૧. કમ્મકારણવગ્ગો

૧. વજ્જસુત્તવણ્ણના

૧. દુકનિપાતસ્સ પઠમે પહારસાધનત્થન્તિ દણ્ડપ્પહારસ્સ સુખસિદ્ધિ-અત્થં. કઞ્જિતો નિબ્બત્તં કઞ્જિયં, આરનાલં, યં બિલઙ્ગન્તિપિ વુચ્ચતિ, તં યત્થ સિઞ્ચતિ, સા કઞ્જિયઉક્ખલિકા બિલઙ્ગથાલિકા, તંસદિસં કારણં બિલઙ્ગથાલિકં. સીસકટાહં ઉપ્પાટેત્વાતિ અયોગુળપ્પવેસપ્પમાણં છિદ્દં કત્વા. સઙ્ખમુણ્ડકમ્મકારણન્તિ સઙ્ખં વિય મુણ્ડકરણં કમ્મકારણં. રાહુમુખકમ્મકારણન્તિ રાહુમુખગતસૂરિયસદિસકમ્મકારણં.

જોતિમાલિકન્તિ જોતિમાલવન્તં કમ્મકારણં. હત્થપજ્જોતિકન્તિ હત્થસ્સ પજ્જોતનકમ્મકારણં. એરકવત્તકમ્મકારણન્તિ એરકવત્તસદિસે સરીરતો ચમ્મવત્તે ઉપ્પાટનકમ્મકારણં. ચીરકવાસિકકમ્મકારણન્તિ સરીરતો ઉપ્પાટિતવત્તચીરકેહિ નિવાસાપનકમ્મકારણં. તં કરોન્તા યથા ગીવતો પટ્ઠાય વદ્ધે કન્તિત્વા કટિયં ઠપેન્તિ, એવં ગોપ્ફકતો પટ્ઠાય કન્તિત્વાપિ કટિયમેવ ઠપેન્તિ. અટ્ઠકથાયં પન ‘‘કટિતો પટ્ઠાય કન્તિત્વા ગોપ્ફકેસુ ઠપેન્તી’’તિ વુત્તં. એણેય્યકકમ્મકારણન્તિ એણિમિગસદિસકમ્મકારણં. અયવલયાનિ દત્વાતિ અયવલયાનિ પટિમુઞ્ચિત્વા. અયસૂલાનિ કોટ્ટેન્તીતિ કપ્પરજણ્ણુકકોટીસુ અયસૂલાનિ પવેસેન્તિ. તન્તિ તં તથાકતકમ્મકારણં સત્તં.

બળિસમંસિકન્તિ બલિસેહિ મંસુપ્પાટનકમ્મકારણં. કહાપણિકન્તિ કહાપણમત્તસો છિન્દનકમ્મકારણં. કોટ્ટેન્તીતિ છિન્દન્તિ. ખારાપતચ્છિકન્તિ તચ્છેત્વા ખારાપસિઞ્ચનકમ્મકારણં. પલિઘપરિવત્તિકન્તિ પલિઘસ્સ વિય પરિવત્તનકમ્મકારણં. એકાબદ્ધં કરોન્તિ અયસૂલસ્સ કોટ્ટનેન. પલાલપીઠકન્તિ પલાલપીઠસ્સ વિય સરીરસ્સ સંવેલ્લનકમ્મકારણં. કારણિકાતિ ઘાતનકારકા. પલાલવટ્ટિં વિય કત્વાતિ યથા પલાલપીઠં કરોન્તા પલાલં વટ્ટિં કત્વા સંવેલ્લનવસેન પુન વેઠેન્તિ, એવં કરોન્તીતિ અત્થો. છાતકસુનખેહીતિ ખુદ્દકેહિ કોલેય્યકસુનખેહિ. તે હિ બલવન્તા જવયોગા સૂરા ચ હોન્તિ. સહસ્સભણ્ડિકન્તિ સહસ્સત્થવિકં.

