્તિ વા પતિમોક્ખં, પતિમોક્ખમેવ પાતિમોક્ખન્તિ એવમેત્થ પાતિમોક્ખસદ્દસ્સ અત્થો વેદિતબ્બો.

આચારગોચરસમ્પન્નોતિ કાયિકવાચસિકઅવીતિક્કમસઙ્ખાતેન આચારેન, નવેસિયાદિગોચરતાદિસઙ્ખાતેન ગોચરેન સમ્પન્નો, સમ્પન્નઆચારગોચરોતિ અત્થો. અપ્પમત્તકેસૂતિ પરિત્તકેસુ અનાપત્તિગમનીયેસુ. ‘‘દુક્કટદુબ્ભાસિતમત્તેસૂ’’તિ અપરે. વજ્જેસૂતિ ગારય્હેસુ. તે પન એકન્તતો અકુસલસભાવા હોન્તીતિ આહ ‘‘અકુસલધમ્મેસૂ’’તિ. ભયદસ્સીતિ ભયતો દસ્સનસીલો, પરમાણુમત્તમ્પિ વજ્જં સિનેરુપ્પમાણં વિય કત્વા ભાયનસીલો. સમ્મા આદિયિત્વાતિ સમ્મદેવ સક્કચ્ચં સબ્બસોવ આદિયિત્વા. સિક્ખાપદેસૂતિ નિદ્ધારણે ભુમ્મન્તિ સમુદાયતો અવયવનિદ્ધારણં દસ્સેન્તો ‘‘સિક્ખાપદેસુ તં તં સિક્ખાપદં સમાદિયિત્વા સિક્ખતી’’તિ અત્થમાહ, સિક્ખાપદમેવ હિ સમાદાતબ્બં સિક્ખિતબ્બઞ્ચાતિ અધિપ્પાયો. યં કિઞ્ચિ સિક્ખાપદેસૂતિ સિક્ખાકોટ્ઠાસેસુ મૂલપઞ્ઞત્તિઅનુપઞ્ઞત્તિસબ્બત્થપઞ્ઞત્તિપદેસપઞ્ઞત્તિઆદિભેદં યં કિઞ્ચિ સિક્ખિતબ્બં. યં પટિપજ્જિતબ્બં પૂરેતબ્બં સીલં, તં પન દ્વારવસેન દુવિધમેવાતિ આહ ‘‘કાયિકં વા વાચસિકં વા’’તિ. ઇમસ્મિં અત્થવિકપ્પે સિક્ખાપદેસૂતિ આધારે ભુમ્મં સિક્ખાભાગેસુ કસ્સચિ વિસું અગ્ગહણતો. તેનાહ ‘‘તં સબ્બ’’ન્તિ.

અઞ્ઞતરં દેવઘટન્તિ અઞ્ઞતરં દેવનિકાયં. આગામી હોતીતિ પટિસન્ધિવસેન આગમનસીલો હોતિ. આગન્તાતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. ઇમિના અઙ્ગેનાતિ ઇમિના કારણેન.

સુક્ખવિપસ્સકો યેભુય્યેન ચતુધાતુવવત્થાનમુખેન કમ્મટ્ઠાનાભિનિવેસી હોતીતિ આહ ‘‘સુક્ખવિપસ્સકસ્સ ધાતુકમ્મટ્ઠાનિકભિક્ખુનો’’તિ. વુત્તમેવત્થં સમ્પિણ્ડેત્વા નિગમેન્તો ‘‘પઠમેન અઙ્ગેના’’તિઆદિમાહ.

ચિત્તસ્સ સુખુમભાવો ઇધ સુખમત્તભાવમાપન્નેન દટ્ઠબ્બોતિ આહ ‘‘સબ્બાપિ હિ તા’’તિઆદિ. તન્તિવસેનાતિ કેવલં તન્તિટ્ઠપનવસેન, ન પન થેરસ્સ કસ્સચિ મગ્ગસ્સ વા ફલસ્સ વા ઉપ્પાદનત્થાય, નાપિ સમ્માપટિપત્તિયં યોજનત્થાયાતિ અધિપ્પાયો.

