૨. અધિકરણવગ્ગવણ્ણના

૧૧. દુતિયવગ્ગસ્સ પઠમે અપ્પટિસઙ્ખાને ન કમ્પતીતિ પટિસઙ્ખાનબલં, ઉપપરિક્ખનપઞ્ઞાયેતં નામં. વીરિયસીસેન સત્ત બોજ્ઝઙ્ગે ભાવેન્તસ્સ ઉપ્પન્નં બલં ભાવનાબલં. વીરિયુપત્થમ્ભેન હિ કુસલભાવના બલવતી થિરા ઉપ્પજ્જતિ, તથા ઉપ્પન્ના બલવતી કુસલભાવના બલવન્તો સત્ત બોજ્ઝઙ્ગાતિપિ વુચ્ચન્તિ. અત્થતો વીરિયસમ્બોજ્ઝઙ્ગસીસેન સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા હોન્તિ. વુત્તમ્પિ ચેતં – ‘‘તત્થ કતમં ભાવનાબલં? યા કુસલાનં ધમ્માનં આસેવના ભાવના બહુલીકમ્મં, ઇદં વુચ્ચતિ ભાવનાબલં. સત્તપિ બોજ્ઝઙ્ગા ભાવનાબલ’’ન્તિ (ધ. સ. ૧૩૬૧).

અકમ્પિયટ્ઠેનાતિ પટિપક્ખેહિ અકમ્પનીયટ્ઠેન. દુરભિભવનટ્ઠેનાતિ દુરભિભવનીયટ્ઠેન. અનજ્ઝોમદ્દનટ્ઠેનાતિ અધિભવિત્વા અનવમદ્દનટ્ઠેન. એતાનીતિ એતાનિ યથાવુત્તાનિ દ્વેપિ બલાનિ. એતદગ્ગં નાગતન્તિ ‘‘એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, દ્વિન્નં બલાનં યદિદં ભાવનાબલ’’ન્તિ એવમેત્થ એતદગ્ગં નાગતન્તિ અત્થો.

૧૨. દુતિયે વિવેકં નિસ્સિતન્તિ વિવેકનિસ્સિતં, યથા વા વિવેકવસેન પવત્તં ઝાનં ‘‘વિવેકજ’’ન્તિ વુત્તં, એવં વિવેકવસેન પવત્તો સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો ‘‘વિવેકનિસ્સિતો’’તિ દટ્ઠબ્બો. નિસ્સયટ્ઠો ચ વિપસ્સનામગ્ગાનં વસેન મગ્ગફલાનં વેદિતબ્બો, અસતિપિ વા પુબ્બાપરભાવે ‘‘પટિચ્ચસમુપ્પાદો’’તિ એત્થ પચ્ચયેન સમુપ્પાદનં વિય અવિનાભાવિધમ્મબ્યાપારા નિસ્સયનભાવના સમ્ભવન્તીતિ. ‘‘તદઙ્ગસમુચ્છેદનિસ્સરણવિવેકનિસ્સિત’’ન્તિ વત્વા પટિપ્પસ્સદ્ધિવિવેકનિસ્સિતસ્સ અવચનં ‘‘સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ભાવેતી’’તિઆદિના ઇધ ભાવેતબ્બાનં સમ્બોજ્ઝઙ્ગાનં વુત્તત્તા. ભાવિતબોજ્ઝઙ્ગસ્સ હિ સચ્છિકાતબ્બા બલબોજ્ઝઙ્ગા, તેસં કિચ્ચં પટિપ્પસ્સદ્ધિવિવેકો. અજ્ઝાસયતોતિ ‘‘નિબ્બાનં સચ્છિકરિસ્સામી’’તિ પવત્તઅજ્ઝાસયતો. યદિપિ હિ વિપસ્સનાક્ખણે સઙ્ખારારમ્મણં ચિત્તં, સઙ્ખારેસુ પન આદીનવં દિસ્વા તપ્પટિપક્ખે નિબ્બાને નિન્નતાય અજ્ઝાસયતો નિસ્સરણવિવેકનિસ્સિતો હોતિ ઉણ્હાભિભૂતસ્સ પુગ્ગલસ્સ સીતનિન્નચિત્તતા વિય.

‘‘પઞ્ચવિધવિવેકનિસ્સિતમ્પીતિ એકે’’તિ વત્વા તત્થ યથાવુત્તવિવેકત્તયતો અઞ્ઞં વિવેકદ્વયં ઉદ્ધરિત્વા દસ્સેતું ‘‘તે હી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ઝાનક્ખણે તાવ કિચ્ચતો વિક્ખમ્ભનવિવેકનિસ્સિતં, વિપસ્સનાક્ખણે અજ્ઝાસયતો પટિપ્પસ્સદ્ધિવિવેકનિસ્સિતં ભાવેતીતિ વત્તબ્બં ‘‘એવાહં અનુત્તરં વિમોક્ખં ઉપસમ્પજ્જ વિહરિસ્સામી’’તિ તત્થ નિન્નજ્ઝાસયતાય. તેનાહ ‘‘તસ્મા તેસં મતેના’’તિઆદિ. હેટ્ઠા કસિણજ્ઝાનગ્ગહણેન આરુપ્પાનમ્પિ ગહણં દટ્ઠબ્બં, તસ્મા ‘‘એતેસં ઝાનાન’’ન્તિ ઇમિનાપિ તેસં સઙ્ગહો વેદિતબ્બો. યસ્મા પહાનવિનયો વિય વિરાગનિરોધાપિ ઇધાધિપ્પેતવિવેકેન અત્થતો નિબ્બિસિટ્ઠા, તસ્મા વુત્તં ‘‘એસ નયો વિરાગનિસ્સિતન્તિઆદીસૂ’’તિ. તેનાહ ‘‘વિવેકત્થા એવ હિ વિરાગાદયો’’તિ.

વોસ્સગ્ગ-સદ્દો પરિચ્ચાગત્થો પક્ખન્દનત્થો ચાતિ વોસ્સગ્ગસ્સ દુવિધતા વુત્તા. વોસ્સજ્જનઞ્હિ પહાનં વિસ્સટ્ઠભાવેન નિરોધનપક્ખન્દનમ્પિ ચ. તસ્મા વિપસ્સનાક્ખણે તદઙ્ગવસેન મગ્ગક્ખણે સમુચ્છેદવસેન પટિપક્ખસ્સ પહાનં વોસ્સગ્ગો, તથા વિપસ્સનાક્ખણે તન્નિન્નભાવેન, મગ્ગક્ખણે આરમ્મણકરણેન વિસ્સટ્ઠસભાવતા વોસ્સગ્ગોતિ વેદિતબ્બં. તેનેવાહ ‘‘તત્થ પરિચ્ચાગવોસ્સગ્ગો’’તિઆદિ. અયં સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગોતિ અયં મિસ્સકવસેન વુત્તો સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો. યથાવુત્તેન પકારેનાતિ તદઙ્ગપ્પહાનસમુચ્છેદપ્પહાનપ્પકારેન તન્નિન્નતદારમ્મણપ્પકારેન ચ. પુબ્બે વોસ્સગ્ગવચનસ્સેવ અત્થસ્સ વુત્તત્તા આહ ‘‘સકલેન વચનેના’’તિ. પરિણમન્તન્તિ વિપસ્સનાક્ખણે તદઙ્ગતન્નિન્નપ્પકારેન પરિણમન્તં. પરિણતન્તિ મગ્ગક્ખણે સમુચ્છેદતદારમ્મણપ્પકારેન પરિણતં. પરિણામો નામ ઇધ પરિપાકોતિ આહ ‘‘પરિપચ્ચન્તં પરિપક્કઞ્ચા’’તિ. પરિપાકો ચ આસેવનલાભેન લદ્ધસામત્થિયસ્સ કિલેસે પરિચ્ચજિતું નિબ્બાનં પક્ખન્દિતું તિક્ખવિસદભાવો. તેનાહ ‘‘અયઞ્હી’’તિઆદિ. એસ નયોતિ ય્વાયં નયો ‘‘વિવેકનિસ્સિત’’ન્તિઆદિના સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગે વુત્તો, સેસેસુ ધમ્મવિચયસમ્બોજ્ઝઙ્ગાદીસુપિ એસેવ નયો, એવં તત્થ નેતબ્બન્તિ અત્થો.

‘‘વિવેકનિસ્સિત’’ન્તિઆદીસુ લબ્ભમાનમત્થં સામઞ્ઞતો દસ્સેત્વા ઇદાનિ ઇધાધિપ્પેતમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘ઇધ પના’’તિઆદિમાહ. તત્થ સબ્બસઙ્ખતેહીતિ સબ્બેહિ પચ્ચયસમુપ્પન્નધમ્મેહિ. સબ્બેસન્તિ સઙ્ખતધમ્માનં. વિવેકં આરમ્મણં કત્વાતિ નિબ્બાનસઙ્ખાતં વિવેકં આરમ્મણં કત્વા. તઞ્ચ ખોતિ તદેવ સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગં.