યાહન્તિ યં અહં. યન્તિ ચ કારણવચનં. તેનાહ ‘‘યેન અહ’’ન્તિ. છિન્નમૂલકેતિ તણ્હામૂલસ્સ ઉચ્છિન્નત્તા સઞ્છિન્નમૂલકે.

વજ્જસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. પધાનસુત્તવણ્ણના

૨. દુતિયે ઉભતોબ્યૂળ્હસઙ્ગામપ્પવેસનસદિસન્તિ યુદ્ધત્થાય ઉભતોરાસિકતચતુરઙ્ગિનિસેનામજ્ઝપ્પવેસનસદિસં. દાનઞ્ચ યુદ્ધઞ્ચ સમાનમાહૂતિ એત્થ કથં પનીદમુભયં સમાનં? જીવિતવિનાસભીરુકો હિ યુજ્ઝિતું ન સક્કોતિ, ભોગક્ખયભીરુકો દાનં દાતું ન સક્કોતિ. ‘‘જીવિતઞ્ચ રક્ખિસ્સામિ, યુજ્ઝિસ્સામી’’તિ હિ વદન્તો ન યુજ્ઝતિ, જીવિતે પન આલયં વિસ્સજ્જેત્વા ‘‘હત્થપાદાદિચ્છેદો વા હોતુ મરણં વા, ગણ્હિસ્સામેતં ઇસ્સરિય’’ન્તિ ઉસ્સહન્તોવ યુજ્ઝતિ. ‘‘ભોગે ચ રક્ખિસ્સામિ, દાનઞ્ચ દસ્સામી’’તિ વદન્તોપિ ન દદાતિ, ભોગેસુ પન આલયં પિસ્સજ્જેત્વા ‘‘મહાદાનં દસ્સામી’’તિ ઉસ્સહન્તોવ દેતિ. એવં દાનઞ્ચ યુદ્ધઞ્ચ સમં હોતિ. કિઞ્ચ ભિય્યો – અપ્પાપિ સન્તા બહુકે જિનન્તિ, યથા ચ યુદ્ધે અપ્પકાપિ વીરપુરિસા બહુકે ભીરુપુરિસે જિનન્તિ, એવં સદ્ધાદિસમ્પન્નો અપ્પકમ્પિ દાનં દદન્તો બહુવિધં લોભદોસઇસ્સામચ્છરિયદિટ્ઠિવિચિકિચ્છાદિભેદં તપ્પટિપક્ખં અભિભવતિ, બહુઞ્ચ દાનવિપાકં અધિગચ્છતિ. એવમ્પિ દાનઞ્ચ યુદ્ધઞ્ચ સમાનં. તેનાહ ‘‘અપ્પમ્પિ ચે સદ્દહાનો દદાતિ, તેનેવ સો હોતિ સુખી પરત્થા’’તિ.

અગારસ્સ હિતં કસિગોરક્ખાદિ અગારિયં, તં નત્થિ એત્થાતિ અનગારિયં, પબ્બજ્જાતિ આહ ‘‘અગારસ્સ…પે… અનગારિયં પબ્બજ્જ’’ન્તિ. સબ્બૂપધિપટિનિસ્સગ્ગત્થાયાતિ એત્થ ચત્તારો ઉપધી – કામુપધિ, ખન્ધુપધિ, કિલેસુપધિ, અભિસઙ્ખારુપધીતિ. કામાપિ હિ ‘‘યં પઞ્ચ કામગુણે પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ સુખં સોમનસ્સં, અયં કામાનં અસ્સાદો’’તિ (અ. નિ. ૯.૩૪) એવં વુત્તસ્સ સુખસ્સ, તદસ્સાદનિમિત્તસ્સ વા દુક્ખસ્સ અધિટ્ઠાનભાવતો ઉપધીયતિ એત્થ સુખન્તિ ઇમિના વચનત્થેન ‘‘ઉપધી’’તિ વુચ્ચન્તિ. ખન્ધાપિ ખન્ધમૂલકસ્સ દુક્ખસ્સ અધિટ્ઠાનભાવતો, કિલેસાપિ અપાયદુક્ખસ્સ અધિટ્ઠાનભાવતો, અભિસઙ્ખારાપિ ભવદુક્ખસ્સ અધિટ્ઠાનભાવતો ‘‘ઉપધી’’તિ વુચ્ચન્તિ. સબ્બેસં ઉપધીનં પટિનિસ્સગ્ગો પહાનં એત્થાતિ સબ્બૂપધિપટિનિસ્સગ્ગં, નિબ્બાનં. તેનાહ ‘‘સબ્બેસં ખન્ધૂપધિ…પે… નિબ્બાનસ્સ અત્થાયા’’તિ.

પધાનસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. તપનીયસુત્તવણ્ણના

૩. તતિયે તપનીયાતિ એત્થ કત્તુઅત્થે અનીય-સદ્દોતિ આહ ‘‘તપન્તીતિ તપનીયા’’તિ. તપન્તીતિ વિબાધેન્તિ, વિહેઠેન્તીતિ અત્થો. તપનં વા દુક્ખં, દિટ્ઠે ચેવ ધમ્મે અભિસમ્પરાયઞ્ચ તસ્સ ઉપ્પાદનેન ચેવ અનુબલપ્પદાનેન ચ હિતાતિ તપનીયા. અથ વા તપન્તિ તેનાતિ તપનં, અનુતાપો, વિપ્પટિસારોતિ અત્થો. તસ્સ હેતુભાવતો હિતાતિ તપનીયા. અનુસોચતીતિ વિપ્પટિસારી હુત્વા કતાકતં અનુગમ્મ સોચતિ. સોચનઞ્હિ કતત્તા ચ હોતિ અકતત્તા ચ. તથા ચેવ પાળિયં વિભત્તં. નન્દયક્ખાદીનં વત્થૂનિ પાકટાનીતિ તાનિ અદસ્સેત્વા દ્વેભાતિકવત્થું દસ્સેન્તો ‘‘તે કિરા’’તિ આદિમાહ. તત્થ તેતિ દ્વે ભાતરો. પુન કિં મગ્ગસીતિ પુન કિં ઇચ્છસિ.

તપનીયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. ઉપઞ્ઞાતસુત્તવણ્ણના

૫. પઞ્ચમે ઇમઞ્હિ ધમ્મદ્વયન્તિ કુસલેસુ ધમ્મેસુ અસન્તુટ્ઠિતા, પધાનસ્મિં અનોસક્કનસઙ્ખાતં ધમ્મદ્વયં. ઇમિનાતિ ‘‘અસન્તુટ્ઠિતા કુસલેસુ ધમ્મેસૂ’’તિ વચનેન. ઇમં દીપેતીતિ ‘‘યાવ સો ઉપ્પજ્જતિ, ન તાવાહં સન્તુટ્ઠો અહોસિ’’ન્તિ એતં પરિયન્તં કત્વા વક્ખમાનત્થં દીપેતિ. પધાનસ્મિન્તિ વીરિયારમ્ભે. ઇમમત્થન્તિ ‘‘પધાનસ્મિઞ્ચા’’તિઆદિના વુત્તમત્થં. વીરિયપ્પવાહે વત્તમાને અન્તરા એવ પટિગમનં નિવત્તનં પટિવાનં, તદસ્સ અત્થીતિ પટિવાની, ન પટિવાની અપ્પટિવાની, તસ્સ ભાવો અપ્પટિવાનિતા, અનોસક્કનાતિ આહ ‘‘અપ્પટિવાનિતાતિ અપ્પટિક્કમના અનોસક્કના’’તિ. તત્થ અનોસક્કનાતિ અપ્પટિનિવત્તિ.

