૩. મહાવગ્ગો

૧. સીહનાદસુત્તવણ્ણના

૨૧. તતિયસ્સ પઠમે વિસમટ્ઠાનેસૂતિ પપાતાદીસુ વિસમટ્ઠાનેસુ. ‘‘અઞ્ઞેહિ અસાધારણાની’’તિ કસ્મા વુત્તં, નનુ ચેતાનિ સાવકાનમ્પિ એકચ્ચાનં ઉપ્પજ્જન્તીતિ? કામં ઉપ્પજ્જન્તિ, યાદિસાનિ પન બુદ્ધાનં ઠાનાટ્ઠાનઞાણાદીનિ, ન તાદિસાનિ તદઞ્ઞેસં કદાચિપિ ઉપ્પજ્જન્તીતિ અઞ્ઞેહિ અસાધારણાનીતિ. તેનાહ ‘‘તથાગતસ્સેવ બલાની’’તિ. ઇમમેવ હિ યથાવુત્તલેસં અપેક્ખિત્વા તદભાવતો આસયાનુસયઞાણાદીસુ એવ અસાધારણસમઞ્ઞા નિરુળ્હા. કામં ઞાણબલાનં ઞાણસમ્ભારો વિસેસપચ્ચયો, પુઞ્ઞસમ્ભારોપિ પન નેસં પચ્ચયો એવ. ઞાણસમ્ભારસ્સપિ વા પુઞ્ઞસમ્ભારભાવતો ‘‘પુઞ્ઞુસ્સયસમ્પત્તિયા આગતાની’’તિ વુત્તં.

પકતિહત્થિકુલન્તિ (સં. નિ. ટી. ૨.૨.૨૨) ગિરિચરનદિચરવનચરાદિપ્પભેદા ગોચરિયકાલાવકનામા સબ્બાપિ બલેન પાકતિકા હત્થિજાતિ. દસન્નં પુરિસાનન્તિ થામમજ્ઝિમાનં દસન્નં પુરિસાનં. એકસ્સ તથાગતસ્સ કાયબલન્તિ આનેત્વા સમ્બન્ધો. એકસ્સાતિ ચ તથા હેટ્ઠા કથાયં આગતત્તા દેસનાસોતેન વુત્તં. નારાયનસઙ્ઘાતબલન્તિ એત્થ નારા વુચ્ચન્તિ રસ્મિયો. તા બહૂ નાનાવિધા ઇતો ઉપ્પજ્જન્તીતિ નારાયનં, વજિરં, તસ્મા નારાયનસઙ્ઘાતબલન્તિ વજિરસઙ્ઘાતબલન્તિ અત્થો. ઞાણબલં પન પાળિયં આગતમેવ, ન કાયબલં વિય અટ્ઠકથારુળ્હમેવાતિ અધિપ્પાયો.

સંયુત્તકે (સં. નિ. ૨.૩૩) આગતાનિ તેસત્તતિ ઞાણાનિ, સત્તસત્તતિ ઞાણાનીતિ વુત્તં, તત્થ (વિભ. મૂલટી. ૭૬૦) પન નિદાનવગ્ગે સત્તસત્તતિ આગતાનિ ચતુચત્તારીસઞ્ચ. તેસત્તતિ પન પટિસમ્ભિદામગ્ગે (પટિ. મ. ૧.૧) સુતમયાદીનિ આગતાનિ દિસ્સન્તિ, ન સંયુત્તકે. અઞ્ઞાનિપીતિ એતેન ઞાણવત્થુવિભઙ્ગે (વિભ. ૭૫૧ આદયો) એકકાદિવસેન વુત્તાનિ, અઞ્ઞત્થ ચ ‘‘પુબ્બન્તે ઞાણ’’ન્તિઆદિના (ધ. સ. ૧૦૬૩) બ્રહ્મજાલાદીસુ ચ ‘‘તયિદં તથાગતો પજાનાતિ ‘ઇમાનિ દિટ્ઠિટ્ઠાનાનિ એવં ગહિતાની’તિ’’આદિના (દી. નિ. ૧.૩૬) વુત્તાનિ અનેકાનિ ઞાણપ્પભેદાનિ સઙ્ગણ્હાતિ. યાથાવપ્પટિવેધતો સયઞ્ચ અકમ્પિયં પુગ્ગલઞ્ચ તંસમઙ્ગિનં નેય્યેસુ અધિબલં કરોતીતિ આહ ‘‘અકમ્પિયટ્ઠેન ઉપત્થમ્ભનટ્ઠેન ચા’’તિ.