૧૩. તતિયે ચિત્તેકગ્ગત્થાયાતિ ચિત્તસમાધાનત્થાય, દિટ્ઠધમ્મે સુખવિહારાયાતિ અત્થો. ચિત્તેકગ્ગતાસીસેન હિ દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારો વુત્તો. સુક્ખવિપસ્સકખીણાસવાનં વસેન હેતં વુત્તં. તે હિ સમાપજ્જિત્વા ‘‘એકગ્ગચિત્તા સુખં દિવસં વિહરિસ્સામા’’તિ ઇચ્ચેવ કસિણપરિકમ્મં કત્વા અટ્ઠ સમાપત્તિયો નિબ્બત્તેન્તિ. વિપસ્સનાપાદકત્થાયાતિઆદીસુ પન સેક્ખપુથુજ્જના ‘‘સમાપત્તિતો વુટ્ઠાય સમાહિતેન ચિત્તેન વિપસ્સામા’’તિ નિબ્બત્તેન્તા વિપસ્સનાપાદકત્થાય ભાવેન્તિ.

યે પન અટ્ઠ સમાપત્તિયો નિબ્બત્તેત્વા અભિઞ્ઞાપાદકજ્ઝાનં સમાપજ્જિત્વા સમાપત્તિતો વુટ્ઠાય ‘‘એકોપિ હુત્વા બહુધા હોતી’’તિ (દી. નિ. ૧.૨૩૮; મ. નિ. ૧.૧૪૭; સં. નિ. ૨.૭૦; ૫.૮૩૪, ૮૪૨) વુત્તનયા અભિઞ્ઞાયો પત્થેન્તા નિબ્બત્તેન્તિ, તે અભિઞ્ઞાપાદકત્થાય ભાવેન્તિ. યે અટ્ઠ સમાપત્તિયો નિબ્બત્તેત્વા નિરોધસમાપત્તિં સમાપજ્જિત્વા ‘‘સત્તાહં અચિત્તા હુત્વા દિટ્ઠેવ ધમ્મે નિરોધં નિબ્બાનં પત્વા સુખં વિહરિસ્સામા’’તિ નિબ્બત્તેન્તિ, તે નિરોધપાદકત્થાય ભાવેન્તિ. યે પન અટ્ઠ સમાપત્તિયો નિબ્બત્તેત્વા ‘‘અપરિહીનજ્ઝાના બ્રહ્મલોકે ઉપ્પજ્જિસ્સામા’’તિ નિબ્બત્તેન્તિ, તે ભવવિસેસત્થાય ભાવેન્તિ.

યુત્તં તાવ ચિત્તેકગ્ગતાય ભવવિસેસત્થતા વિય વિપસ્સનાપાદકત્થતાપિ ચતુક્કજ્ઝાનસાધારણાતિ તેસં વસેન ‘‘ચત્તારિ ઝાનાની’’તિ વચનં, અભિઞ્ઞાપાદકત્થતા પન નિરોધપાદકત્થતા ચ ચતુત્થસ્સેવ ઝાનસ્સ આવેણિકા, સા કથં ચતુક્કજ્ઝાનસાધારણા વુત્તાતિ? પરમ્પરાધિટ્ઠાનભાવતો. પદટ્ઠાનપદટ્ઠાનમ્પિ હિ પદટ્ઠાનન્તિ વુચ્ચતિ કારણકારણન્તિ યથા ‘‘તિણેહિ ભત્તં સિદ્ધ’’ન્તિ.

૧૪. ચતુત્થે સસકસ્સ ઉપ્પતનં વિય હોતીતિ પથવિજિગુચ્છનસસકસ્સ ઉપ્પતનં વિય હોતિ. તત્થાયં અત્થસલ્લાપિકા ઉપમા – પથવી કિર સસકં આહ – ‘‘હે સસકા’’તિ. સસકો આહ – ‘‘કો એસો’’તિ. કસ્મા મમેવ ઉપરિ સબ્બઇરિયાપથે કપ્પેન્તો ઉચ્ચારપસ્સાવં કરોન્તો મં ન જાનાસીતિ? સુટ્ઠુ તયા અહં દિટ્ઠો, મયા અક્કન્તટ્ઠાનઞ્હિ અઙ્ગુલગ્ગેહિ ફુટ્ઠટ્ઠાનં વિય હોતિ, વિસ્સટ્ઠઉદકં અપ્પમત્તકં, કરીસં કટકફલમત્તં, હત્થિઅસ્સાદીહિ પન અક્કન્તટ્ઠાનમ્પિ મહન્તં, પસ્સાવોપિ નેસં ઘટમત્તો, ઉચ્ચારોપિ પચ્છિમત્તો હોતિ, અલં મય્હં તયાતિ ઉપ્પતિત્વા અઞ્ઞસ્મિં ઠાને પતિતો. તતો નં પથવી આહ – ‘‘અહો દૂરં ગતોપિ નનુ મય્હંયેવ ઉપરિ પતિતોસી’’તિ? સો પુન તં જિગુચ્છન્તો ઉપ્પતિત્વા અઞ્ઞત્થ પતિતો. એવં વસ્સસહસ્સમ્પિ ઉપ્પતિત્વા ઉપ્પતિત્વા પતમાનો સસકો નેવ પથવિયા અન્તં પાપુણિતું સક્કોતિ. ન કોટિન્તિ ન પુબ્બકોટિં. ઇતરેસન્તિ વિપઞ્ચિતઞ્ઞુનેય્યપદપરમાનં.

૧૫. પઞ્ચમે સમથેહિ અધિકરીયતિ વૂપસમ્મતીતિ અધિકરણં, અટ્ઠારસ ભેદકરવત્થૂનિ નિસ્સાય ઉપ્પન્નો વિવાદોયેવ વિવાદાધિકરણં. ‘‘ઇધ ભિક્ખૂ ભિક્ખું અનુવદન્તિ સીલવિપત્તિયા વા’’તિઆદિના (ચૂળવ. ૨૧૫) ચતસ્સો વિપત્તિયો નિસ્સાય ઉપ્પન્નો અનુવાદોયેવ અનુવાદાધિકરણં. પઞ્ચપિ આપત્તિક્ખન્ધા આપત્તાધિકરણં. ‘‘સત્તપિ આપત્તિક્ખન્ધા આપત્તાધિકરણ’’ન્તિ (ચૂળવ. ૨૧૫) વચનતો આપત્તિયેવ આપત્તાધિકરણં. ‘‘યા સઙ્ઘસ્સ કિચ્ચયતા કરણીયતા અપલોકનકમ્મં ઞત્તિકમ્મં ઞત્તિદુતિયકમ્મં ઞત્તિચતુત્થકમ્મ’’ન્તિ (ચૂળવ. ૨૧૫) એવમાગતં ચતુબ્બિધં સઙ્ઘકિચ્ચં કિચ્ચાધિકરણન્તિ વેદિતબ્બં. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ.

૧૬. છટ્ઠે અપાકટનામોતિ ‘‘સેલો, કૂટદન્તો’’તિઆદિના અનભિઞ્ઞાતો. યેન વા કારણેનાતિ હેતુમ્હિ ઇદં કરણવચનં. હેતુઅત્થો હિ કિરિયાકારણં, ન કરણં વિય કિરિયત્થો, તસ્મા નાનપ્પકારગુણવિસેસાધિગમત્થા ઇધ ઉપસઙ્કમનકિરિયાતિ ‘‘અન્નેન વસતિ, અજ્ઝેનેન વસતી’’તિઆદીસુ વિય હેતુઅત્થમેવેતં કરણવચનં યુત્તં, ન કરણત્થં તસ્સ અયુજ્જમાનત્તાતિ વુત્તં ‘‘યેન વા કારણેના’’તિ. અવિભાગતો સતતં પવત્તિતનિરતિસયસાદુવિપુલામતરસસદ્ધમ્મફલતાય સાદુફલનિચ્ચફલિતમહારુક્ખેન ભગવા ઉપમિતો. સાદુફલૂપભોગાધિપ્પાયગ્ગહણેનેવ હિ રુક્ખસ્સ સાદુફલતા ગહિતાતિ. ઉપસઙ્કમીતિ ઉપસઙ્કન્તો. સમ્પત્તકામતાય હિ કિઞ્ચિ ઠાનં ગચ્છન્તો તંતંપદેસાતિક્કમનેન ઉપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કન્તોતિ ચ વત્તબ્બતં લભતિ. તેનાહ ‘‘ગતોતિ વુત્તં હોતી’’તિ, ઉપગતોતિ અત્થો. ઉપસઙ્કમિત્વાતિ પુબ્બકાલકિરિયાનિદ્દેસોતિ આહ ‘‘ઉપસઙ્કમનપરિયોસાનદીપન’’ન્તિ. તતોતિ યં ઠાનં પત્તો ‘‘ઉપસઙ્કમી’’તિ વુત્તો, તતો ઉપગતટ્ઠાનતો.