આગમનીયપટિપદાતિ સમથવિપસ્સનાસઙ્ખાતા પુબ્બભાગપટિપત્તિ. સા હિ આગચ્છન્તિ વિસેસમધિગચ્છન્તિ એતાય, આગચ્છતિ વા વિસેસાધિગમો એતાયાતિ આગમનીયા, સા એવ પટિપજ્જિતબ્બતો પટિપદાતિ આગમનીયપટિપદા. અપ્પટિવાનપધાનન્તિ ઓસક્કનારહિતપ્પધાનં, અન્તરા અનોસક્કિત્વા કતવીરિયન્તિ અત્થો.

ઉપઞ્ઞાતસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. સંયોજનસુત્તવણ્ણના

૬. છટ્ઠે સંયોજનાનં હિતા પચ્ચયભાવેનાતિ સંયોજનિયા, તેભૂમકા ધમ્મા. તેનાહ ‘‘દસન્નં સંયોજનાન’’ન્તિઆદિ. સંયોજનિયે ધમ્મે અસ્સાદતો અનુપસ્સતિ સીલેનાતિ અસ્સાદાનુપસ્સી, તસ્સ ભાવો અસ્સાદાનુપસ્સિતા. નિબ્બિદાનુપસ્સિતાતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. ઉક્કણ્ઠનવસેનાતિ સંયોજનિયેસુ તેભૂમકધમ્મેસુ નિબ્બિન્દનવસેન. જનનં જાતિ, ખન્ધાનં પાતુભાવોતિ આહ ‘‘જાતિયાતિ ખન્ધનિબ્બત્તિતો’’તિ, ખન્ધાનં તત્થ તત્થ ભવે અપરાપરં નિબ્બત્તિતોતિ અત્થો. ખન્ધપરિપાકો એકભવપરિયાપન્નાનં ખન્ધાનં પુરાણભાવો. એકભવપરિયાપન્નજીવિતિન્દ્રિયપ્પબન્ધવિચ્છેદવસેન ખન્ધાનં ભેદો ઇધ મરણન્તિ આહ ‘‘મરણેનાતિ ખન્ધભેદતો’’તિ. અન્તોનિજ્ઝાનં ચિત્તસન્તાપો. પરિદેવો નામ ઞાતિબ્યસનાદીહિ ફુટ્ઠસ્સ વાચાવિપ્પલાપો. સો ચ સોકસમુટ્ઠાનોતિ આહ ‘‘તન્નિસ્સિતલાલપ્પિતલક્ખણેહિ પરિદેવેહી’’તિ. લાલપ્પિતં વાચાવિપ્પલાપો, સો ચ અત્થતો સદ્દોયેવ.

દુક્ખન્તિ ઇધ કાયિકં દુક્ખં અધિપ્પેતન્તિ આહ ‘‘કાયપટિપીળનદુક્ખેહી’’તિ. મનોવિઘાતદોમનસ્સેહીતિ મનસો વિઘાતકરેહિ દોમનસ્સેહિ. બ્યાપાદસમ્પયોગેન મનસો વિહનનરસઞ્હિ દોમનસ્સં. ભુસો આયાસો ઉપાયાસો યથા ‘‘ભુસમાદાનં ઉપાદાન’’ન્તિ, સો ચ અત્થતો ઞાતિબ્યસનાદીહિ ફુટ્ઠસ્સ અધિમત્તચેતોદુક્ખપ્પભાવિતો દોસોયેવ. કાયચિત્તાનઞ્હિ આયાસનવસેન દોસસ્સેવ પવત્તિઆકારો ઉપાયાસોતિ વુચ્ચતિ સઙ્ખારક્ખન્ધપરિયાપન્નો. તં ચુદ્દસહિ અકુસલચેતસિકેહિ અઞ્ઞો એકો ચેતસિકધમ્મોતિ એકે. યં વિસાદોતિ ચ વદન્તિ.

સંયોજનસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. કણ્હસુત્તવણ્ણના

૭. સત્તમે યથા ‘‘કણ્હા ગાવી’’તિઆદીસુ કાળવણ્ણેન સમન્નાગતા ‘‘કણ્હા’’તિ વુચ્ચતિ, ન એવં કાળવણ્ણતાય ધમ્મા ‘‘કણ્હા’’તિ વુચ્ચન્તિ, અથ ખો કણ્હાભિજાતિનિબ્બત્તિહેતુતો અપ્પભસ્સરભાવકરણતો વા ‘‘કણ્હા’’તિ વુચ્ચન્તીતિ દસ્સેન્તો ‘‘ન કાળવણ્ણતાયા’’તિઆદિમાહ. કણ્હતાયાતિ કણ્હાભિજાતિતાય. કણ્હાભિજાતીતિ ચ અપાયા વુચ્ચન્તિ મનુસ્સેસુ ચ દોભગ્ગિયં. સરસેનાતિ સભાવેન. ન હિરીયતિ ન લજ્જતીતિ અહિરિકો, પુગ્ગલો, ચિત્તં, તં સમ્પયુત્તધમ્મસમુદાયો વા. તસ્સ ભાવો અહિરિક્કન્તિ વત્તબ્બે એકસ્સ ક-કારસ્સ લોપં કત્વા અહિરિકન્તિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘અહિરિકન્તિ અહિરિકભાવો’’તિ. ન ઓત્તપ્પતીતિ અનોત્તાપી, પુગ્ગલો, યથાવુત્તધમ્મસમુદાયો વા, તસ્સ ભાવો અનોત્તપ્પન્તિ આહ ‘‘અનોત્તાપિભાવો’’તિ.

કણ્હસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. સુક્કસુત્તવણ્ણના

૮. અટ્ઠમે ‘‘સુક્કં વત્થ’’ન્તિઆદીસુ વિય ન વણ્ણસુક્કતાય ધમ્માનં સુક્કતા, અથ ખો સુક્કાભિજાતિહેતુતો પભસ્સરભાવકરણતો ચાતિ દસ્સેન્તો ‘‘ન વણ્ણસુક્કતાયા’’તિઆદિમાહ. સુક્કતાયાતિ સુક્કાભિજાતિતાય. હિરી પાપધમ્મે ગૂથં વિય પસ્સન્તી જિગુચ્છતીતિ આહ ‘‘પાપતો જિગુચ્છનલક્ખણા હિરી’’તિ. ઓત્તપ્પં તે ઉણ્હં વિય પસ્સન્તં તતો ભાયતીતિ વુત્તં ‘‘ભાયનલક્ખણં ઓતપ્પ’’ન્તિ. ઇદઞ્ચ હિરોત્તપ્પં અઞ્ઞમઞ્ઞવિપ્પયોગી પાપતો વિમુખભૂતઞ્ચ, તસ્મા નેસં ઇદં નાનાકરણં – અજ્ઝત્તસમુટ્ઠાના હિરી, બહિદ્ધાસમુટ્ઠાનં ઓત્તપ્પં. અત્તાધિપતિ હિરી, લોકાધિપતિ ઓતપ્પં. લજ્જાસભાવસણ્ઠિતા હિરી, ભયસભાવસણ્ઠિતં ઓત્તપ્પં. સપ્પતિસ્સવલક્ખણા હિરી, વજ્જભીરુકભયદસ્સાવિલક્ખણં ઓત્તપ્પન્તિ.

