(૧૦) ૫. બાલવગ્ગવણ્ણના
૯૯. પઞ્ચમસ્સ પઠમે અનાગતં ભારં વહતીતિ અત્તનો અસમ્પત્તં ભારં વહતિ. અથેરોવ સમાનો થેરેહિ વહિતબ્બં બીજનગ્ગાહધમ્મજ્ઝેસનાદિભારં વહતીતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. અટ્ઠકથાયં (મહાવ. અટ્ઠ. ૧૫૯-૧૬૦) પન યસ્મા સમ્મજ્જનાદિનવવિધં પુબ્બકિચ્ચં આણત્તેનેવ કાતબ્બં, પાતિમોક્ખઞ્ચ આણત્તેનેવ ઉદ્દિસિતબ્બં, તસ્મા તં સબ્બં વિના આણત્તિયા કરોન્તો અનાગતં ભારં વહતિ નામાતિ દસ્સેતું ‘‘સમ્મજ્જની પદીપો’’તિઆદિ વુત્તં. યઞ્હિ ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, ઉપોસથાગારં સમ્મજ્જિતુ’’ન્તિઆદિના નયેન પાળિયં આગતં. અટ્ઠકથાસુ ચ –
‘‘સમ્મજ્જની પદીપો ચ, ઉદકં આસનેન ચ;
ઉપોસથસ્સ એતાનિ, ‘પુબ્બકરણ’ન્તિ વુચ્ચતિ.
‘‘છન્દપારિસુદ્ધિઉતુક્ખાનં, ભિક્ખુગણના ચ ઓવાદો;
ઉપોસથસ્સ એતાનિ, ‘પુબ્બકિચ્ચ’ન્તિ વુચ્ચતી’’તિ. (મહાવ. અટ્ઠ ૧૬૮) –
એવં દ્વીહિ નામેહિ નવવિધં પુબ્બકિચ્ચં દસ્સિતં, તં અકત્વા ઉપોસથં કાતું ન વટ્ટતિ. તસ્મા ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, થેરેન ભિક્ખુના નવં ભિક્ખું આણાપેતુ’’ન્તિ વચનતો થેરેન આણત્તેન અગિલાનેન ભિક્ખુના ઉપોસથાગારં સમ્મજ્જિતબ્બં, પાનીયં પરિભોજનીયં ઉપટ્ઠપેતબ્બં, આસનં પઞ્ઞાપેતબ્બં, પદીપો કાતબ્બો, અકરોન્તો દુક્કટં આપજ્જતિ.
થેરેનપિ પતિરૂપં ઞત્વા આણાપેતબ્બં, આણાપેન્તેનપિ યં કિઞ્ચિ કમ્મં કરોન્તો વા સદા કાલમેવ એકો વા ભારનિત્થરણકો વા સરભાણકધમ્મકથિકાદીસુ વા અઞ્ઞતરો ન ઉપોસથાગારસમ્મજ્જનત્થં આણાપેતબ્બો, અવસેસા પન વારેન આણાપેતબ્બા. સચે આણત્તો સમ્મજ્જનિં તાવકાલિકમ્પિ ન લભતિ, સાખાભઙ્ગં કપ્પિયં કારેત્વા સમ્મજ્જિતબ્બં, તમ્પિ અલભન્તસ્સ લદ્ધકપ્પિયં હોતિ. પદીપકરણેપિ વુત્તનયેનેવ આણાપેતબ્બો, આણાપેન્તેન ચ ‘‘અમુકસ્મિં નામ ઓકાસે તેલં વા કપલ્લિકા વા અત્થિ, તં ગહેત્વા કરોહી’’તિ વત્તબ્બો. સચે તેલાદીનિ નત્થિ, પરિયેસિતબ્બાનિ. પરિયેસિત્વા અલભન્તસ્સ લદ્ધકપ્પિયં હોતિ. અપિ ચ કપાલે અગ્ગિ જાલેતબ્બો. આસનપઞ્ઞાપનાણત્તિયમ્પિ વુત્તનયેનેવ આણાપેતબ્બો, આણત્તેન ચ સચે ઉપોસથાગારે આસનાનિ નત્થિ, સઙ્ઘિકાવાસતો આહરિત્વા પઞ્ઞાપેત્વા પુન આહરિતબ્બાનિ, આસનેસુ અસતિ કટસારકેપિ તટ્ટિકાયોપિ પઞ્ઞાપેતું વટ્ટતિ, તાસુપિ અસતિ સાખાભઙ્ગાનિ કપ્પિયં કારેત્વા પઞ્ઞાપેતબ્બાનિ. કપ્પિયકારકં અલભન્તસ્સ લદ્ધકપ્પિયં હોતિ.