ઉસભસ્સ ઇદન્તિ આસભં, સેટ્ઠટ્ઠાનં. સબ્બઞ્ઞુતાપટિજાનનવસેન અભિમુખં ગચ્છન્તિ, અટ્ઠ વા પરિસા ઉપસઙ્કમન્તીતિ આસભા, પુબ્બબુદ્ધા. ઇદં પનાતિ બુદ્ધાનં ઠાનં સબ્બઞ્ઞુતમેવ વદતિ. તિટ્ઠમાનોવાતિ અવદન્તોપિ તિટ્ઠમાનોવ પટિજાનાતિ નામાતિ અત્થો. ઉપગચ્છતીતિ અનુજાનાતિ.

અટ્ઠસુ પરિસાસૂતિ ‘‘અભિજાનામિ ખો પનાહં, સારિપુત્ત, અનેકસતં ખત્તિયપરિસં…પે… તત્ર વત મં ભયં વા સારજ્જં વા ઓક્કમિસ્સતીતિ નિમિત્તમેતં, સારિપુત્ત, ન સમનુપસ્સામી’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૫૧) વુત્તાસુ અટ્ઠસુ પરિસાસુ. અભીતનાદં નદતીતિ પરતો દસ્સિતઞાણયોગેન દસબલોહન્તિ અભીતનાદં નદતિ.

પટિવેધનિટ્ઠત્તા અરહત્તમગ્ગઞાણં પટિવેધોતિ ‘‘ફલક્ખણે ઉપ્પન્નં નામા’’તિ વુત્તં. તેન પટિલદ્ધસ્સપિ દેસનાઞાણસ્સ કિચ્ચનિપ્ફત્તિ પરસ્સ અવબુજ્ઝનમત્તેન હોતીતિ ‘‘અઞ્ઞાસિકોણ્ડઞ્ઞસ્સ સોતાપત્તિફલક્ખણે પવત્તં નામા’’તિ વુત્તં. તતો પરં પન યાવ પરિનિબ્બાના દેસનાઞાણપવત્તિ તસ્સેવ પવત્તિતસ્સ ધમ્મચક્કસ્સ ઠાનન્તિ વેદિતબ્બં પવત્તિતચક્કસ્સ ચક્કવત્તિનો ચક્કરતનસ્સ ઠાનં વિય.

તિટ્ઠતીતિ વુત્તં, કિં ભૂમિયં પુરિસો વિય, નોતિ આહ ‘‘તદાયત્તવુત્તિતાયા’’તિ. ઠાનન્તિ ચેત્થ અત્તલાભો ધરમાનતા ચ, ન ગતિનિવત્તીતિ આહ ‘‘ઉપ્પજ્જતિ ચેવ પવત્તતિ ચા’’તિ. યત્થ પનેતં દસબલઞાણં વિત્થારિતં, તં દસ્સેન્તો ‘‘અભિધમ્મે પના’’તિઆદિમાહ. સેસેસુપિ એસેવ નયો.

સમાદિયન્તીતિ સમાદાનાનિ, તાનિ પન સમાદિયિત્વા કતાનિ હોન્તીતિ આહ ‘‘સમાદિયિત્વા કતાન’’ન્તિ. કમ્મમેવ વા કમ્મસમાદાનન્તિ એતેન સમાદાનસદ્દસ્સ અપુબ્બત્થાભાવં દસ્સેતિ મુત્તગતસદ્દે ગતસદ્દસ્સ વિય. ગતીતિ નિરયાદિગતિયો. ઉપધીતિ અત્તભાવો. કાલોતિ કમ્મસ્સ વિપચ્ચનારહકાલો. પયોગોતિ વિપાકુપ્પત્તિયા પચ્ચયભૂતા કિરિયા.