તત્થ અજ્ઝત્તસમુટ્ઠાનં હિરિં ચતૂહિ કારણેહિ સમુટ્ઠાપેતિ જાતિં પચ્ચવેક્ખિત્વા, વયં, સૂરભાવં, બાહુસચ્ચં પચ્ચવેક્ખિત્વા. કથં? ‘‘પાપકરણં નામેતં ન જાતિસમ્પન્નાનં કમ્મં, હીનજચ્ચાનં કેવટ્ટાદીનં કમ્મં, માદિસસ્સ જાતિસમ્પન્નસ્સ ઇદં કાતું ન યુત્ત’’ન્તિ એવં તાવ જાતિં પચ્ચવેક્ખિત્વા પાપં અકરોન્તો હિરિં સમુટ્ઠાપેતિ. તથા ‘‘પાપકરણં નામેતં દહરેહિ કત્તબ્બં કમ્મં, માદિસસ્સ વયે ઠિતસ્સ ઇદં કાતું ન યુત્ત’’ન્તિ એવં વયં પચ્ચવેક્ખિત્વા પાપં અકરોન્તો હિરિં સમુટ્ઠાપેતિ. તથા ‘‘પાપકરણં નામેતં દુબ્બલજાતિકાનં કમ્મં, માદિસસ્સ સૂરભાવસમ્પન્નસ્સ ઇદં કાતું ન યુત્ત’’ન્તિ એવં સૂરભાવં પચ્ચવેક્ખિત્વા પાપં અકરોન્તો હિરિં સમુટ્ઠાપેતિ. તથા ‘‘પાપકમ્મં નામેતં અન્ધબાલાનં કમ્મં, ન પણ્ડિતાનં, માદિસસ્સ પણ્ડિતસ્સ બહુસ્સુતસ્સ ઇદં કાતું ન યુત્ત’’ન્તિ એવં બાહુસચ્ચં પચ્ચવેક્ખિત્વા પાપં અકરોન્તો હિરિં સમુટ્ઠાપેતિ. એવં અજ્ઝત્તસમુટ્ઠાનં હિરિં ચતૂહિ કારણેહિ સમુટ્ઠાપેતિ, સમુટ્ઠાપેન્તો ચ હિરિં નિસ્સાય પાપકમ્મં ન કરોતિ.

કથં બહિદ્ધાસમુટ્ઠાનં ઓત્તપ્પં? ‘‘સચે ત્વં પાપકમ્મં કરિસ્સસિ, ચતૂસુ પરિસાસુ ગરહપ્પત્તો ભવિસ્સસિ, તતો તં સીલવન્તો સબ્રહ્મચારી વિવજ્જિસ્સન્તી’’તિ પચ્ચવેક્ખિત્વા બહિદ્ધાસમુટ્ઠાનં ઓત્તપ્પં નિસ્સાય પાપકમ્મં ન કરોતિ. એવં બહિદ્ધાસમુટ્ઠાનં ઓત્તપ્પં.

કથં અત્તાધિપતિ હિરી? ઇધેકચ્ચો કુલપુત્તો અત્તાનં અધિપતિં જેટ્ઠકં કત્વા ‘‘માદિસસ્સ સદ્ધાપબ્બજિતસ્સ બહુસ્સુતસ્સ ધુતધરસ્સ ન યુત્તં પાપકમ્મં કાતુ’’ન્તિ પાપં ન કરોતિ. એવં અત્તાધિપતિ હિરી. તેનાહ ભગવા ‘‘સો અત્તાનંયેવ અધિપતિં કરિત્વા અકુસલં પજહતિ, કુસલં ભાવેતિ, સાવજ્જં પજહતિ, અનવજ્જં ભાવેતિ, સુદ્ધં અત્તાનં પરિહરતી’’તિ (અ. નિ. ૩.૪૦).