યથા ખમનીયાદીનિ પુચ્છન્તોતિ યથા ભગવા ‘‘કચ્ચિ તે, બ્રાહ્મણ, ખમનીયં, કચ્ચિ યાપનીય’’ન્તિઆદિના ખમનીયાદીનિ પુચ્છન્તો તેન બ્રાહ્મણેન સદ્ધિં સમપ્પવત્તમોદો અહોસિ પુબ્બભાસિતાય, એવં સોપિ બ્રાહ્મણો તદનુકરણેન ભગવતા સદ્ધિં સમપ્પવત્તમોદો અહોસીતિ યોજના. તં પન સમપ્પવત્તમોદતં ઉપમાય દસ્સેતું ‘‘સીતોદકં વિયા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ સમ્મોદિતન્તિ સંસન્દિતં. એકીભાવન્તિ સમ્મોદનકિરિયાય સમાનતં. ખમનીયન્તિ ‘‘ઇદં ચતુચક્કં નવદ્વારં સરીરયન્તં દુક્ખબહુલતાય સભાવતો દુસ્સહં, કચ્ચિ ખમિતું સક્કુણેય્ય’’ન્તિ પુચ્છતિ. યાપનીયન્તિ આહારાદિપ્પટિબદ્ધવુત્તિકં ચિરપ્પબન્ધસઙ્ખાતાય યાપનાય કચ્ચિ યાપેતું સક્કુણેય્યં. સીસરોગાદિઆબાધાભાવેન કચ્ચિ અપ્પાબાધં. દુક્ખજીવિકાભાવેન કચ્ચિ અપ્પાતઙ્કં. તંતંકિચ્ચકરણે ઉટ્ઠાનસુખતાય કચ્ચિ લહુટ્ઠાનં. તદનુરૂપબલયોગતો કચ્ચિ બલં. સુખવિહારસમ્ભવેન કચ્ચિ ફાસુવિહારો અત્થીતિ સબ્બત્થ કચ્ચિ-સદ્દં યોજેત્વા અત્થો વેદિતબ્બો.

બલપ્પત્તા પીતિ પીતિયેવ. તરુણપીતિ પામોજ્જં. સમ્મોદં જનેતિ કરોતીતિ સમ્મોદનીકં, તદેવ સમ્મોદનીયં. સમ્મોદિતબ્બતો સમ્મોદનીયન્તિ ઇમં પન અત્થં દસ્સેતું ‘‘સમ્મોદિતું યુત્તભાવતો’’તિ આહ. સરિતબ્બભાવતોતિ અનુસ્સરિતબ્બભાવતો. ‘‘સરણીય’’ન્તિ વત્તબ્બે દીઘં કત્વા ‘‘સારણીય’’ન્તિ વુત્તં. સુય્યમાનસુખતોતિ આપાથગતમધુરતં આહ, અનુસ્સરિયમાનસુખતોતિ વિમદ્દરમણીયતં. બ્યઞ્જનપરિસુદ્ધતાયાતિ સભાવનિરુત્તિભાવેન તસ્સા કથાય વચનચાતુરિયમાહ. અત્થપરિસુદ્ધતાયાતિ અત્થસ્સ નિરુપક્કિલેસતં. અનેકેહિ પરિયાયેહીતિ અનેકેહિ કારણેહિ.

અતિદૂરઅચ્ચાસન્નપ્પટિક્ખેપેન નાતિદૂરં નચ્ચાસન્નં નામ ગહિતં, તં પન અવકંસતો ઉભિન્નં પસારિતહત્થાસઙ્ઘટ્ટનેન દટ્ઠબ્બં. ગીવં પસારેત્વાતિ ગીવં પરિવટ્ટનવસેન પસારેત્વા.

એતદવોચાતિ એતં ‘‘કો નુ ખો, ભન્તે, હેતૂ’’તિઆદિપુચ્છાવચનં અવોચ. તેનેવ ‘‘એતદવોચા’’તિ પદં ઉદ્ધરિત્વા દુવિધા હિ પુચ્છાતિઆદિના પુચ્છાવિભાગં દસ્સેતિ. તત્થ અગારે નિયુત્તો અગારિકો, તસ્સ પુચ્છા અગારિકપુચ્છા. અગારિકતો અઞ્ઞો અનગારિકો પબ્બજ્જૂપગતો, તસ્સ પુચ્છા અનગારિકપુચ્છા. કિઞ્ચાપિ અઞ્ઞત્થ ‘‘જનકો હેતુ, પગ્ગાહકો પચ્ચયો. અસાધારણો હેતુ, સાધારણો પચ્ચયો. સભાગો હેતુ, અસભાગો પચ્ચયો. પુબ્બકાલિકો હેતુ, સહપવત્તો પચ્ચયો’’તિઆદિના હેતુપચ્ચયા વિભજ્જ વુચ્ચન્તિ. ઇધ પન ‘‘ચત્તારો ખો, ભિક્ખવે, મહાભૂતા હેતુ ચત્તારો મહાભૂતા પચ્ચયો રૂપક્ખન્ધસ્સ પઞ્ઞાપનાયા’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૩.૮૬) વિય હેતુપચ્ચયસદ્દા સમાનત્થાતિ દસ્સેન્તો ‘‘ઉભયમ્પેતં કારણવેવચનમેવા’’તિ આહ. વિસમચરિયાતિ ભાવનપુંસકનિદ્દેસો.

અભિક્કન્તાતિ અતિક્કન્તા, વિગતાતિ અત્થોતિ આહ ‘‘ખયે દિસ્સતી’’તિ. તથા હિ ‘‘નિક્ખન્તો પઠમો યામો’’તિ ઉપરિ વુત્તં. અભિક્કન્તતરોતિ અતિવિય કન્તતરો મનોરમો, તાદિસો ચ સુન્દરો ભદ્દકો નામ હોતીતિ આહ ‘‘સુન્દરે દિસ્સતી’’તિ. કોતિ દેવનાગયક્ખગન્ધબ્બાદીસુ કો કતમો? મેતિ મમ. પાદાનીતિ પાદે. ઇદ્ધિયાતિ ઇમાય એવરૂપાય દેવિદ્ધિયા. યસસાતિ ઇમિના એદિસેન પરિવારેન પરિચ્છેદેન ચ. જલન્તિ વિજ્જોતમાનો. અભિક્કન્તેનાતિ અતિવિય કન્તેન કમનીયેન અભિરૂપેન. વણ્ણેનાતિ છવિવણ્ણેન સરીરવણ્ણનિભાય. સબ્બા ઓભાસયં દિસાતિ દસ દિસા પભાસેન્તો, ચન્દો વિય સૂરિયો વિય ચ એકોભાસં એકાલોકં કરોન્તોતિ ગાથાય અત્થો. અભિરૂપેતિ ઉળારરૂપે સમ્પન્નરૂપે.

‘‘ચોરો, ચોરો; સપ્પો, સપ્પો’’તિઆદીસુ ભયે આમેડિતં. ‘‘વિજ્ઝ, વિજ્ઝ; પહર, પહરા’’તિઆદીસુ કોધે. ‘‘સાધુ, સાધૂ’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૩૨૭.સં. નિ. ૨.૧૨૭; ૩.૩૫; ૫.૧૦૮૫) પસંસાયં. ‘‘ગચ્છ, ગચ્છ; લુનાહિ, લુનાહી’’તિઆદીસુ તુરિતે. ‘‘આગચ્છ, આગચ્છા’’તિઆદીસુ કોતૂહલે. ‘‘બુદ્ધો, બુદ્ધોતિ ચિન્તેન્તો’’તિઆદીસુ (બુ. વં. ૨.૪૪) અચ્છરે. ‘‘અભિક્કમથાયસ્મન્તો, અભિક્કમથાયસ્મન્તો’’તિઆદીસુ હાસે. ‘‘કહં એકપુત્તક, કહં એકપુત્તકા’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૨.૩૫૩; સં. નિ. ૨.૬૩) સોકે. ‘‘અહો સુખં, અહો સુખ’’ન્તિઆદીસુ (ઉદા. ૨૦; દી. નિ. ૩.૩૦૫; ચૂળવ. ૩૩૨) પસાદે. ચ-સદ્દો અવુત્તસમુચ્ચયત્તો. તેન ગરહાઅસમ્માનાદીનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. તત્થ ‘‘પાપો, પાપો’’તિઆદીસુ ગરહાયં. ‘‘અભિરૂપક, અભિરૂપકા’’તિઆદીસુ અસમ્માને દટ્ઠબ્બં.

નયિદં આમેડિતવસેન દ્વિક્ખત્તું વુત્તં, અથ ખો અત્થદ્વયવસેનાતિ દસ્સેન્તો ‘‘અથ વા’’તિઆદિમાહ. ‘‘અભિક્કન્ત’’ન્તિ વચનં અપેક્ખિત્વા નપુંસકવસેન વુત્તં, તં પન ભગવતો વચનં ધમ્મસ્સ દેસનાતિ કત્વા તથા વુત્તં ‘‘ભોતો ગોતમસ્સ ધમ્મદેસના’’તિ. દુતિયપદેપિ એસેવ નયો. દોસનાસનતોતિ રાગાદિકિલેસવિધમનતો. ગુણાધિગમનતોતિ સીલાદિગુણાનં સમ્પાપનતો. યે ગુણે દેસના અધિગમેતિ, તેસુ પધાનભૂતે તાવ દસ્સેતું ‘‘સદ્ધાજનનતો પઞ્ઞાજનનતો’’તિ વુત્તં. સદ્ધાપમુખા હિ લોકિયા ગુણા, પઞ્ઞાપમુખા લોકુત્તરા.