અગતિગામિનિન્તિ નિબ્બાનગામિનિં. વુત્તઞ્હિ ‘‘નિબ્બાનઞ્ચાહં, સારિપુત્ત, પજાનામિ નિબ્બાનગામિનિઞ્ચ પટિપદ’’ન્તિ (મ. નિ. ૧.૧૫૩). બહૂસુપિ મનુસ્સેસુ એકમેવ પાણં ઘાતેન્તેસુ કામં સબ્બેસમ્પિ ચેતના તસ્સેવેકસ્સ જીવિતિન્દ્રિયારમ્મણા, તં પન કમ્મં તેસં નાનાકારં. તેસુ (વિભ. અટ્ઠ. ૮૧૧) હિ એકો આદરેન છન્દજાતો કરોતિ, એકો ‘‘એહિ ત્વમ્પિ કરોહી’’તિ પરેહિ નિપ્પીળિતો કરોતિ, એકો સમાનચ્છન્દો વિય હુત્વા અપ્પટિબાહમાનો વિચરતિ. તેસુ એકો તેનેવ કમ્મેન નિરયે નિબ્બત્તતિ, એકો તિરચ્છાનયોનિયં, એકો પેત્તિવિસયે. તં તથાગતો આયૂહનક્ખણેયેવ ‘‘ઇમિના નીહારેન આયૂહિતત્તા એસ નિરયે નિબ્બત્તિસ્સતિ, એસ તિરચ્છાનયોનિયં, એસ પેત્તિવિસયે’’તિ જાનાતિ. નિરયે નિબ્બત્તમાનમ્પિ ‘‘એસ મહાનિરયે નિબ્બત્તિસ્સતિ, એસ ઉસ્સદનિરયે’’તિ જાનાતિ. તિરચ્છાનયોનિયં નિબ્બત્તમાનમ્પિ ‘‘એસ અપાદકો ભવિસ્સતિ, એસ દ્વિપાદકો, એસ ચતુપ્પદો, એસ બહુપ્પદો’’તિ જાનાતિ. પેત્તિવિસયે નિબ્બત્તમાનમ્પિ ‘‘એસ નિજ્ઝામતણ્હિકો ભવિસ્સતિ, એસ ખુપ્પિપાસિકો, એસ પરદત્તૂપજીવી’’તિ જાનાતિ. તેસુ ચ કમ્મેસુ ‘‘ઇદં કમ્મં પટિસન્ધિં આકડ્ઢિસ્સતિ, ઇદં અઞ્ઞેન દિન્નાય પટિસન્ધિયા ઉપધિવેપક્કં ભવિસ્સતી’’તિ જાનાતિ.

તથા સકલગામવાસિકેસુ એકતો પિણ્ડપાતં દદમાનેસુ કામં સબ્બેસમ્પિ ચેતના પિણ્ડપાતારમ્મણાવ, તં પન કમ્મં તેસં નાનાકારં. તેસુ હિ એકો આદરેન કરોતીતિ સબ્બં પુરિમસદિસં, તસ્મા તેસુ કેચિ દેવલોકે નિબ્બત્તન્તિ, કેચિ મનુસ્સલોકે. તં તથાગતો આયૂહનક્ખણેયેવ જાનાતિ. ‘‘ઇમિના નીહારેન આયૂહિતત્તા એસ મનુસ્સલોકે નિબ્બત્તિસ્સતિ, એસ દેવલોકે. તત્થાપિ એસ ખત્તિયકુલે, એસ બ્રાહ્મણકુલે, એસ વેસ્સકુલે, એસ સુદ્દકુલે, એસ પરનિમ્મિતવસવત્તીસુ, એસ નિમ્માનરતીસુ, એસ તુસિતેસુ, એસ યામેસુ, એસ તાવતિંસેસુ, એસ ચાતુમહારાજિકેસુ, એસ ભુમ્મદેવેસૂ’’તિઆદિના તત્થ તત્થ હીનપણીતસુવણ્ણદુબ્બણ્ણઅપ્પપરિવારમહાપરિવારતાદિભેદં તં તં વિસેસં આયૂહનક્ખણેયેવ જાનાતિ.