કથં લોકાધિપતિ ઓત્તપ્પં? ઇધેકચ્ચો કુલપુત્તો લોકં અધિપતિં જેટ્ઠકં કત્વા ‘‘સચે ખો ત્વં પાપકમ્મં કરેય્યાસિ, સબ્રહ્મચારિનો તાવ તં જાનિસ્સન્તિ, મહિદ્ધિકા મહાનુભાવા લોકે ચ સમણબ્રાહ્મણા દેવતા ચ, તસ્મા તે ન યુત્તં પાપં કાતુ’’ન્તિ પાપકમ્મં ન કરોતિ. યથાહ – ‘‘મહા ખો પનાયં લોકસન્નિવાસો, મહન્તસ્મિં ખો પન લોકસન્નિવાસે સન્તિ સમણબ્રાહ્મણા ઇદ્ધિમન્તો દિબ્બચક્ખુકા પરચિત્તવિદુનો. તે દૂરતોપિ પસ્સન્તિ, આસન્નાપિ ન દિસ્સન્તિ, ચેતસાપિ ચિત્તં જાનન્તિ, તેપિ મં એવં જાનિસ્સન્તિ ‘પસ્સથ, ભો, ઇમં કુલપુત્તં, સદ્ધા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતો સમાનો વોકિણ્ણો વિહરતિ પાપકેહિ અકુસલેહિ ધમ્મેહી’તિ. સન્તિ દેવતા ઇદ્ધિમન્તિનિયો દિબ્બચક્ખુકા પરચિત્તવિદુનિયો, તા દૂરતોપિ પસ્સન્તિ, આસન્નાપિ ન દિસ્સન્તિ, ચેતસાપિ ચિત્તં જાનન્તિ, તાપિ મં જાનિસ્સન્તિ ‘પસ્સથ, ભો, ઇમં કુલપુત્તં, સદ્ધા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતો સમાનો વોકિણ્ણો વિહરતિ પાપકેહિ અકુસલેહિ ધમ્મેહી’તિ…પે… સો લોકંયેવ અધિપતિં કરિત્વા અકુસલં…પે… પરિહરતી’’તિ. એવં લોકાધિપતિ ઓત્તપ્પં.

લજ્જાસભાવસણ્ઠિતાતિ એત્થ લજ્જાતિ લજ્જનાકારો, તેન સભાવેન સણ્ઠિતા હિરી. ભયન્તિ અપાયભયં, તેન સભાવેન સણ્ઠિતં ઓત્તપ્પં. તદુભયં પાપપરિવજ્જને પાકટં હોતિ. તત્થ યથા દ્વીસુ અયોગુળેસુ એકો સીતલો ભવેય્ય ગૂથમક્ખિતો, એકો ઉણ્હો આદિત્તો. તેસુ યથા સીતલં ગૂથમક્ખિતત્તા જિગુચ્છન્તો વિઞ્ઞુજાતિકો ન ગણ્હાતિ, ઇતરં ડાહભયેન. એવં પણ્ડિતો લજ્જાય જિગુચ્છન્તો પાપં ન કરોતિ, ઓત્તપ્પેન અપાયભયભીતો પાપં ન કરોતિ, એવં લજ્જાસભાવસણ્ઠિતા હિરી, ભયસભાવસણ્ઠિતં ઓત્તપ્પં.

કથં સપ્પતિસ્સવલક્ખણા હિરી, વજ્જભીરુકભયદસ્સાવિલક્ખણં ઓત્તપ્પં? એકચ્ચો હિ જાતિમહત્તપચ્ચવેક્ખણા, સત્થુમહત્તપચ્ચવેક્ખણા, દાયજ્જમહત્તપચ્ચવેક્ખણા, સબ્રહ્મચારિમહત્તપચ્ચવેક્ખણાતિ એવં ચતૂહિ કારણેહિ તત્થ ગારવેન સપ્પતિસ્સવલક્ખણં હિરિં સમુટ્ઠાપેત્વા પાપં ન કરોતિ. એકચ્ચો અત્તાનુવાદભયં, પરાનુવાદભયં, દણ્ડભયં, દુગ્ગતિભયન્તિ એવં ચતૂહિ કારણેહિ વજ્જતો ભાયન્તો વજ્જભીરુકભયદસ્સાવિલક્ખણં ઓત્તપ્પં પચ્ચુપટ્ઠાપેત્વા પાપકમ્મં ન કરોતિ. એત્થ ચ અજ્ઝત્તસમુટ્ઠાનાદિતા હિરોત્તપ્પાનં તત્થ તત્થ પાકટભાવેન વુત્તા, ન પન નેસં કદાચિ અઞ્ઞમઞ્ઞવિપ્પયોગો. ન હિ લજ્જનં નિબ્ભયં, પાપભયં વા અલજ્જનં અત્થીતિ. એવમેત્થ વિત્થારતો અત્થવણ્ણના વેદિતબ્બા.