૩૮. છટ્ઠે મહાકચ્ચાનોતિ ગિહિકાલે ઉજ્જેનિરઞ્ઞો પુરોહિતપુત્તો અભિરૂપો દસ્સનીયો પાસાદિકો સુવણ્ણવણ્ણો ચ. વરણા નામ રુક્ખો, તસ્સ અવિદૂરે ભવત્તા નગરમ્પિ વરણસદ્દેન વુચ્ચતીતિ આહ ‘‘વરણા નામ એકં નગર’’ન્તિ. દ્વન્દપદસ્સ પચ્ચેકં અભિસમ્બન્ધો હોતીતિ હેતુસદ્દં પચ્ચેકં યોજેત્વા દસ્સેન્તો ‘‘કામરાગાભિનિવેસહેતૂ’’તિઆદિમાહ. હેતુસદ્દેન સમ્બન્ધે સતિ યો અત્થો સમ્ભવતિ, તં દસ્સેતું ‘‘ઇદં વુત્તં હોતી’’તિઆદિમાહ. તત્થ કામરાગેન અભિનિવિટ્ઠત્તાતિ એતેન કામરાગાભિનિવેસહેતૂતિ ઇમસ્સ અત્થં દીપેતિ, તથા વિનિબદ્ધત્તાતિઆદીહિ કામરાગવિનિબદ્ધહેતૂતિઆદીનં. તતો મુખોતિ તદભિમુખો. માનન્તિ આળ્હકાદિમાનભણ્ડં. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ.

૩૯. સત્તમે મધુરાયન્તિ ઉત્તરમધુરાયં. ગુન્દાવનેતિ કણ્હગુન્દાવને, કાળપિપ્પલિવનેતિ અત્થો. જરાજિણ્ણેતિ જરાય જિણ્ણે, ન બ્યાધિઆદીનં વસેન જિણ્ણસદિસે નાપિ અકાલિકેન જરાય અભિભૂતે. વયોવુદ્ધેતિ જિણ્ણત્તા એવ ચસ્સ વયોવુદ્ધિપ્પત્તિયા વુદ્ધેન સીલાદિવુદ્ધિયા. જાતિમહલ્લકેતિ જાતિયા મહન્તતાય ચિરરત્તતાય મહલ્લકે, ન ભોગપરિવારાદીહીતિ અત્થો. અદ્ધગતેતિ એત્થ અદ્ધ-સદ્દો દીઘકાલવાચીતિ આહ ‘‘દીઘકાલદ્ધાનં અતિક્કન્તે’’તિ. વયોતિ પુરિમપદલોપેનાયં નિદ્દેસોતિ આહ ‘‘પચ્છિમવય’’ન્તિ, વસ્સસતસ્સ તતિયકોટ્ઠાસસઙ્ખાતં પચ્છિમવયં અનુપ્પત્તેતિ અત્થો.

ભવતિ એત્થ ફલં તદાયત્તવુત્તિતાયાતિ ભૂમિ, કારણન્તિ આહ ‘‘યેન કારણેના’’તિઆદિ. પરિપક્કોતિ પરિણતો, વુદ્ધિભાવં પત્તોતિ અત્થો. મોઘજિણ્ણોતિ અન્તો થિરકરણાનં ધમ્માનં અભાવેન તુચ્છજિણ્ણો નામ. બાલદારકોપિ દહરોતિ વુચ્ચતીતિ તતો વિસેસનત્થં ‘‘યુવા’’તિ વુત્તં. અતિક્કન્તપઠમવયા એવ સત્તા સભાવેન પલિતસિરા હોન્તીતિ પઠમવયે ઠિતભાવં દસ્સેતું ‘‘સુસુકાળકેસો’’તિ વુત્તં. ભદ્રેનાતિ લદ્ધકેન. એકચ્ચો હિ દહરોપિ સમાનો કાણો વા હોતિ કુણિઆદીનં વા અઞ્ઞતરો, સો ન ભદ્રેન યોબ્બનેન સમન્નાગતો નામ હોતિ. યો પન અભિરૂપો હોતિ દસ્સનીયો પાસાદિકો સબ્બસમ્પત્તિસમ્પન્નો યં યદેવ અલઙ્કારપરિહારં ઇચ્છતિ, તેન તેન અલઙ્કતો દેવપુત્તો વિય ચરતિ, અયં ભદ્રેન યોબ્બનેન સમન્નાગતો નામ હોતિ. તેનેવાહ ‘‘યેન યોબ્બનેન સમન્નાગતો’’તિઆદિ.