તથા વિપસ્સનં પટ્ઠપેન્તેસુયેવ ‘‘ઇમિના નીહારેન એસ કિઞ્ચિ સલ્લક્ખેતું ન સક્ખિસ્સતિ, એસ મહાભૂતમત્તમેવ વવત્થપેસ્સતિ, એસ રૂપપરિગ્ગહેયેવ ઠસ્સતિ, એસ અરૂપપરિગ્ગહેયેવ, એસ નામરૂપપરિગ્ગહેયેવ, એસ પચ્ચયપરિગ્ગહેયેવ, એસ લક્ખણારમ્મણિકવિપસ્સનાયમેવ, એસ પઠમફલેયેવ, એસ દુતિયફલેયેવ, એસ તતિયફલેયેવ, એસ અરહત્તં પાપુણિસ્સતી’’તિ જાનાતિ. કસિણપરિકમ્મં કરોન્તેસુપિ ‘‘ઇમસ્સ પરિકમ્મમત્તમેવ ભવિસ્સતિ, એસ નિમિત્તં ઉપ્પાદેસ્સતિ, એસ અપ્પનં એવ પાપુણિસ્સતિ, એસ ઝાનં પાદકં કત્વા વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા અરહત્તં ગણ્હિસ્સતી’’તિ જાનાતિ. તેનાહ ‘‘ઇમસ્સ ચેતના’’તિઆદિ.

કામનતો કામેતબ્બતો કામપ્પટિસંયુત્તતો ચ ધાતુ કામધાતુ. આદિ-સદ્દેન બ્યાપાદધાતુરૂપધાતુઆદીનં સઙ્ગહો. વિલક્ખણતાયાતિ વિસદિસસભાવતાય. ખન્ધાયતનધાતુલોકન્તિ અનેકધાતું નાનાધાતું ખન્ધલોકં આયતનલોકં ધાતુલોકં યથાભૂતં પજાનાતીતિ યોજના. ‘‘અયં રૂપક્ખન્ધો નામ…પે… અયં વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો નામ. તેસુપિ એકવિધેન રૂપક્ખન્ધો, એકાદસવિધેન રૂપક્ખન્ધો. એકવિધેન વેદનાક્ખન્ધો, બહુવિધેન વેદનાક્ખન્ધો. એકવિધેન સઞ્ઞાક્ખન્ધો…પે… સઙ્ખારક્ખન્ધો…પે… વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો, બહુવિધેન વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો’’તિ એવં તાવ ખન્ધલોકસ્સ, ‘‘ઇદં ચક્ખાયતનં નામ…પે… ઇદં ધમ્માયતનં નામ. તત્થ દસાયતના કામાવચરા, દ્વે ચાતુભૂમકા’’તિઆદિના આયતનલોકસ્સ, ‘‘અયં ચક્ખુધાતુ નામ…પે… અયં મનોવિઞ્ઞાણધાતુ નામ. તત્થ સોળસ ધાતુયો કામાવચરા, દ્વે ચાતુભૂમકા’’તિઆદિના ધાતુલોકસ્સ અનેકસભાવં નાનાસભાવઞ્ચ પજાનાતિ. ન કેવલં ઉપાદિન્નસઙ્ખારલોકસ્સેવ, અથ ખો અનુપાદિન્નકસઙ્ખારલોકસ્સપિ ‘‘ઇમાય નામ ધાતુયા ઉસ્સન્નત્તા ઇમસ્સ રુક્ખસ્સ ખન્ધો સેતો, ઇમસ્સ કાળો, ઇમસ્સ મટ્ઠો, ઇમસ્સ સકણ્ટકો, ઇમસ્સ બહલત્તચો, ઇમસ્સ તનુત્તચો, ઇમસ્સ પત્તં વણ્ણસણ્ઠાનાદિવસેન એવરૂપં, ઇમસ્સ પુપ્ફં નીલં પીતં લોહિતં ઓદાતં સુગન્ધં દુગ્ગન્ધં, ઇમસ્સ ફલં ખુદ્દકં મહન્તં દીઘં વટ્ટં સુસણ્ઠાનં દુસ્સણ્ઠાનં મટ્ઠં ફરુસં સુગન્ધં દુગ્ગન્ધં મધુરં તિત્તકં કટુકં અમ્બિલં કસાવં, ઇમસ્સ કણ્ટકો તિખિણો કુણ્ઠો ઉજુકો કુટિલો તમ્બો કાળો ઓદાતો હોતી’’તિઆદિના પજાનાતિ. સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધાનં એવ હિ એતં બલં, ન અઞ્ઞેસં.