સીલાદિઅત્થસમ્પત્તિયા સાત્થતો, સભાવનિરુત્તિસમ્પત્તિયા સબ્યઞ્જનતો. સુવિઞ્ઞેય્યસદ્દપ્પયોગતાય ઉત્તાનપદતો, સણ્હસુખુમભાવેન દુવિઞ્ઞેય્યત્થતાય ગમ્ભીરત્થતો. સિનિદ્ધમુદુમધુરસદ્દપ્પયોગતાય કણ્ણસુખતો, વિપુલવિસુદ્ધપેમનીયત્થતાય હદયઙ્ગમતો. માનાતિમાનવિધમનેન અનત્તુક્કંસનતો, થમ્ભસારમ્ભનિમ્મદ્દનેન અપરવમ્ભનતો. હિતાધિપ્પાયપ્પવત્તિયા પરેસં રાગપરિળાહાદિવૂપસમનેન કરુણાસીતલતો, કિલેસન્ધકારવિધમનેન પઞ્ઞાવદાતતો. કરવીકરુતમઞ્જુતાય આપાથરમણીયતો, પુબ્બાપરાવિરુદ્ધસુવિસુદ્ધત્થતાય વિમદ્દક્ખમતો. આપાથરમણીયતાય એવં સુય્યમાનસુખતો, વિમદ્દક્ખમતાય હિતજ્ઝાસયપ્પવત્તિતતાય ચ વીમંસિયમાનહિતતો. એવમાદીહીતિ આદિ-સદ્દેન સંસારચક્કનિવત્તનતો, સદ્ધમ્મચક્કપ્પવત્તનતો, મિચ્છાવાદવિગમનતો, સમ્માવાદપતિટ્ઠાપનતો, અકુસલમૂલસમુદ્ધરણતો, કુસલમૂલસંરોપનતો, અપાયદ્વારપિધાનતો, સગ્ગમોક્ખદ્વારવિવરણતો, પરિયુટ્ઠાનવૂપસમનતો, અનુસયસમુગ્ઘાતનતોતિ એવમાદીનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો.

અધોમુખટ્ઠપિતન્તિ કેનચિ અધોમુખં ઠપિતં. હેટ્ઠામુખજાતન્તિ સભાવેનેવ હેટ્ઠામુખજાતં. ઉપરિમુખન્તિ ઉદ્ધંમુખં. ઉગ્ઘાટેય્યાતિ વિવટં કરેય્ય. હત્થે ગહેત્વાતિ ‘‘પુરત્થાભિમુખો ઉત્તરાભિમુખો વા ગચ્છા’’તિઆદીનિ અવત્વા હત્થે ગહેત્વા ‘‘નિસ્સન્દેહં એસ મગ્ગો, એવં ગચ્છેય્યા’’તિ વદેય્ય. કાળપક્ખચાતુદ્દસીતિ કાળપક્ખે ચાતુદ્દસી.

નિક્કુજ્જિતં આધેય્યસ્સ અનાધારભૂતં ભાજનં આધારભાવાપાદનવસેન ઉક્કુજ્જેય્ય. હેટ્ઠામુખજાતતાય સદ્ધમ્મવિમુખં, અધોમુખઠપિતતાય અસદ્ધમ્મે પતિતન્તિ એવં પદદ્વયં યથારહં યોજેતબ્બં, ન યથાસઙ્ખ્યં. કામં કામચ્છન્દાદયોપિ પટિચ્છાદકા નીવરણભાવતો, મિચ્છાદિટ્ઠિ પન સવિસેસં પટિચ્છાદિકા સત્તે મિચ્છાભિનિવેસનવસેનાતિ આહ ‘‘મિચ્છાદિટ્ઠિગહનપટિચ્છન્ન’’ન્તિ. તેનાહ ભગવા ‘‘મિચ્છાદિટ્ઠિપરમાહં, ભિક્ખવે, વજ્જં વદામી’’તિ (અ. નિ. ૧.૩૧૦). સબ્બો અપાયગામિમગ્ગો કુમ્મગ્ગો ‘‘કુચ્છિતો મગ્ગો’’તિ કત્વા. સમ્માદિટ્ઠિઆદીનં ઉજુપટિપક્ખતાય મિચ્છાદિટ્ઠિઆદયો અટ્ઠ મિચ્છત્તધમ્મા મિચ્છામગ્ગો. તેનેવ હિ તદુભયપ્પટિપક્ખતં સન્ધાય ‘‘સગ્ગમોક્ખમગ્ગં આવિકરોન્તેના’’તિ વુત્તં. સપ્પિઆદિસન્નિસ્સયો પદીપો ન તથા ઉજ્જલો, યથા તેલસન્નિસ્સયોતિ તેલપજ્જોતગ્ગહણં.એતેહિ પરિયાયેહીતિ એતેહિ નિક્કુજ્જિતુક્કુજ્જનપ્પટિચ્છન્નવિવરણાદિઉપમોપમિતબ્બાકારેહિ.

પસન્નકારન્તિ પસન્નેહિ કાતબ્બં સક્કારં. સરણન્તિ પટિસરણં. તેનાહ ‘‘પરાયણ’’ન્તિ. પરાયણભાવો ચ અનત્થનિસેધનેન અત્થસમ્પટિપાદનેન ચ હોતીતિ આહ ‘‘અઘસ્સ, તાતા, હિતસ્સ ચ વિધાતા’’તિ. અઘસ્સાતિ દુક્ખતોતિ વદન્તિ, પાપતોતિ પન અત્થો યુત્તો. નિસ્સક્કે ચેતં સામિવચનં. એત્થ ચ નાયં ગમિ-સદ્દો ની-સદ્દાદયો વિય દ્વિકમ્મકો, તસ્મા યથા ‘‘અજં ગામં નેતી’’તિ વુચ્ચતિ, એવં ‘‘ભગવન્તં સરણં ગચ્છામી’’તિ વત્તું ન સક્કા. ‘‘સરણન્તિ ગચ્છામી’’તિ પન વત્તબ્બં. ઇતિ-સદ્દો ચેત્થ લુત્તનિદ્દિટ્ઠો. તસ્સ ચાયમત્થો – ગમનઞ્ચ તદધિપ્પાયેન ભજનં જાનનં વાતિ દસ્સેન્તો ‘‘ઇતિ ઇમિના અધિપ્પાયેના’’તિઆદિમાહ. તત્થ ભજામીતિઆદીસુ પુરિમસ્સ પુરિમસ્સ પચ્છિમં પચ્છિમં અત્થવચનં. ભજનં વા સરણાધિપ્પાયેન ઉપસઙ્કમનં. સેવનં સન્તિકાવચરતા. પયિરુપાસનં વત્તપ્પટિવત્તકરણેન ઉપટ્ઠાનન્તિ એવં સબ્બથાપિ અનઞ્ઞસરણતંયેવ દીપેતિ. ‘‘ગચ્છામી’’તિ પદસ્સ બુજ્ઝામીતિ અયમત્થો કથં લબ્ભતીતિ આહ ‘‘યેસં હી’’તિઆદિ.

અધિગતમગ્ગે સચ્છિકતનિરોધેતિ પદદ્વયેનપિ ફલટ્ઠા એવ દસ્સિતા, ન મગ્ગટ્ઠાતિ તે દસ્સેન્તો ‘‘યથાનુસિટ્ઠં પટિપજ્જમાને ચા’’તિ આહ. નનુ ચ કલ્યાણપુથુજ્જનોપિ યથાનુસિટ્ઠં પટિપજ્જતીતિ વુચ્ચતીતિ? કિઞ્ચાપિ વુચ્ચતિ, નિપ્પરિયાયેન પન મગ્ગટ્ઠા એવ તથા વત્તબ્બા, ન ઇતરે સમ્મત્તનિયામોક્કમનાભાવતો. તથા હિ તે એવ વુત્તા ‘‘અપાયેસુ અપતમાને ધારેતી’’તિ. સમ્મત્તનિયામોક્કમનેન હિ અપાયવિનિમુત્તિસમ્ભવો. અક્ખાયતીતિ એત્થ ઇતિ-સદ્દો આદ્યત્થો, પકારત્થો વા. તેન ‘‘યાવતા, ભિક્ખવે, ધમ્મા સઙ્ખતા વા અસઙ્ખતા વા, વિરાગો તેસં અગ્ગમક્ખાયતી’’તિ (ઇતિવુ. ૯૦; અ. નિ. ૪.૩૪) સુત્તપદં સઙ્ગણ્હાતિ, ‘‘વિત્થારો’’તિ વા ઇમિના. એત્થ ચ અરિયમગ્ગો નિય્યાનિકતાય, નિબ્બાનં તસ્સ તદત્થસિદ્ધિહેતુતાયાતિ ઉભયમેવ નિપ્પરિયાયેન ધમ્મોતિ વુત્તો. નિબ્બાનઞ્હિ આરમ્મણપચ્ચયભૂતં લભિત્વા અરિયમગ્ગો તદત્થસિદ્ધિયા સંવત્તતિ, તથાપિ યસ્મા અરિયફલાનં ‘‘તાય સદ્ધાય અવૂપસન્તાયા’’તિઆદિવચનતો મગ્ગેન સમુચ્છિન્નાનં કિલેસાનં પટિપ્પસ્સદ્ધિપ્પહાનકિચ્ચતાય નિય્યાનાનુગુણતાય નિય્યાનપરિયોસાનતાય ચ. પરિયત્તિધમ્મસ્સ પન નિય્યાનિકધમ્મસમધિગમહેતુતાયાતિ ઇમિના પરિયાયેન વુત્તનયેન ધમ્મભાવો લબ્ભતિ એવ. સ્વાયમત્થો પાઠારુળ્હો એવાતિ દસ્સેન્તો ‘‘ન કેવલ’’ન્તિઆદિમાહ.

