૧૦. દુતિયઅરિયાવાસસુત્તવણ્ણના

૨૦. દસમે કસ્મા પન ભગવા કુરુસુ વિહરન્તો ઇમં સુત્તં અભાસીતિ આહ ‘‘યસ્મા’’તિઆદિ. કુરુરટ્ઠં કિર તદા તન્નિવાસિસત્તાનં યોનિસોમનસિકારવન્તતાદિના યેભુય્યેન સુપ્પટિપન્નતાય પુબ્બે ચ કતપુઞ્ઞતાબલેન વા તદા ઉતુઆદિસમ્પત્તિયુત્તમેવ અહોસિ. કેચિ પન ‘‘પુબ્બે પવત્તકુરુવત્તધમ્માનુટ્ઠાનવાસનાય ઉત્તરકુરુ વિય યેભુય્યેન ઉતુઆદિસમ્પન્નમેવ હોતિ. ભગવતો કાલે સાતિસયં ઉતુસપ્પાયાદિયુત્તં રટ્ઠં અહોસી’’તિ વદન્તિ. તત્થ ભિક્ખૂ ભિક્ખુનિયો ઉપાસકા ઉપાસિકાયો ઉતુપચ્ચયાદિસમ્પન્નત્તા તસ્સ રટ્ઠસ્સ સપ્પાયઉતુપચ્ચયસેવનેન નિચ્ચં કલ્લસરીરા કલ્લચિત્તા ચ હોન્તિ. તે ચિત્તસરીરકલ્લતાય અનુગ્ગહિતપઞ્ઞાબલા ગમ્ભીરકથં પટિગ્ગહેતું સમત્થા પટિચ્ચસમુપ્પાદનિસ્સિતાનં ગમ્ભીરપઞ્ઞાનઞ્ચ કારકા હોન્તિ. તેનાહ ‘‘કુરુરટ્ઠવાસિનો ભિક્ખૂ ગમ્ભીરપઞ્ઞાકારકા’’તિઆદિ.

યુત્તપ્પયુત્તાતિ સતિપટ્ઠાનભાવનાય યુત્તા ચેવ પયુત્તા ચ. તસ્મિઞ્હિ (દી. નિ. અટ્ઠ. ૨.૩૭૩; મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૦૬) જનપદે ચતસ્સો પરિસા પકતિયાવ સતિપટ્ઠાનભાવનાનુયોગમનુયુત્તા વિહરન્તિ, અન્તમસો દાસકમ્મકરપરિજનાપિ સતિપટ્ઠાનપ્પટિસંયુત્તમેવ કથં કથેન્તિ. ઉદકતિત્થસુત્તકન્તનટ્ઠાનાદીસુપિ નિરત્થકકથા નામ નપ્પવત્તતિ. સચે કાચિ ઇત્થી, ‘‘અમ્મ, ત્વં કતરં સતિપટ્ઠાનભાવનં મનસિ કરોસી’’તિ પુચ્છિતા ‘‘ન કિઞ્ચી’’તિ વદતિ, તં ગરહન્તિ ‘‘ધીરત્થુ તવ જીવિતં, જીવમાનાપિ ત્વં મતસદિસા’’તિ. અથ નં ‘‘મા દાનિ પુન એવમકાસી’’તિ ઓવદિત્વા અઞ્ઞતરં સતિપટ્ઠાનં ઉગ્ગણ્હાપેન્તિ. યા પન ‘‘અહં અસુકં સતિપટ્ઠાનં નામ મનસિ કરોમી’’તિ વદતિ, તસ્સા ‘‘સાધુ સાધૂ’’તિ સાધુકારં દત્વા ‘‘તવ જીવિતં સુજીવિતં, ત્વં નામ મનુસ્સત્તં પત્તા, તવત્થાય સમ્માસમ્બુદ્ધો ઉપ્પન્નો’’તિઆદીહિ પસંસન્તિ. ન કેવલઞ્ચેત્થ મનુસ્સજાતિકાયેવ સતિપટ્ઠાનમનસિકારયુત્તા, તે નિસ્સાય વિહરન્તા તિરચ્છાનગતાપિ.