નાનાધિમુત્તિકતન્તિ નાનજ્ઝાસયતં. અધિમુત્તિ નામ અજ્ઝાસયધાતુ અજ્ઝાસયસભાવો. સો પન હીનપણીતતાસામઞ્ઞેન પાળિયં દ્વિધાવ વુત્તોપિ હીનપણીતાદિભેદેન અનેકવિધોતિ આહ ‘‘હીનાદીહિ અધિમુત્તીહિ નાનાધિમુત્તિકભાવ’’ન્તિ. તત્થ યે યે સત્તા યંયંઅધિમુત્તિકા, તે તે તંતદધિમુત્તિકે એવ સેવન્તિ ભજન્તિ પયિરુપાસન્તિ ધાતુસભાગતો. યથા ગૂથાદીનં ધાતૂનં સભાવો એસો, યં ગૂથાદીહિ એવ સંસન્દન્તિ સમેન્તિ, એવં હીનજ્ઝાસયા દુસ્સીલાદીહેવ સંસન્દન્તિ સમેન્તિ, સમ્પન્નસીલાદયો ચ સમ્પન્નસીલાદીહેવ. તં નેસં નાનાધિમુત્તિકતં ભગવા યથાભૂતં પજાનાતીતિ.

વુદ્ધિં હાનિઞ્ચાતિ પચ્ચયવિસેસેન સામત્થિયતો અધિકતં અનધિકતઞ્ચ. ઇન્દ્રિયપરોપરિયત્તઞાણનિદ્દેસે (વિભ. ૮૧૪; પટિ. મ. ૧૧૩) ‘‘આસયં જાનાતિ, અનુસયં જાનાતી’’તિ આસયાદિજાનનં કસ્મા નિદ્દિટ્ઠન્તિ? આસયજાનનાદિના યેહિ ઇન્દ્રિયેહિ પરોપરેહિ સત્તા કલ્યાણપાપાસયાદિકા હોન્તિ, તેસં જાનનસ્સ વિભાવનતો. એવઞ્ચ કત્વા ઇન્દ્રિયપરોપરિયત્તઆસયાનુસયઞાણાનં વિસું અસાધારણતા, ઇન્દ્રિયપરોપરિયત્તનાનાધિમુત્તિકતાઞાણાનં વિસું બલવતા ચ સિદ્ધા હોતિ. તત્થ આસયન્તિ યત્થ સત્તા નિવસન્તિ, તં તેસં નિવાસટ્ઠાનં, દિટ્ઠિગતં વા યથાભૂતઞાણં વા આસયો, અનુસયો અપ્પહીનભાવેન થામગતો કિલેસો. તં પન ભગવા સત્તાનં આસયં જાનન્તો તેસં તેસં દિટ્ઠિગતાનં વિપસ્સનામગ્ગઞાણાનઞ્ચ અપ્પવત્તિક્ખણેપિ જાનાતિ. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘કામં સેવન્તંયેવ ભગવા જાનાતિ – ‘અયં પુગ્ગલો કામગરુકો કામાસયો કામાધિમુત્તો’તિ. કામં સેવન્તંયેવ જાનાતિ – ‘અયં પુગ્ગલો નેક્ખમ્મગરુકો નેક્ખમ્માસયો નેક્ખમ્માધિમુત્તો’તિ. નેક્ખમ્મં સેવન્તંયેવ જાનાતિ. બ્યાપાદં, અબ્યાપાદં, થિનમિદ્ધં, આલોકસઞ્ઞં સેવન્તંયેવ જાનાતિ – ‘અયં પુગ્ગલો થિનમિદ્ધગરુકો થિનમિદ્ધાસયો થિનમિદ્ધાધિમુત્તો’’’તિ (પટિ. મ. ૧.૧૧૩).