કામરાગો ભવરાગોતિ એવમાદિભેદો સબ્બોપિ રાગો વિરજ્જતિ પહીયતિ એતેનાતિ રાગવિરાગોતિ મગ્ગો કથિતો. એજાસઙ્ખાતાય તણ્હાય અન્તોનિજ્ઝાનલક્ખણસ્સ સોકસ્સ ચ તદુપ્પત્તિયં સબ્બસો પરિક્ખીણત્તા અનેજમસોકન્તિ ફલં કથિતં. અપ્પટિકૂલન્તિ અવિરોધદીપનતો કેનચિ અવિરુદ્ધં, ઇટ્ઠં પણીતન્તિ વા અત્થો. પગુણરૂપેન પવત્તિતત્તા, પકટ્ઠગુણવિભાવનતો વા પગુણં. સબ્બધમ્મક્ખન્ધા કથિતાતિ યોજના.

દિટ્ઠિસીલસઙ્ઘાતેનાતિ ‘‘યાયં દિટ્ઠિ અરિયા નિય્યાનિકા નિય્યાતિ તક્કરસ્સ સમ્મા દુક્ખક્ખયાય, તથારૂપાય દિટ્ઠિયા દિટ્ઠિસામઞ્ઞગતો વિહરતી’’તિ (દી. નિ. ૩.૩૨૪, ૩૫૭; મ. નિ. ૧.૪૯૨; ૩.૫૪; અ. નિ. ૬.૧૨; પરિ. ૨૭૪) એવં વુત્તાય દિટ્ઠિયા, ‘‘યાનિ તાનિ સીલાનિ અખણ્ડાનિ અચ્છિદ્દાનિ અસબલાનિ અકમ્માસાનિ ભુજિસ્સાનિ વિઞ્ઞુપ્પસત્થાનિ અપરામટ્ઠાનિ સમાધિસંવત્તનિકાનિ, તથારૂપેહિ સીલેહિ સીલસામઞ્ઞગતો વિહરતી’’તિ (દી. નિ. ૩.૩૨૪; મ. નિ. ૧.૪૯૨; ૩.૫૪; અ. નિ. ૬.૧૨; પરિ. ૨૭૪) ચ એવં વુત્તાનં સીલાનઞ્ચ સંહતભાવેન, દિટ્ઠિસીલસામઞ્ઞેનાતિ અત્થો. સંહતોતિ ઘટિતો, સમેતોતિ અત્થો. અરિયપુગ્ગલા હિ યત્થ કત્થચિ દૂરે ઠિતાપિ અત્તનો ગુણસામગ્ગિયા સંહતા એવ. અટ્ઠ ચ પુગ્ગલ ધમ્મદસા તેતિ તે પુરિસયુગવસેન ચત્તારોપિ પુગ્ગલવસેન અટ્ઠેવ અરિયધમ્મસ્સ પચ્ચક્ખદસ્સાવિતાય ધમ્મદસા. તીણિ વત્થૂનિ સરણન્તિ ગમનેન તિક્ખત્તું ગમનેન ચ તીણિ સરણગમનાનિ. પટિવેદેસીતિ અત્તનો હદયગતં વાચાય પવેદેસિ.

સરણગમનસ્સ વિસયપ્પભેદફલસંકિલેસભેદાનં વિય કત્તુવિભાવના તત્થ કોસલ્લાય હોતીતિ સરણગમનેસુ અત્થકોસલ્લત્થં ‘‘સરણં, સરણગમનં, યો ચ સરણં ગચ્છતિ, સરણગમનપ્પભેદો, સરણગમનફલં, સંકિલેસો, ભેદોતિ અયં વિધિ વેદિતબ્બો’’તિ વુત્તં તેન વિના સરણગમનસ્સેવ અસમ્ભવતો. કસ્મા પનેત્થ વોદાનં ન ગહિતં, નનુ વોદાનવિભાવનાપિ તત્થ કોસલ્લાય હોતીતિ? સચ્ચમેતં, તં પન સંકિલેસગ્ગહણેન અત્થતો દીપિતં હોતીતિ ન ગહિતં. યાનિ હિ નેસં સંકિલેસકારણાનિ અઞ્ઞાણાદીનિ, તેસં સબ્બેન સબ્બં અનુપ્પન્નાનં અનુપ્પાદનેન, ઉપ્પન્નાનઞ્ચ પહાનેન વોદાનં હોતીતિ.

હિંસત્થસ્સ ધાતુસદ્દસ્સ વસેનેતં પદં દટ્ઠબ્બન્તિ ‘‘હિંસતીતિ સરણ’’ન્તિ વત્વા તં પન હિંસનં કેસં, કથં, કસ્સ વાતિ ચોદનં સોધેન્તો ‘‘સરણગતાન’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ ભયન્તિ વટ્ટભયં. સન્તાસન્તિ ચિત્તુત્રાસં. તેનેવ ચેતસિકદુક્ખસ્સ ગહિતત્તા દુક્ખન્તિ કાયિકં દુક્ખં. દુગ્ગતિપરિકિલેસન્તિ દુગ્ગતિપરિયાપન્નં સબ્બમ્પિ દુક્ખં. તયિદં સબ્બં પરતો ફલકથાય આવિ ભવિસ્સતિ. એતન્તિ સરણન્તિ પદં. એવં અવિસેસતો સરણસદ્દસ્સ પદત્થં દસ્સેત્વા ઇદાનિ વિસેસતો દસ્સેતું ‘‘અથ વા’’તિઆદિ વુત્તં. હિતે પવત્તનેનાતિ ‘‘સમ્પન્નસીલા, ભિક્ખવે, વિહરથા’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૬૪, ૬૯) અત્થે નિયોજનેન. અહિતા નિવત્તનેનાતિ ‘‘પાણાતિપાતસ્સ ખો પાપકો વિપાકો અભિસમ્પરાય’’ન્તિઆદિના આદીનવદસ્સનાદિમુખેન અનત્થતો નિવત્તનેન. ભયં હિંસતીતિ હિતાહિતેસુ અપ્પવત્તિપ્પવત્તિહેતુકં બ્યસનં અપ્પવત્તિકરણેન વિનાસેતિ બુદ્ધો. ભવકન્તારા ઉત્તારણેન મગ્ગસઙ્ખાતો ધમ્મો. ઇતરો અસ્સાસદાનેન સત્તાનં ભયં હિંસતીતિ યોજના. કારાનન્તિ દાનવસેન પૂજાવસેન ચ ઉપનીતાનં સક્કારાનં. વિપુલફલપ્પટિલાભકરણેન સત્તાનં ભયં હિંસતિ સઙ્ઘો અનુત્તરદક્ખિણેય્યભાવતોતિ અધિપ્પાયો. ઇમિનાપિ પરિયાયેનાતિ ઇમિનાપિ વિભજિત્વા વુત્તેન કારણેન.

‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધો ભગવા, સ્વાક્ખાતો ધમ્મો, સુપ્પટિપન્નો સઙ્ઘો’’તિ એવં પવત્તો તત્થ રતનત્તયે પસાદો તપ્પસાદો, તદેવ રત્તનત્તયં ગરુ એતસ્સાતિ તગ્ગરુ, તબ્ભાવો તગ્ગરુતા, તપ્પસાદો ચ તગ્ગરુતા ચ તપ્પસાદતગ્ગરુતા. તાહિ તપ્પસાદતગ્ગરુતાહિ. વિધુતદિટ્ઠિવિચિકિચ્છાસમ્મોહઅસ્સદ્ધિયાદિતાય વિહતકિલેસો. તદેવ રતનત્તયં પરાયણં ગતિ તાણં લેણન્તિ એવં પવત્તિયા તપ્પરાયણતાકારપ્પવત્તો ચિત્તુપ્પાદો સરણગમનં સરણન્તિ ગચ્છતિ એતેનાતિ. તંસમઙ્ગીતિ તેન યથાવુત્તચિત્તુપ્પાદેન સમન્નાગતો. એવં ઉપેતીતિ એવં ભજતિ સેવતિ પયિરુપાસતિ, એવં વા જાનાતિ બુજ્ઝતીતિ એવમત્થો વેદિતબ્બો.