તત્રિદં વત્થુ – એકો કિર નટકો સુવપોતકં ગહેત્વા સિક્ખાપેન્તો વિચરતિ. સો ભિક્ખુનિઉપસ્સયં ઉપનિસ્સાય વસિત્વા ગમનકાલે સુવપોતકં પમુસ્સિત્વા ગતો. તં સામણેરિયો ગહેત્વા પટિજગ્ગિંસુ, ‘‘બુદ્ધરક્ખિતો’’તિ ચસ્સ નામં અકંસુ. તં એકદિવસં પુરતો નિસિન્નં દિસ્વા મહાથેરી આહ ‘‘બુદ્ધરક્ખિતા’’તિ. કિં, અય્યોતિ. અત્થિ તે કોચિ ભાવનામનસિકારોતિ? નત્થય્યેતિ. આવુસો, પબ્બજિતાનં સન્તિકે વસન્તેન નામ વિસ્સટ્ઠઅત્તભાવેન ભવિતું ન વટ્ટતિ, કોચિદેવ મનસિકારો ઇચ્છિતબ્બો, ત્વં પન અઞ્ઞં ન સક્ખિસ્સસિ, ‘‘અટ્ઠિ અટ્ઠી’’તિ સજ્ઝાયં કરોહીતિ. સો થેરિયા ઓવાદે ઠત્વા ‘‘અટ્ઠિ અટ્ઠી’’તિ સજ્ઝાયન્તો ચરતિ.

તં એકદિવસં પાતોવ તોરણગ્ગે નિસીદિત્વા બાલાતપં તપમાનં એકો સકુણો નખપઞ્જરેન અગ્ગહેસિ. સો ‘‘કિરિ કિરી’’તિ સદ્દમકાસિ. સામણેરિયો સુત્વા, ‘‘અય્યે, બુદ્ધરક્ખિતો સકુણેન ગહિતો, મોચેમ ન’’ન્તિ લેડ્ડુઆદીનિ ગહેત્વા અનુબન્ધિત્વા મોચેસું. તં આનેત્વા પુરતો ઠપિતં થેરી આહ, ‘‘બુદ્ધરક્ખિત, સકુણેન ગહિતકાલે કિં ચિન્તેસી’’તિ. અય્યે, ન અઞ્ઞં ચિન્તેસિં, ‘‘અટ્ઠિપુઞ્જોવ અટ્ઠિપુઞ્જં ગહેત્વા ગચ્છતિ, કતરસ્મિં ઠાને વિપ્પકિરિસ્સતી’’તિ એવં, અય્યે, અટ્ઠિપુઞ્જમેવ ચિન્તેસિન્તિ. સાધુ સાધુ, બુદ્ધરક્ખિત, અનાગતે ભવક્ખયસ્સ તે પચ્ચયો ભવિસ્સતીતિ. એવં તત્થ તિરચ્છાનગતાપિ સતિપટ્ઠાનમનસિકારયુત્તા.

દીઘનિકાયાદીસુ મહાનિદાનાદીનીતિ દીઘનિકાયે મહાનિદાનં (દી. નિ. ૨.૯૫ આદયો) સતિપટ્ઠાનં (દી. નિ. ૨.૩૭૨ આદયો) મજ્ઝિમનિકાયે સતિપટ્ઠાનં (મ. નિ. ૧.૧૦૫ આદયો) સારોપમં (મ. નિ. ૧.૩૦૭ આદયો) રુક્ખોપમં રટ્ઠપાલં માગણ્ડિયં આનેઞ્જસપ્પાયન્તિ (મ. નિ. ૩.૬૬ આદયો) એવમાદીનિ.