પઠમાદીનં ચતુન્નં ઝાનાનન્તિ રૂપાવચરાનં પઠમાદીનં પચ્ચનીકજ્ઝાપનટ્ઠેન આરમ્મણૂપનિજ્ઝાપનટ્ઠેન ચ ઝાનાનં. ચતુક્કનયેન હેતં વુત્તં. અટ્ઠન્નં વિમોક્ખાનન્તિ એત્થ પટિપાટિયા સત્ત અપ્પિતપ્પિતક્ખણે પચ્ચનીકધમ્મેહિ વિમુચ્ચનતો આરમ્મણે ચ અધિમુચ્ચનતો વિમોક્ખા નામ. અટ્ઠમો પન સબ્બસો સઞ્ઞાવેદયિતેહિ વિમુત્તત્તા અપગમવિમોક્ખો નામ. ચતુક્કનયપઞ્ચકનયેસુ પઠમજ્ઝાનસમાધિ સવિતક્કસવિચારો નામ. પઞ્ચકનયે દુતિયજ્ઝાનસમાધિ અવિતક્કવિચારમત્તો. નયદ્વયેપિ ઉપરિ તીસુ ઝાનેસુ સમાધિ અવિતક્કઅવિચારો. સમાપત્તીસુ પટિપાટિયા અટ્ઠન્નં સમાધીતિપિ નામં, સમાપત્તીતિપિ ચિત્તેકગ્ગતાસબ્ભાવતો, નિરોધસમાપત્તિયા તદભાવતો ન સમાધીતિ નામં. હાનભાગિયધમ્મન્તિ અપ્પગુણેહિ પઠમજ્ઝાનાદીહિ વુટ્ઠિતસ્સ સઞ્ઞામનસિકારાનં કામાદિઅનુપક્ખન્દનં. વિસેસભાગિયધમ્મન્તિ પગુણેહિ પઠમજ્ઝાનાદીહિ વુટ્ઠિતસ્સ સઞ્ઞામનસિકારાનં દુતિયજ્ઝાનાદિપક્ખન્દનં. ઇતિ સઞ્ઞામનસિકારાનં કામાદિદુતિયજ્ઝાનાદિપક્ખન્દનાનિ હાનભાગિયવિસેસભાગિયા ધમ્માતિ દસ્સિતાનિ. તેહિ પન ઝાનાનં તંસભાવતા ચ ધમ્મસદ્દેન વુત્તા. તસ્માતિ વુત્તમેવત્થં હેતુભાવેન પચ્ચામસતિ. વોદાનન્તિ પગુણતાસઙ્ખાતં વોદાનં. તઞ્હિ પઠમજ્ઝાનાદીહિ વુટ્ઠહિત્વા દુતિયજ્ઝાનાદિઅધિગમસ્સ પચ્ચયત્તા ‘‘વુટ્ઠાન’’ન્તિ વુત્તં. કેચિ પન ‘‘નિરોધતો ફલસમાપત્તિયા વુટ્ઠાનન્તિ પાળિ નત્થી’’તિ વદન્તિ. તે ‘‘નિરોધા વુટ્ઠહન્તસ્સ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં ફલસમાપત્તિયા અનન્તરપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ ઇમાય પાળિયા (પટ્ઠા. ૧.૧.૪૧૭) પટિસેધેતબ્બા. યો સમાપત્તિલાભી સમાનો એવ ‘‘ન લાભીમ્હી’’તિ, કમ્મટ્ઠાનં સમાનં એવ ‘‘ન કમ્મટ્ઠાન’’ન્તિ સઞ્ઞી હોતિ, સો સમ્પત્તિંયેવ સમાનં ‘‘વિપત્તી’’તિ પચ્ચેતીતિ વેદિતબ્બો.