સુક્કસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. ચરિયસુત્તવણ્ણના

૯. નવમે લોકન્તિ સત્તલોકં. સન્ધારેન્તીતિ આચારસન્ધારણવસેન ધારેન્તિ. ઠપેન્તીતિ મરિયાદાયં ઠપેન્તિ. રક્ખન્તીતિ આચારસન્ધારણેન મરિયાદાયં ઠપેત્વા રક્ખન્તિ. ગરુચિત્તીકારવસેન ન પઞ્ઞાયેથાતિ ગરું કત્વા ચિત્તે કરણવસેન ન પઞ્ઞાયેથ, અયમાચારો ન લબ્ભેય્ય. માતુચ્છાતિ વાતિ એત્થ ઇતિ-સદ્દો આદ્યત્થો. તેન માતુલાનીતિ વા આચરિયભરિયાતિ વા ગરૂનં દારાતિ વાતિ ઇમે સઙ્ગણ્હાતિ. તત્થ માતુ ભગિની માતુચ્છા. માતુલભરિયા માતુલાની. ગરૂનં દારા મહાપિતુચૂળપિતુજેટ્ઠભાતુઆદીનં ગરુટ્ઠાનિયાનં ભરિયા. યથા અજેળકાતિઆદીસુ અયં સઙ્ખેપત્થો – યથા અજેળકાદયો તિરચ્છાના હિરોત્તપ્પરહિતા માતાતિ સઞ્ઞં અકત્વા ભિન્નમરિયાદા સબ્બત્થ સમ્ભેદેન વત્તન્તિ, એવમયં મનુસ્સલોકો યદિ લોકપાલધમ્મા ન ભવેય્યું, સબ્બત્થ સમ્ભેદેન વત્તેય્ય. યસ્મા પનિમે લોકપાલકધમ્મા લોકં પાલેન્તિ, તસ્મા નત્થિ સમ્ભેદોતિ.

ચરિયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. વસ્સૂપનાયિકસુત્તવણ્ણના

૧૦. દસમે અપઞ્ઞત્તાતિ અનનુઞ્ઞાતા, અવિહિતા વા. વસ્સેતિ વસ્સારત્તં સન્ધાય વદતિ, ઉતુવસ્સેતિ હેમન્તં સન્ધાય. એકિન્દ્રિયં જીવં વિહેઠેન્તાતિ રુક્ખલતાદીસુ જીવસઞ્ઞિતાય એવમાહંસુ. એકિન્દ્રિયન્તિ ચ કાયિન્દ્રિયં અત્થીતિ મઞ્ઞમાના વદન્તિ. સઙ્ઘાતં આપાદેન્તાતિ વિનાસં આપાદેન્તા. સંકસાયિસ્સન્તીતિ અપ્પોસ્સુક્કા નિબદ્ધવાસં વસિસ્સન્તિ. અપરજ્જુગતાય આસાળ્હિયા ઉપગન્તબ્બાતિ એત્થ અપરજ્જુ ગતાય અસ્સાતિ અપરજ્જુગતા, તસ્સા અપરજ્જુગતાય અતિક્કન્તાય, અપરસ્મિં દિવસેતિ અત્થો, તસ્મા આસાળ્હિપુણ્ણમાય અનન્તરે પાટિપદદિવસે ઉપગન્તબ્બાતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. માસગતાય આસાળ્હિયા ઉપગન્તબ્બાતિ માસો ગતાય અસ્સાતિ માસગતા, તસ્સા માસગતાય અતિક્કન્તાય, માસે પરિપુણ્ણેતિ અત્થો. તસ્મા આસાળ્હિપુણ્ણમતો પરાય પુણ્ણમાય અનન્તરે પાટિપદદિવસે ઉપગન્તબ્બાતિ અત્થો દટ્ઠબ્બો.

વસ્સૂપનાયિકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

કમ્મકારણવગ્ગવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના નિટ્ઠિતા.