એત્થ ચ પસાદગ્ગહણેન લોકિયસરણગમનમાહ. તઞ્હિ પસાદપ્પધાનં. ગરુતાગહણેન લોકુત્તરં. અરિયા હિ રતનત્તયગુણાભિઞ્ઞતાય પાસાણચ્છત્તં પિય ગરું કત્વા પસ્સન્તિ, તસ્મા તપ્પસાદેન વિક્ખમ્ભનવસેન વિહતકિલેસો, તગ્ગરુતાય સમુચ્છેદવસેનાતિ યોજેતબ્બં અગારવકરણહેતૂનં સમુચ્છિન્દનતો. તપ્પરાયણતા પનેત્થ તગ્ગતિકતાતિ તાય ચતુબ્બિધમ્પિ વક્ખમાનં સરણગમનં ગહિતન્તિ દટ્ઠબ્બં. અવિસેસેન વા પસાદગરુતા જોતિતાતિ પસાદગ્ગહણેન અવેચ્ચપ્પસાદસ્સ ઇતરસ્સ ચ ગહણં, તથા ગરુતાગહણેનાતિ ઉભયેનપિ ઉભયં સરણગમનં યોજેતબ્બં.

મગ્ગક્ખણે ઇજ્ઝતીતિ યોજના. નિબ્બાનારમ્મણં હુત્વાતિ એતેન અત્થતો ચતુસચ્ચાધિગમો એવ લોકુત્તરસરણગમનન્તિ દસ્સેતિ. તત્થ હિ નિબ્બાનધમ્મો સચ્છિકિરિયાભિસમયવસેન, મગ્ગધમ્મો ભાવનાભિસમયવસેન પટિવિજ્ઝિયમાનોયેવ સરણગમનત્તં સાધેતિ, બુદ્ધગુણા પન સાવકગોચરભૂતા પરિઞ્ઞાભિસમયવસેન, તથા અરિયસઙ્ઘગુણા. તેનાહ ‘‘કિચ્ચતો સકલેપિ રતનત્તયે ઇજ્ઝતી’’તિ. ઇજ્ઝન્તઞ્ચ સહેવ ઇજ્ઝતિ, ન લોકિયં વિય પટિપાટિયા અસમ્મોહપ્પટિવેધેન પટિવિદ્ધત્તાતિ અધિપ્પાયો. યે પન વદન્તિ ‘‘ન સરણગમનં નિબ્બાનારમ્મણં હુત્વા પવત્તતિ, મગ્ગસ્સ અધિગતત્તા પન અધિગતમેવ હોતિ એકચ્ચાનં તેવિજ્જાદીનં લોકિયવિજ્જાદયો વિયા’’તિ, તેસં લોકિયમેવ સરણગમનં સિયા, ન લોકુત્તરં, તઞ્ચ અયુત્તં દુવિધસ્સપિ ઇચ્છિતબ્બત્તા.

તન્તિ લોકિયસરણગમનં. સદ્ધાપટિલાભો ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધો ભગવા’’તિઆદિના. સદ્ધામૂલિકાતિ યથાવુત્તસદ્ધાપુબ્બઙ્ગમા. સમ્માદિટ્ઠિ બુદ્ધસુબુદ્ધતં, ધમ્મસુધમ્મતં, સઙ્ઘસુપ્પટિપત્તિઞ્ચ લોકિયાવબોધવસેનેવ સમ્મા ઞાયેન દસ્સનતો. સદ્ધામૂલિકા ચ સમ્માદિટ્ઠીતિ એતેન સદ્ધૂપનિસ્સયા યથાવુત્તલક્ખણા પઞ્ઞા લોકિયસરણગમનન્તિ દસ્સેતિ. તેનાહ ‘‘દિટ્ઠિજુકમ્મન્તિ વુચ્ચતી’’તિ. દિટ્ઠિયેવ અત્તનો પચ્ચયેહિ ઉજુ કરીયતીતિ કત્વા, દિટ્ઠિ વા ઉજુ કરીયતિ એતેનાતિ દિટ્ઠિજુકમ્મં, તથાપવત્તો ચિત્તુપ્પાદો. એવઞ્ચ કત્વા ‘‘તપ્પરાયણતાકારપ્પવત્તો ચિત્તુપ્પાદો’’તિ ઇદઞ્ચ વચનં સમત્થિતં હોતિ, સદ્ધાપુબ્બઙ્ગમસમ્માદિટ્ઠિગ્ગહણં પન ચિત્તુપ્પાદસ્સ તપ્પધાનતાયાતિ દટ્ઠબ્બં. સદ્ધાપટિલાભોતિ ઇમિના માતાદીહિ ઉસ્સાહિતદારકાદીનં વિય ઞાણવિપ્પયુત્તં સરણગમનં દસ્સેતિ, સમ્માદિટ્ઠીતિ ઇમિના ઞાણસમ્પયુત્તં સરણગમનં.

તયિદં લોકિયં સરણગમનં. અત્તા સન્નિય્યાતીયતિ અપ્પીયતિ પરિચ્ચજીયતિ એતેનાતિ અત્તસન્નિય્યાતનં, યથાવુત્તં દિટ્ઠિજુકમ્મં. તં રતનત્તયં પરાયણં પટિસરણં એતસ્સાતિ તપ્પરાયણો, પુગ્ગલો ચિત્તુપ્પાદો વા, તસ્સ ભાવો તપ્પરાયણતા, યથાવુત્તં દિટ્ઠિજુકમ્મમેવ. સરણન્તિ અધિપ્પાયેન સિસ્સભાવં અન્તેવાસિકભાવં ઉપગચ્છતિ એતેનાતિ સિસ્સભાવૂપગમનં. સરણગમનાધિપ્પાયેનેવ પણિપતતિ એતેનાતિ પણિપાતો. સબ્બત્થ યથાવુત્તદિટ્ઠિજુકમ્મવસેનેવ અત્થો વેદિતબ્બો. અત્તપરિચ્ચજનન્તિ સંસારદુક્ખનિસ્સરણત્થં અત્તનો અત્થભાવસ્સ પરિચ્ચજનં. એસ નયો સેસેસુપિ. બુદ્ધાદીનંયેવાતિ અવધારણં અત્તસન્નિય્યાતનાદીસુપિ તત્થ તત્થ વત્તબ્બં. એવઞ્હિ તદઞ્ઞનિવત્તનં કતં હોતિ.

એવં અત્તસન્નિય્યાતનાદીનિ એકેન પકારેન દસ્સેત્વા ઇદાનિ અપરેહિપિ પકારેહિ દસ્સેતું ‘‘અપિચા’’તિઆદિ આરદ્ધં. તેન પરિયાયન્તરેહિપિ અત્તસન્નિય્યાતનં કતમેવ હોતિ અત્થસ્સ અભિન્નત્તાતિ દસ્સેતિ. આળવકાદીનન્તિ આદિ-સદ્દેન સાતાગિરિહેમવતાદીનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. નનુ ચેતે આળવકાદયો મગ્ગેનેવ આગતસરણગમના, કથં તેસં તપ્પરાયણતાસરણગમનં વુત્તન્તિ? મગ્ગેનાગતસરણગમનેહિપિ ‘‘સો અહં વિચરિસ્સામિ…પે… સુધમ્મતં (સં. નિ. ૧.૨૪૬; સુ. નિ. ૧૯૪). તે મયં વિચરિસ્સામ, ગામા ગામં નગા નગં…પે… સુધમ્મત’’ન્તિ (સુ. નિ. ૧૮૨) ચ તેહિ તપ્પરાયણતાકારસ્સ પવેદિતત્તા તથા વુત્તં.

સો પનેસ ઞાતિ…પે… વસેનાતિ એત્થ ઞાતિવસેન, ભયવસેન, આચરિયવસેન, દક્ખિણેય્યવસેનાતિ પચ્ચેકં ‘‘વસેના’’તિ પદં યોજેતબ્બં. તત્થ ઞાતિવસેનાતિ ઞાતિભાવવસેન. એવં સેસેસુપિ. દક્ખિણેય્યપણિપાતેનાતિ દક્ખિણેય્યતાહેતુકેન પણિપતનેનાતિ અત્થો. ઇતરેહીતિ ઞાતિભાવાદિવસપ્પવત્તેહિ તીહિ પણિપાતેહિ. ઇતરેહીતિઆદિના સઙ્ખેપતો વુત્તમત્થં વિત્થારતો દસ્સેતું ‘‘તસ્મા’’તિઆદિ વુત્તં. વન્દતીતિ પણિપાતસ્સ લક્ખણવચનં. એવરૂપન્તિ દિટ્ઠધમ્મિકં સન્ધાય વદતિ. સમ્પરાયિકઞ્હિ નિય્યાનિકં વા અનિય્યાનિકં વા અનુસાસનિં પચ્ચાસીસન્તો દક્ખિણેય્યપણિપાતમેવ કરોતીતિ અધિપ્પાયો. સરણગમનપ્પભેદોતિ સરણગમનવિભાગો.