ન તથા દટ્ઠબ્બન્તિ યથા પરવાદિના વુત્તં, તથા ન દટ્ઠબ્બં. સકસકકિચ્ચમેવ જાનાતીતિ ઠાનાટ્ઠાનજાનનાદિસકસકમેવ કિચ્ચં કાતું જાનાતિ, યથાસકમેવ વિસયં પટિવિજ્ઝતીતિ અત્થો. તમ્પીતિ તેહિ દસબલઞાણેહિ જાનિતબ્બમ્પિ. કમ્મવિપાકન્તરમેવાતિ કમ્મન્તરસ્સ વિપાકન્તરમેવ જાનાતિ. ચેતનાચેતનાસમ્પયુત્તધમ્મે નિરયાદિનિબ્બાનગામિનિપ્પટિપદાભૂતે કમ્મન્તિ ગહેત્વા આહ ‘‘કમ્મપરિચ્છેદમેવા’’તિ. ધાતુનાનત્તઞ્ચ ધાતુનાનત્તકારણઞ્ચ ધાતુનાનત્તકારણન્તિ એકદેસસરૂપેકસેસો દટ્ઠબ્બો. તઞ્હિ ઞાણં તદુભયમ્પિ જાનાતિ. ‘‘ઇમાય નામ ધાતુયા ઉસ્સન્નત્તા’’તિઆદિના (વિભ. અટ્ઠ. ૮૧૨) તથા ચેવ સંવણ્ણિતં. સચ્ચપરિચ્છેદમેવાતિ પરિઞ્ઞાભિસમયાદિવસેન સચ્ચાનં પરિચ્છિન્નમેવ. અપ્પેતું ન સક્કોતિ અટ્ઠમનવમબલાનિ વિય તંસદિસં, ઇદ્ધિવિધઞાણમિવ વિકુબ્બિતું. એતેનસ્સ બલસદિસતઞ્ચ નિવારેતિ. ઝાનાદિઞાણં વિય વા અપ્પેતું વિકુબ્બિતુઞ્ચ. યદિપિ હિ ઝાનાદિપચ્ચવેક્ખણઞાણં સત્તમબલન્તિ તસ્સ સવિતક્કસવિચારતા વુત્તા, તથાપિ ઝાનાદીહિ વિના પચ્ચવેક્ખણા નત્થીતિ ઝાનાદિસહગતં ઞાણં તદન્તોગધં કત્વા એવં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. અથ વા સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં ઝાનાદિકિચ્ચં વિય ન સબ્બં બલકિચ્ચં કાતું સક્કોતીતિ દસ્સેતું ‘‘ઝાનં હુત્વા અપ્પેતું, ઇદ્ધિ હુત્વા વિકુબ્બિતુઞ્ચ ન સક્કોતી’’તિ વુત્તં, ન પન કસ્સચિ બલસ્સ ઝાનઇદ્ધિભાવતોતિ દટ્ઠબ્બં.

એવં કિચ્ચવિસેસવસેનપિ દસબલઞાણસબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણવિસેસં દસ્સેત્વા ઇદાનિ વિતક્કત્તિકભૂમન્તરવસેનપિ તં દસ્સેતું ‘‘અપિચા’’તિઆદિ વુત્તં. પટિપાટિયાતિઆદિતો પટ્ઠાય પટિપાટિયા.