યમ્હિ સચ્ચઞ્ચ ધમ્મો ચાતિ યમ્હિ પુગ્ગલે સોળસહાકારેહિ પટિવિદ્ધત્તા ચતુબ્બિધં સચ્ચં, ઞાણેન સચ્છિકતત્તા નવવિધલોકુત્તરધમ્મો ચ અત્થિ. અહિંસાતિ દેસનામત્તમેતં, યમ્હિ પન ચતુબ્બિધાપિ અપ્પમઞ્ઞાભાવના અત્થીતિ અત્થો. સંયમો દમોતિ સીલઞ્ચેવ ઇન્દ્રિયસંવરો ચ. વન્તમલોતિ મગ્ગઞાણેન નીહટમલો. ધીરોતિ ધિતિસમ્પન્નો. થેરોતિ સો ઇમેહિ થિરભાવકારણેહિ સમન્નાગતત્તા થેરોતિ પવુચ્ચતીતિ અત્થો.

૪૦. અટ્ઠમે ‘‘ચોરા બલવન્તો હોન્તી’’તિ પદં ઉદ્ધરિત્વા યેહિ કારણેહિ તે બલવન્તો હોન્તિ, તેસં સબ્ભાવં દસ્સેન્તો ‘‘પક્ખસમ્પન્ના’’તિઆદિમાહ. તત્થ નિવાસટ્ઠાનસમ્પન્નતા ગિરિદુગ્ગાદિસબ્ભાવતો. અતિયાતુન્તિ અન્તો યાતું, ગન્તું પવિસિતુન્તિ અત્થો. તં પન અન્તોપવિસનં કેનચિ કારણેન બહિગતસ્સ હોતીતિ આહ ‘‘બહિદ્ધા જનપદચારિકં ચરિત્વા’’તિઆદિ. નિય્યાતુન્તિ બહિ નિક્ખમિતું. તઞ્ચ બહિનિક્ખમનં બહિદ્ધાકરણીયે સતિ સમ્ભવતીતિ આહ ‘‘ચોરા જનપદં વિલુમ્પન્તી’’તિઆદિ. અનુસઞ્ઞાતુન્તિ અનુસઞ્ચરિતું. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ.

૪૧. નવમે મિચ્છાપટિપત્તાધિકરણહેતૂતિ એત્થ અધિ-સદ્દો અનત્થકોતિ આહ ‘‘મિચ્છાપટિપત્તિયા કરણહેતૂ’’તિ. ન આરાધકોતિ ન સમ્પાદકો ન પરિપૂરકો. ઞાયતિ પટિવિજ્ઝનવસેન નિબ્બાનં ગચ્છતીતિ ઞાયો, સો એવ તંસમઙ્ગિનં વટ્ટદુક્ખપાતતો ધારણટ્ઠેન ધમ્મોતિ ઞાયો ધમ્મો, અરિયમગ્ગો. સો પનેત્થ સહ વિપસ્સનાય અધિપ્પેતોતિ આહ ‘‘સહવિપસ્સનકં મગ્ગ’’ન્તિ. આરાધનં નામ સંસિદ્ધિ, સા પન યસ્મા સમ્પાદનેન પરિપૂરણેન ઇચ્છિતા, તસ્મા વુત્તં ‘‘સમ્પાદેતું પૂરેતુ’’ન્તિ.

૪૨. દસમે દુગ્ગહિતેહીતિ અત્થતો બ્યઞ્જનતો ચ દુટ્ઠુ ગહિતેહિ, ઊનાધિકવિપરીતપદપચ્ચાભટ્ઠાદિવસેન વિલોમેત્વા ગહિતેહીતિ અત્થો. ઉપ્પટિપાટિયા ગહિતેહીતિ ઇદં પન નિદસ્સનમત્તં દુગ્ગહસ્સ ઊનાધિકાદિવસેનપિ સમ્ભવતો. તેનેવાહ ‘‘અત્તનો દુગ્ગહિતસુત્તન્તાનંયેવ અત્થઞ્ચ પાળિઞ્ચ ઉત્તરિતરં કત્વા દસ્સેન્તી’’તિ.