અરિયમગ્ગો એવ લોકુત્તરં સરણગમનન્તિ આહ ‘‘ચત્તારિ સામઞ્ઞફલાનિ વિપાકફલ’’ન્તિ. સબ્બદુક્ખક્ખયોતિ સકલસ્સ વટ્ટદુક્ખસ્સ અનુપ્પાદનિરોધો. એતન્તિ ‘‘ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ, સમ્મપ્પઞ્ઞાય પસ્સતી’’તિ (ધ. પ. ૧૯૦) એવં વુત્તં અરિયસચ્ચાનં દસ્સનં.

નિચ્ચતો અનુપગમનાદિવસેનાતિ નિચ્ચન્તિ અગ્ગહણાદિવસેન. અટ્ઠાનન્તિ હેતુપ્પટિક્ખેપો. અનવકાસોતિ પચ્ચયપ્પટિક્ખેપો. ઉભયેનપિ કારણમેવ પટિક્ખિપતિ. યન્તિ યેન કારણેન. દિટ્ઠિસમ્પન્નોતિ મગ્ગદિટ્ઠિયા સમન્નાગતો સોતાપન્નો. કઞ્ચિ સઙ્ખારન્તિ ચતુભૂમકેસુ સઙ્ખતસઙ્ખારેસુ એકસઙ્ખારમ્પિ. નિચ્ચતો ઉપગચ્છેય્યાતિ નિચ્ચોતિ ગણ્હેય્ય. સુખતો ઉપગચ્છેય્યાતિ ‘‘એકન્તસુખી અત્તા હોતિ અરોગો પરં મરણા’’તિ (દી. નિ. ૧.૭૬, ૭૯) એવં અત્તદિટ્ઠિવસેન સુખતો ગાહં સન્ધાયેતં વુત્તં. દિટ્ઠિવિપ્પયુત્તચિત્તેન પન અરિયસાવકો પરિળાહવૂપસમનત્થં મત્તહત્થિપરિતાસિતો વિય ચોક્ખબ્રાહ્મણો ઉક્કારભૂમિં કઞ્ચિ સઙ્ખારં સુખતો ઉપગચ્છતિ. અત્તવારે કસિણાદિપઞ્ઞત્તિસઙ્ગહત્થં ‘‘સઙ્ખાર’’ન્તિ અવત્વા ‘‘કઞ્ચિ ધમ્મ’’ન્તિ વુત્તં. ઇમેસુપિ ઠાનેસુ ચતુભૂમકવસેનેવ પરિચ્છેદો વેદિતબ્બો તેભૂમકવસેનેવ વા. યં યઞ્હિ પુથુજ્જનો ગાહવસેન ગણ્હાતિ, તતો તતો અરિયસાવકો ગાહં વિનિવેઠેતિ.

માતરન્તિઆદીસુ જનિકા માતા, જનકો પિતા, મનુસ્સભૂતો ખીણાસવો અરહાતિ અધિપ્પેતો. કિં પન અરિયસાવકો અઞ્ઞં જીવિતા વોરોપેય્યાતિ? એતમ્પિ અટ્ઠાનં, પુથુજ્જનભાવસ્સ પન મહાસાવજ્જભાવદસ્સનત્થં અરિયભાવસ્સ ચ ફલદસ્સનત્થં એવં વુત્તં. પદુટ્ઠચિત્તોતિ વધકચિત્તેન પદુટ્ઠચિત્તો. લોહિતં ઉપ્પાદેય્યાતિ જીવમાનકસરીરે ખુદ્દકમક્ખિકાય પિવનમત્તમ્પિ લોહિતં ઉપ્પાદેય્ય. સઙ્ઘં ભિન્દેય્યાતિ સમાનસંવાસકં સમાનસીમાયં ઠિતં સઙ્ઘં ‘‘કમ્મેન ઉદ્દેસેન વોહરન્તો અનુસ્સાવનેન સલાકગ્ગાહેના’’તિ (પરિ. ૪૫૮) એવં વુત્તેહિ પઞ્ચહિ કારણેહિ ભિન્દેય્ય. અઞ્ઞં સત્થારન્તિ અઞ્ઞં તિત્થકરં ‘‘અયં મે સત્થા’’તિ એવં ગણ્હેય્યાતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતીતિ અત્થો.

ન તે ગમિસ્સન્તિ અપાયન્તિ તે બુદ્ધં સરણં ગતા તન્નિમિત્તં અપાયં ન ગમિસ્સન્તિ, દેવકાયં પન પરિપૂરેસ્સન્તીતિ અત્થો. દસહિ ઠાનેહીતિ દસહિ કારણેહિ. અધિગણ્હન્તીતિ અધિભવન્તિ.

વેલામસુત્તાદિવસેનાતિ એત્થ ‘‘કરીસસ્સ ચતુત્થભાગપ્પમાણાનં ચતુરાસીતિસહસ્સસઙ્ખાનં સુવણ્ણપાતિરૂપિયપાતિકંસપાતીનં યથાક્કમં રૂપિયસુવણ્ણહિરઞ્ઞપૂરાનં સબ્બાલઙ્કારપ્પટિમણ્ડિતાનં ચતુરાસીતિયા હત્થિસહસ્સાનં, ચતુરાસીતિયા અસ્સસહસ્સાનં, ચતુરાસીતિયા રથસહસ્સાનં, ચતુરાસીતિયા ધેનુસહસ્સાનં, ચતુરાસીતિયા કઞ્ઞાસહસ્સાનં, ચતુરાસીતિયા પલ્લઙ્કસહસ્સાનં, ચતુરાસીતિયા વત્થકોટિસહસ્સાનં, અપરિમાણસ્સ ચ ખજ્જભોજ્જાદિભેદસ્સ આહારસ્સ પરિચ્ચજનવસેન સત્તમાસાધિકાનિ સત્ત સંવચ્છરાનિ નિરન્તરં પવત્તવેલામમહાદાનતો એકસ્સ સોતાપન્નસ્સ દિન્નદાનં મહપ્ફલતરં. તતો સતં સોતાપન્નાનં દિન્નદાનતો એકસ્સ સકદાગામિનો, તતો એકસ્સ અનાગામિનો, તતો એકસ્સ અરહતો, તતો એકસ્સ પચ્ચેકબુદ્ધસ્સ, તતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ, તતો બુદ્ધપ્પમુખસ્સ સઙ્ઘસ્સ દિન્નદાનં મહપ્ફલતરં, તતો ચાતુદ્દિસં સઙ્ઘં ઉદ્દિસ્સ વિહારકરણં, તતો સરણગમનં મહપ્ફલતર’’ન્તિ ઇમમત્થં પકાસેન્તસ્સ વેલામસુત્તસ્સ (અ. નિ. ૯.૨૦) વસેન. વુત્તઞ્હેતં ‘‘યં, ગહપતિ, વેલામો બ્રાહ્મણો દાનં અદાસિ મહાદાનં, યો એકં દિટ્ઠિસમ્પન્નં ભોજેય્ય, ઇદં તતો મહપ્ફલતર’’ન્તિઆદિ (અ. નિ. ૯.૨૦). વેલામસુત્તાદીતિ આદિ-સદ્દેન અગ્ગપ્પસાદસુત્તાદીનં (અ. નિ. ૪.૩૪; ઇતિવુ. ૯૦) સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો.

અઞ્ઞાણં વત્થુત્તયસ્સ ગુણાનં અજાનનં તત્થ સમ્મોહો, ‘‘બુદ્ધો નુ ખો, ન નુ ખો’’તિઆદિના વિચિકિચ્છા સંસયો. મિચ્છાઞાણં તસ્સ ગુણાનં અગુણભાવપરિકપ્પનેન વિપરીતગ્ગાહો. આદિ-સદ્દેન અનાદરાગારવાદીનં સઙ્ગહો. ન મહાજુતિકન્તિ ન ઉજ્જલં, અપરિસુદ્ધં અપરિયોદાતન્તિ અત્થો. ન મહાવિપ્ફારન્તિ અનુળારં. સાવજ્જોતિ દિટ્ઠિતણ્હાદિવસેન સદોસો. લોકિયં સરણગમનં સિક્ખાસમાદાનં વિય અગ્ગહિતકાલપરિચ્છેદં જીવિતપરિયન્તમેવ હોતિ, તસ્મા તસ્સ ખન્ધભેદેન ભેદોતિ આહ ‘‘અનવજ્જો કાલકિરિયાયા’’તિ. સોતિ અનવજ્જો સરણગમનભેદો. સતિપિ અનવજ્જત્તે ઇટ્ઠફલોપિ ન હોતીતિ આહ ‘‘અફલો’’તિ. કસ્મા? અવિપાકત્તા. ન હિ તં અકુસલન્તિ.