છન્દપારિસુદ્ધીતિ એત્થ ઉપોસથકરણત્થં સન્નિપતિતે સઙ્ઘે બહિ ઉપોસથં કત્વા આગતેન સન્નિપાતટ્ઠાનં ગન્ત્વા કાયસામગ્ગિં અદેન્તેન છન્દો દાતબ્બો. યોપિ ગિલાનો વા કિચ્ચપ્પસુતો વા, તેન પારિસુદ્ધિં દેન્તેન છન્દો દાતબ્બો. કથં દાતબ્બો? એકસ્સ ભિક્ખુનો સન્તિકે ‘‘છન્દં દમ્મિ, છન્દં મે હર, છન્દં મે આરોચેહી’’તિ અયમત્થો કાયેન વા વાચાય વા ઉભયેન વા વિઞ્ઞાપેતબ્બો. એવં દિન્નો હોતિ છન્દો. અકતૂપોસથેન પન ગિલાનેન વા કિચ્ચપ્પસુતેન વા પારિસુદ્ધિ દાતબ્બા. કથં દાતબ્બા? એકસ્સ ભિક્ખુનો સન્તિકે ‘‘પારિસુદ્ધિં દમ્મિ, પારિસુદ્ધિં મે હર, પારિસુદ્ધિં મે આરોચેહી’’તિ અયમત્થો કાયેન વા વાચાય વા ઉભયેન વા વિઞ્ઞાપેતબ્બો. એવં દિન્ના હોતિ પારિસુદ્ધિ. તં પન દેન્તેન છન્દોપિ દાતબ્બો. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા – ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, તદહુપોસથે પારિસુદ્ધિં દેન્તેન છન્દમ્પિ દાતું, સન્તિ સઙ્ઘસ્સ કરણીય’’ન્તિ. તત્થ પારિસુદ્ધિદાનં સઙ્ઘસ્સપિ અત્તનોપિ ઉપોસથકરણં સમ્પાદેતિ, ન અવસેસં સઙ્ઘકિચ્ચં. છન્દદાનં સઙ્ઘસ્સેવ ઉપોસથકરણઞ્ચ સેસકિચ્ચઞ્ચ સમ્પાદેતિ, અત્તનો પન ઉપોસથો અકતોયેવ હોતિ, તસ્મા પારિસુદ્ધિં દેન્તેન છન્દોપિ દાતબ્બો.
ઉતુક્ખાનન્તિ ‘‘હેમન્તાદીનં ઉતૂનં એત્તકં અતિક્કન્તં, એત્તકં અવસિટ્ઠ’’ન્તિ એવં ઉતૂનં આચિક્ખનં. ભિક્ખુગણનાતિ ‘‘એત્તકા ભિક્ખૂ ઉપોસથગ્ગે સન્નિપતિતા’’તિ ભિક્ખૂનં ગણના. ઇદમ્પિ ઉભયં કત્વાવ ઉપોસથો કાતબ્બો. ઓવાદોતિ ભિક્ખુનોવાદો. ન હિ ભિક્ખૂનીહિ યાચિતં ઓવાદં અનારોચેત્વા ઉપોસથં કાતું વટ્ટતિ. ભિક્ખુનિયો હિ ‘‘સ્વે ઉપોસથો’’તિ આગન્ત્વા ‘‘અયં ઉપોસથો ચાતુદ્દસો, પન્નરસો’’તિ પુચ્છિત્વા પુન ઉપોસથદિવસે આગન્ત્વા ‘‘ભિક્ખુનિસઙ્ઘો, અય્ય, ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ પાદે વન્દતિ, ઓવાદૂપસઙ્કમનઞ્ચ યાચતિ, લભતુ કિર, અય્ય, ભિક્ખુનિસઙ્ઘો ઓવાદૂપસઙ્કમન’’ન્તિ એવં ઓવાદં યાચન્તિ. તં ઠપેત્વા બાલગિલાનગમિયે અઞ્ઞો સચેપિ આરઞ્ઞકો હોતિ, અપ્પટિગ્ગહેતું ન લભતિ, તસ્મા યેન સો પટિગ્ગહિતો, તેન ભિક્ખુના ઉપોસથગ્ગે પાતિમોક્ખુદ્દેસકો ભિક્ખુ એવં વત્તબ્બો ‘‘ભિક્ખુનિસઙ્ઘો, ભન્તે, ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ પાદે વન્દતિ, ઓવાદૂપસઙ્કમનઞ્ચ યાચતિ, લભતુ કિર, ભન્તે, ભિક્ખુનિસઙ્ઘો ઓવાદૂપસઙ્કમન’’ન્તિ.
