(૯) ૪. ધમ્મવગ્ગવણ્ણના

૮૮. ચતુત્થસ્સ પઠમે ફલસમાધીતિ ચતૂસુપિ અરિયફલેસુ સમાધિ. તથા ફલપઞ્ઞા વેદિતબ્બા.

૮૯. દુતિયે સમ્પયુત્તધમ્મે પરિગ્ગણ્હાતીતિ પગ્ગાહો. ન વિક્ખિપતીતિ અવિક્ખેપો.

૯૦. તતિયે નમનટ્ઠેન નામં. રુપ્પનટ્ઠેન રૂપં. સમ્મસનચારસ્સ અધિપ્પેતત્તા ‘‘ચત્તારો અરૂપક્ખન્ધા’’ત્વેવ વુત્તં. તેનાહ ‘‘ધમ્મ-કોટ્ઠાસપરિચ્છેદઞાણં નામ કથિત’’ન્તિ.

૯૧. ચતુત્થે વિજાનનટ્ઠેન વિજ્જા. વિમુચ્ચનટ્ઠેન વિમુત્તિ.

૯૨. પઞ્ચમે ભવો નામ સસ્સતં સદા ભાવતો, સસ્સતવસેન ઉપ્પજ્જનદિટ્ઠિ ભવદિટ્ઠિ. વિભવો નામ ઉચ્છેદો વિનાસનટ્ઠેન, વિભવવસેન ઉપ્પજ્જનદિટ્ઠિ વિભવદિટ્ઠિ. ઉત્તાનત્થાનેવ હેટ્ઠા વુત્તનયત્તા.

૯૫. અટ્ઠમે દુક્ખં વચો એતસ્મિં વિપ્પટિકૂલગાહિમ્હિ વિપચ્ચનીકસાતે અનાદરે પુગ્ગલેતિ દુબ્બચો, તસ્સ કમ્મં દોવચસ્સં, તસ્સ દુબ્બચસ્સ પુગ્ગલસ્સ અનાદરિયવસેન પવત્તા ચેતના. તસ્સ ભાવો દોવચસ્સતા. તસ્સ ભાવોતિ ચ તસ્સ યથાવુત્તસ્સ દોવચસ્સસ્સ અત્થિભાવો, અત્થતો દોવચસ્સમેવ. વિત્થારતો પનેસા ‘‘તત્થ કતમા દોવચસ્સતા? સહધમ્મિકે વુચ્ચમાને દોવચસ્સાય’’ન્તિ અભિધમ્મે આગતા. સા અત્થતો સઙ્ખારક્ખન્ધો હોતિ. ચતુન્નં વા ખન્ધાનં એતેનાકારેન પવત્તાનં એતં અધિવચનન્તિ વદન્તિ.

પાપયોગતો પાપા અસ્સદ્ધાદયો પુગ્ગલા એતસ્સ મિત્તાતિ પાપમિત્તો, તસ્સ ભાવો પાપમિત્તતા. વિત્થારતો પનેસા ‘‘તત્થ કતમા પાપમિત્તતા? યે તે પુગ્ગલા અસ્સદ્ધા દુસ્સીલા અપ્પસ્સુતા મચ્છરિનો દુપ્પઞ્ઞા. યા તેસં સેવના નિસેવના સંસેવના ભજના સમ્ભજના ભત્તિ સમ્ભત્તિ તંસમ્પવઙ્કતા’’તિ (ધ. સ. ૧૩૩૩) એવં આગતા. સાપિ અત્થતો દોવચસ્સતા વિય દટ્ઠબ્બા. યાય હિ ચેતનાય પુગ્ગલો પાપસમ્પવઙ્કો નામ હોતિ, સા ચેતના ચત્તારોપિ વા અરૂપિનો ખન્ધા તદાકારપ્પવત્તા પાપમિત્તતા.

૯૬. નવમે સુખં વચો એતસ્મિં પદક્ખિણગાહિમ્હિ અનુલોમસાતે સાદરે પુગ્ગલેતિ સુબ્બચોતિઆદિના, કલ્યાણા સદ્ધાદયો પુગ્ગલા એતસ્સ મિત્તાતિ કલ્યાણમિત્તોતિઆદિના વુત્તવિપરિયાયેન અત્થો વેદિતબ્બો.

૯૭. દસમે પથવીધાતુઆદયો સુખધાતુકામધાતુઆદયો ચ એતાસ્વેવ અન્તોગધાતિ એતાસુ કોસલ્લે દસ્સિતે તાસુપિ કોસલ્લં દસ્સિતમેવ હોતીતિ ‘‘અટ્ઠારસ ધાતુયો’’તિ વુત્તં. ધાતૂતિ જાનનન્તિ ઇમિના અટ્ઠારસન્નં ધાતૂનં સભાવપરિચ્છેદિકા સવનધારણસમ્મસનપ્પટિવેધપઞ્ઞા વુત્તા. તત્થ ધાતૂનં સવનધારણપઞ્ઞા સુતમયા, ઇતરા ભાવનામયા. તત્થાપિ સમ્મસનપઞ્ઞા લોકિયા. વિપસ્સના હિ સા, ઇતરા લોકુત્તરા. લક્ખણાદિવસેન અનિચ્ચાદિવસેન ચ મનસિકરણં મનસિકારો, તત્થ કોસલ્લં મનસિકારકુસલતા. અટ્ઠારસન્નંયેવ ધાતૂનં સમ્મસનપ્પટિવેધપચ્ચવેક્ખણપઞ્ઞા મનસિકારકુસલતા, સા આદિમજ્ઝપરિયોસાનવસેન તિધા ભિન્ના. તથા હિ સમ્મસનપઞ્ઞા તસ્સા આદિ, પટિવેધપઞ્ઞા મજ્ઝે, પચ્ચવેક્ખણપઞ્ઞા પરિયોસાનં.

૯૮. એકાદસમે આપત્તિયોવ આપત્તિક્ખન્ધા. તા પન અન્તરાપત્તીનં અગ્ગહણેન પઞ્ચ, તાસં ગહણેન સત્ત હોન્તીતિ આહ ‘‘પઞ્ચન્નઞ્ચ સત્તન્નઞ્ચ આપત્તિક્ખન્ધાન’’ન્તિ. જાનનન્તિ ‘‘ઇમા આપત્તિયો, એત્તકા આપત્તિયો, એવઞ્ચ તાસં આપજ્જનં હોતી’’તિ જાનનં. એવં તિપ્પકારેન જાનનપઞ્ઞા હિ આપત્તિકુસલતા નામ. આપત્તિતો વુટ્ઠાપનપ્પયોગતાય કમ્મભૂતા વાચા કમ્મવાચા, તથાભૂતા અનુસ્સાવનવાચા. ‘‘ઇમાય કમ્મવાચાય ઇતો આપત્તિતો વુટ્ઠાનં હોતિ, હોન્તઞ્ચ પઠમે, તતિયે વા અનુસ્સાવને ય્ય-કારં પત્તે, ‘સંવરિસ્સામી’તિ વા પદે પરિયોસિતે હોતી’’તિ એવં તં તં આપત્તીહિ વુટ્ઠાનપરિચ્છેદજાનનપઞ્ઞા આપત્તિવુટ્ઠાનકુસલતા. વુટ્ઠાનન્તિ ચ યથાપન્નાય આપત્તિયા યથા તથા અનન્તરાયતાપાદનં. એવં વુટ્ઠાનગ્ગહણેનેવ દેસનાયપિ સઙ્ગહો સિદ્ધો હોતિ.

ધમ્મવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.