કો ઉપાસકોતિ સરૂપપુચ્છા, તસ્મા ‘‘કિંલક્ખણો ઉપાસકો’’તિ વુત્તં હોતિ. કસ્માતિ હેતુપુચ્છા. તેન કેન પવત્તિનિમિત્તેન ઉપાસકસદ્દો તસ્મિં પુગ્ગલે નિરુળ્હોતિ દસ્સેતિ. તેનાહ ‘‘કસ્મા ઉપાસકોતિ વુચ્ચતી’’તિ. સદ્દસ્સ અભિધેય્યો પવત્તિનિમિત્તં તદત્થસ્સ તબ્ભાવકારણં. કિમસ્સ સીલન્તિ કીદિસં અસ્સ ઉપાસકસ્સ સીલં, કિત્તકેન સીલેનાયં સીલસમ્પન્નો નામ હોતીતિ અત્થો. કો આજીવોતિ કો અસ્સ સમ્માઆજીવો? સો પન મિચ્છાજીવસ્સ પરિવજ્જનેન હોતીતિ સોપિ વિભજીયતીતિ. કા વિપત્તીતિ કા સીલસ્સ, આજીવસ્સ વા વિપત્તિ. અનન્તરસ્સ હિ વિધિ વા પટિસેધો વાતિ. કા સમ્પતીતિ એત્થાપિ એસેવ નયો.

યો કોચીતિ ખત્તિયાદીસુ યો કોચિ. તેન સરણગમનમેવેત્થ કારણં, ન જાતિઆદિવિસેસોતિ દસ્સેતિ. ઉપાસનતોતિ તેનેવ સરણગમનેન તત્થ ચ સક્કચ્ચકિરિયાય આદરગારવબહુમાનાદિયોગેન પયિરુપાસનતો. વેરમણિયોતિ વેરં વુચ્ચતિ પાણાતિપાતાદિદુસ્સીલ્યં, તસ્સ મણનતો હનનતો વિનાસનતો વેરમણિયો, પઞ્ચ વિરતિયો વિરતિપ્પધાનત્તા તસ્સ સીલસ્સ. તેનેવાહ ‘‘પટિવિરતો હોતી’’તિ.

મિચ્છાવણિજ્જાતિ ન સમ્માવણિજ્જા અયુત્તવણિજ્જા અસારુપ્પવણિજ્જા. પહાયાતિ અકરણેનેવ પજહિત્વા. ધમ્મેનાતિ ધમ્મતો અનપેતેન. તેન અઞ્ઞમ્પિ અધમ્મિકં જીવિકં પટિક્ખિપતિ. સમેનાતિ અવિસમેન. તેન કાયવિસમાદિદુચ્ચરિતં વજ્જેત્વા કાયસમાદિના સુચરિતેન આજીવં દસ્સેતિ. સત્થવણિજ્જાતિ આયુધભણ્ડં કત્વા વા કારેત્વા વા યથાકતં વા પટિલભિત્વા તસ્સ વિક્કયો. સત્તવણિજ્જાતિ મનુસ્સવિક્કયો. મંસવણિજ્જાતિ સૂનકારાદયો વિય મિગસૂકરાદિકે પોસેત્વા મંસં સમ્પાદેત્વા વિક્કયો. મજ્જવણિજ્જાતિ યં કિઞ્ચિ મજ્જં યોજેત્વા તસ્સ વિક્કયો. વિસવણિજ્જાતિ વિસં યોજેત્વા વિસં ગહેત્વા વા તસ્સ વિક્કયો. તત્થ સત્થવણિજ્જા પરોપરોધનિમિત્તતાય અકરણીયા વુત્તા. સત્તવણિજ્જા અભુજિસ્સભાવકરણતો, મંસવિસવણિજ્જા વધહેતુતો, મજ્જવણિજ્જા પમાદટ્ઠાનતો.

તસ્સેવાતિ પઞ્ચવેરમણિલક્ખણસ્સ સીલસ્સ ચેવ પઞ્ચમિચ્છાવણિજ્જાલક્ખણસ્સ આજીવસ્સ ચ. વિપત્તીતિ ભેદો પકોપો ચ. યાયાતિ યાય પટિપત્તિયા. ચણ્ડાલોતિ ઉપાસકચણ્ડાલો. મલન્તિ ઉપાસકમલં. પટિકુટ્ઠોતિ ઉપાસકનિહીનો. બુદ્ધાદીસુ કમ્મકમ્મફલેસુ ચ સદ્ધાવિપરિયાયો અસ્સદ્ધિયં મિચ્છાધિમોક્ખો, યથાવુત્તેન અસ્સદ્ધિયેન સમન્નાગતો અસ્સદ્ધો. યથાવુત્તસીલવિપત્તિઆજીવવિપત્તિવસેન દુસ્સીલો. ‘‘ઇમિના દિટ્ઠાદિના ઇદં નામ મઙ્ગલં હોતી’’તિ – એવં બાલજનપરિકપ્પિતકોતૂહલસઙ્ખાતેન દિટ્ઠસુતમુતમઙ્ગલેન સમન્નાગતો કોતૂહલમઙ્ગલિકો. મઙ્ગલં પચ્ચેતીતિ દિટ્ઠમઙ્ગલાદિભેદં મઙ્ગલમેવ પત્તિયાયતિ. નો કમ્મન્તિ કમ્મસ્સકતં નો પત્તિયાયતિ. ઇતો બહિદ્ધાતિ ઇતો સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધસાસનતો બહિદ્ધા બાહિરકસમયે. દક્ખિણેય્યં પરિયેસતીતિ દુપ્પટિપન્નં દક્ખિણારહસઞ્ઞી ગવેસતિ. પુબ્બકારં કરોતીતિ દાનમાનનાદિકં કુસલકિરિયં પઠમતરં કરોતિ. એત્થ ચ દક્ખિણેય્યપરિયેસનપુબ્બકારે એકં કત્વા પઞ્ચ ધમ્મા વેદિતબ્બા.

વિપત્તિયં વુત્તવિપરિયાયેન સમ્પત્તિ વેદિતબ્બા. અયં પન વિસેસો – ચતુન્નમ્પિ પરિસાનં રતિજનનટ્ઠેન ઉપાસકોવ રતનં ઉપાસકરતનં. ગુણસોભાકિત્તિસદ્દસુગન્ધતાહિ ઉપાસકોવ પદુમં ઉપાસકપદુમં. તથા ઉપાસકપુણ્ડરીકો.

આદિમ્હીતિ આદિઅત્થે. કોટિયન્તિ પરિયન્તકોટિયં. વિહારગ્ગેનાતિ ઓવરકકોટ્ઠાસેન, ‘‘ઇમસ્મિં ગબ્ભે વસન્તાનં ઇદં નામ ફલં પાપુણાતી’’તિઆદીના તં તં વસનટ્ઠાનકોટ્ઠાસેનાતિ અત્થો. અજ્જતન્તિ અજ્જ ઇચ્ચેવ અત્થો.

પાણેહિ ઉપેતન્તિ ઇમિના તસ્સ સરણગમનસ્સ આપાણકોટિકતં દસ્સેન્તો ‘‘યાવ મે જીવિતં પવત્તતી’’તિઆદીનિ વત્વા પુન જીવિતેનપિ તં વત્થુત્તયં પટિપૂજેન્તો સરણગમનં રક્ખામીતિ ઉપ્પન્નં તસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ અધિપ્પાયં વિભાવેન્તો ‘‘અહઞ્હી’’તિઆદિમાહ. પાણેહિ ઉપેતન્તિ હિ યાવ મે પાણા ધરન્તિ, તાવ સરણં ઉપેતં. ઉપેન્તો ચ ન વાચામત્તેન ન એકવારં ચિત્તુપ્પાદમત્તેન, અથ ખો પાણાનં પરિચ્ચજનવસેનપિ યાવજીવં ઉપેતન્તિ એવમેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો.

૧૭-૧૯. સત્તમે જાણુસ્સોણીતિ નેતં તસ્સ માતાપિતૂહિ કતં નામં, અપિચ ખો ઠાનન્તરપ્પટિલાભલદ્ધન્તિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘જાણુસ્સોણીતિ ઠાનન્તરં કિરા’’તિઆદિ. એકં ઠાનન્તરન્તિ એકં પુરોહિતટ્ઠાનં. ઉણ્હીસઆદિકકુધભણ્ડેહિ સદ્ધિં લદ્ધં તથા ચસ્સ રઞ્ઞા દિન્નન્તિ વદન્તિ. તેનાહ ‘‘રઞ્ઞો સન્તિકે ચ લદ્ધજાણુસ્સોણિસક્કારત્તા’’તિ. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ. અટ્ઠમનવમેસુ નત્થિ વત્તબ્બં.

૨૦-૨૧. દસમે દુન્નિક્ખિત્તન્તિ દુટ્ઠુ નિક્ખિત્તં પદપચ્ચાભટ્ઠં કત્વા મનસિ ઠપિતં. પજ્જતિ ઞાયતિ અત્થો એતેનાતિ પદં, અત્થં બ્યઞ્જયતિ પકાસેતીતિ બ્યઞ્જનં, પદમેવ. તેનેવાહ ‘‘ઉપ્પટિપાટિયા…પે… બ્યઞ્જનન્તિ વુચ્ચતી’’તિ. પદસમુદાયબ્યતિરેકેન વિસું પાળિ નામ નત્થીતિ આહ ‘‘ઉભયમેતં પાળિયાવ નામ’’ન્તિ. પકટ્ઠાનઞ્હિ વચનપ્પબન્ધાનં આળિયેવ પાળીતિ વુચ્ચતિ. સેસમેત્થ એકાદસમઞ્ચ ઉત્તાનત્થમેવ.

અધિકરણવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.