પાતિમોક્ખુદ્દેસકેન વત્તબ્બં – ‘‘અત્થિ કોચિ ભિક્ખુ ભિક્ખુનોવાદકો સમ્મતો’’તિ. સચે હોતિ કોચિ ભિક્ખુ ભિક્ખુનોવાદકો સમ્મતો, તતો તેન સો વત્તબ્બો – ‘‘ઇત્થન્નામકો ભિક્ખુ ભિક્ખુનોવાદકો સમ્મતો, તં ભિક્ખુનિસઙ્ઘો ઉપસઙ્કમતૂ’’તિ. સચે નત્થિ, તતો તેન પુચ્છિતબ્બં – ‘‘કો આયસ્મા ઉસ્સહતિ ભિક્ખુનિયો ઓવદિતુ’’ન્તિ. સચે કોચિ ઉસ્સહતિ, સોપિ ચ અટ્ઠહિ અઙ્ગેહિ સમન્નાગતો, તં તત્થેવ સમ્મન્નિત્વા ઓવાદપ્પટિગ્ગાહકો વત્તબ્બો – ‘‘ઇત્થન્નામો ભિક્ખુ ભિક્ખુનોવાદકો સમ્મતો, તં ભિક્ખુનિસઙ્ઘો ઉપસઙ્કમતૂ’’તિ. સચે પન ન કોચિ ઉસ્સહતિ, પાતિમોક્ખુદ્દેસકેન વત્તબ્બં – ‘‘નત્થિ કોચિ ભિક્ખુ ભિક્ખુનોવાદકો સમ્મતો, પાસાદિકેન ભિક્ખુનિસઙ્ઘો સમ્પાદેતૂ’’તિ. એત્તાવતા હિ સિક્ખત્તયસઙ્ગહિતં સકલં સાસનં આરોચિતં હોતિ. તેન ભિક્ખુના ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિત્વા પાટિપદે ભિક્ખુનીનં આરોચેતબ્બં. પાતિમોક્ખમ્પિ ‘‘ન, ભિક્ખવે, અનજ્ઝિટ્ઠેન પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસિતબ્બં, યો ઉદ્દિસેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ વચનતો અનાણત્તેન ન ઉદ્દિસિતબ્બં. ‘‘થેરાધેય્યં પાતિમોક્ખ’’ન્તિ હિ વચનતો સઙ્ઘત્થેરો વા પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસેય્ય, ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, યો તત્થ ભિક્ખુ બ્યત્તો પટિબલો, તસ્સાધેય્યં પાતિમોક્ખ’’ન્તિ વચનતો નવકતરો વા થેરેન આણત્તો. દુતિયાદીનિ ઉત્તાનત્થાનેવ.
૧૦૯. એકાદસમે ન કુક્કુચ્ચાયિતબ્બં કુક્કુચ્ચાયતીતિ ન કુક્કુચ્ચાયિતું યુત્તકં કુક્કુચ્ચાયતિ. સૂકરમંસં લભિત્વા ‘‘અચ્છમંસ’’ન્તિ કુક્કુચ્ચાયતિ, ‘‘સૂકરમંસ’’ન્તિ જાનન્તોપિ ‘‘અચ્છમંસ’’ન્તિ કુક્કુચ્ચાયતિ, ન પરિભુઞ્જતીતિ વુત્તં હોતિ. એવં મિગમંસં ‘‘દીપિમંસ’’ન્તિ, કાલે સન્તેયેવ ‘‘કાલો નત્થી’’તિ, અપ્પવારેત્વા ‘‘પવારિતોમ્હી’’તિ, પત્તે રજસ્મિં અપતિતેયેવ ‘‘પતિત’’ન્તિ, અત્તાનં ઉદ્દિસ્સ મચ્છમંસે અકતેયેવ ‘‘મં ઉદ્દિસ્સ કત’’ન્તિ કુક્કુચ્ચાયતિ. કુક્કુચ્ચાયિતબ્બં ન કુક્કુચ્ચાયતીતિ કુક્કુચ્ચાયિતું યુત્તં ન કુક્કુચ્ચાયતિ. અચ્છમંસં લભિત્વા ‘‘સૂકરમંસ’’ન્તિ ન કુક્કુચ્ચાયતિ, ‘‘અચ્છમંસ’’ન્તિ જાનન્તોપિ ‘‘સૂકરમંસ’’ન્તિ ન કુક્કુચ્ચાયતિ, મદ્દિત્વા વીતિક્કમતીતિ વુત્તં હોતિ. એવં દીપિમંસં મિગમંસન્તિ…પે… અત્તાનં ઉદ્દિસ્સ મચ્છમંસે કતે ‘‘મં ઉદ્દિસ્સ કત’’ન્તિ ન કુક્કુચ્ચાયતીતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. અટ્ઠકથાયં પન ‘‘ન કુક્કુચ્ચાયિતબ્બન્તિ સઙ્ઘભોગસ્સ અપટ્ઠપનં અવિચારણં ન કુક્કુચ્ચાયિતબ્બં નામ, તં કુક્કુચ્ચાયતિ. કુક્કુચ્ચાયિતબ્બન્તિ તસ્સેવ પટ્ઠપનં વિચારણં, તં ન કુક્કુચ્ચાયતી’’તિ એત્તકમેવ વુત્તં. તત્થ સઙ્ઘભોગસ્સાતિ સઙ્ઘસ્સ ચતુપચ્ચયપરિભોગત્થાય દિન્નખેત્તવત્થુતળાકાદિકસ્સ, તતો ઉપ્પન્નધઞ્ઞહિરઞ્ઞાદિકસ્સ ચ સઙ્ઘસ્સ ભોગસ્સ. અપટ્ઠપનન્તિ અસંવિદહનં. તેનાહ ‘‘અવિચારણ’’ન્તિ. તસ્સેવાતિ યથાવુત્તસ્સેવ સઙ્ઘભોગસ્સ.
બાલવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
દુતિયપણ્ણાસકં નિટ્ઠિતં.