ઞાણાદયોતિ ઞાણઞ્ચેવ તંસમ્પયુત્તધમ્મા ચ. તેનાહ ‘‘ઞાણન્તિ વુત્તે’’તિઆદિ. ઞાણસમ્પયુત્તચિત્તાનિ લબ્ભન્તિ તેહિ વિના સમ્પજાનતાય અસમ્ભવતો. મહાચિત્તાનીતિ અટ્ઠપિ મહાકિરિયચિત્તાનિ લબ્ભન્તિ ‘‘સતતવિહારા’’તિ વચનતો ઞાણુપ્પત્તિપચ્ચયરહિતકાલેપિ પવત્તિજોતનતો. દસ ચિત્તાનીતિ અટ્ઠ મહાકિરિયચિત્તાનિ હસિતુપ્પાદવોટ્ઠબ્બનચિત્તેહિ સદ્ધિં દસ ચિત્તાનિ લબ્ભન્તિ. અરજ્જનાદુસ્સનવસેન પવત્તિ તેસમ્પિ સાધારણાતિ. ‘‘ઉપેક્ખકો વિહરતી’’તિ વચનતો છળઙ્ગુપેક્ખાવસેન આગતાનં ઇમેસં સતતવિહારાનં સોમનસ્સં કથં લબ્ભતીતિ આહ ‘‘આસેવનવસેન લબ્ભતી’’તિ. કિઞ્ચાપિ ખીણાસવો ઇટ્ઠાનિટ્ઠેપિ આરમ્મણે મજ્ઝત્તો વિય બહુલં ઉપેક્ખકો વિહરતિ અત્તનો પરિસુદ્ધપકતિભાવાવિજહનતો. કદાચિ પન તથા ચેતોભિસઙ્ખારાભાવે યં તં સભાવતો ઇટ્ઠં આરમ્મણં, તત્થ યાથાવસભાવગ્ગહણવસેનપિ અરહતો ચિત્તં સોમનસ્સસહગતં હુત્વા પવત્તતેવ, તઞ્ચ ખો પુબ્બાસેવનવસેન. તેન વુત્તં ‘‘આસેવનવસેન લબ્ભતી’’તિ. આરક્ખકિચ્ચં સાધેતિ સતિવેપુલ્લપ્પત્તત્તા. ચરતોતિઆદિના નિચ્ચસમાદાનં દસ્સેતિ, તં વિક્ખેપાભાવેન દટ્ઠબ્બં.

પબ્બજ્જૂપગતાતિ યં કિઞ્ચિ પબ્બજ્જં ઉપગતા, ન સમિતપાપા. ભોવાદિનોતિ જાતિમત્તબ્રાહ્મણે વદતિ. પાટેક્કસચ્ચાનીતિ તેહિ તેહિ દિટ્ઠિગતિકેહિ પાટિયેક્કં ગહિતાનિ ‘‘ઇદમેવ સચ્ચ’’ન્તિ અભિનિવિટ્ઠાનિ દિટ્ઠિસચ્ચાદીનિ. તાનિપિ હિ ‘‘ઇદમેવ સચ્ચ’’ન્તિ ગહણં ઉપાદાય ‘‘સચ્ચાની’’તિ વોહરીયન્તિ. તેનાહ ‘‘ઇદમેવા’’તિઆદિ. નીહટાનીતિ અત્તનો સન્તાનતો નીહરિતાનિ અપનીતાનિ. ગહિતગ્ગહણસ્સાતિ અરિયમગ્ગાધિગમતો પુબ્બે ગહિતસ્સ દિટ્ઠિગ્ગાહસ્સ. વિસ્સટ્ઠભાવવેવચનાનીતિ અરિયમગ્ગેન સબ્બસો પરિચ્ચાગભાવસ્સ અધિવચનાનિ.

નત્થિ એતાસં વયો વેકલ્લન્તિ અવયાતિ આહ ‘‘અનૂના’’તિ, અનવસેસોતિ અત્થો. એસનાતિ કામેસનાદયો. મગ્ગસ્સ કિચ્ચનિપ્ફત્તિ કથિતા રાગાદીનં પહીનભાવદીપનતો. પચ્ચવેક્ખણફલં કથિતન્તિ પચ્ચવેક્ખણમુખેન અરિયફલં કથિતં. અધિગતે હિ અગ્ગફલે સબ્બસો રાગાદીનં અનુપ્પાદધમ્મતં પજાનાતિ, તઞ્ચ પજાનનં પચ્ચવેક્ખણઞાણન્તિ.

દુતિયઅરિયાવાસસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નાથવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.