અનુપદવણ્ણનં ઞત્વા વેદિતબ્બાનીતિ સમ્બન્ધો. કિલેસાવરણં નિયતમિચ્છાદિટ્ઠિ. કિલેસાવરણસ્સ અભાવો આસવક્ખયઞાણાધિગમસ્સ ઠાનં, તબ્ભાવો અટ્ઠાનં. અનધિગમસ્સ પન તદુભયમ્પિ યથાક્કમં અટ્ઠાનં ઠાનઞ્ચાતિ તત્થ કારણં દસ્સેન્તો ‘‘લોકિય…પે… દસ્સનતો ચા’’તિ આહ. તત્થ લોકિયસમ્માદિટ્ઠિયા ઠિતિ આસવક્ખયાધિગમસ્સ ઠાનં કિલેસાવરણાભાવસ્સ કારણત્તા. સા હિ તસ્મિં સતિ ન હોતિ, અસતિ ચ હોતિ. એતેન તસ્સા અટ્ઠિતિયા તસ્સ અટ્ઠાનતા વુત્તા એવ. નેસં વેનેય્યસત્તાનં. ધાતુવેમત્તદસ્સનતોતિ કામધાતુઆદીનં પવત્તિભેદદસ્સનતો, યદગ્ગેન ધાતુવેમત્તં જાનાતિ, તદગ્ગેન ચરિયાદિવિસેસમ્પિ જાનાતિ. ધાતુવેમત્તદસ્સનતોતિ વા ધમ્મધાતુવેમત્તદસ્સનતો. સબ્બાપિ હિ ચરિયા ધમ્મધાતુપરિયાપન્ના એવાતિ. પયોગં અનાદિયિત્વાપિ સન્તતિમહામત્તાદીનં વિય. દિબ્બચક્ખાનુભાવતો પત્તબ્બેનાતિ એત્થ દિબ્બચક્ખુના પરસ્સ હદયવત્થુસન્નિસ્સયલોહિતવણ્ણદસ્સનમુખેન તદા પવત્તમાનચિત્તજાનનત્થં પરિકમ્મકરણં નામ સાવકાનં, તઞ્ચ ખો આદિકમ્મિકાનં, યતો દિબ્બચક્ખુઆનુભાવતો ચેતોપરિયઞાણસ્સ પત્તબ્બતા સિયા. બુદ્ધાનં પન યદિપિ આસવક્ખયઞાણાધિગમતો પગેવ દિબ્બચક્ખુઞાણાધિગમો, તથાપિ તથાપરિકમ્મકરણં નત્થિ વિજ્જાત્તયસિદ્ધિયા સિજ્ઝનતો. સેસાભિઞ્ઞાત્તયે ચેતોપરિયઞાણં દિબ્બચક્ખુઞાણાધિગમેન પત્તન્તિ ચ વત્તબ્બતં લભતીતિ તથા વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં.

સીહનાદસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨-૪. અધિવુત્તિપદસુત્તાદિવણ્ણના

૨૨-૨૪. દુતિયે અધિવચનપદાનન્તિ પઞ્ઞત્તિપદાનં. દાસાદીસુ સિરિવડ્ઢકાદિસદ્દા વિય વચનમત્તમેવ અધિકારં કત્વા પવત્તિયા અધિવચનં પઞ્ઞત્તિ. અથ વા અધિસદ્દો ઉપરિભાગે. વુચ્ચતીતિ વચનં, ઉપરિ વચનં અધિવચનં, ઉપાદાભૂતરૂપાદીનં ઉપરિ પઞ્ઞપિયમાના ઉપાદાપઞ્ઞત્તીતિ અત્થો, તસ્મા પઞ્ઞત્તિદીપકપદાનીતિ અત્થો દટ્ઠબ્બો. તસ્સ પદાનિ પદટ્ઠાનાનિ અધિવચનપદાનિ. તેનાહ ‘‘તેસં યે’’તિઆદિ. તેસન્તિ અધિવચનાનં. યેતિ ખન્ધાદયો. અધિવુત્તિતાય અધિવુત્તિયોતિ દિટ્ઠિયો વુચ્ચન્તિ. અધિકઞ્હિ સભાવધમ્મેસુ સસ્સતાદિં, પકતિઆદિં, દ્રબ્યાદિં, જીવાદિં, કાયાદિઞ્ચ, અભૂતં અત્થં અજ્ઝારોપેત્વા દિટ્ઠિયો પવત્તન્તીતિ. તેનાહ ‘‘અથ વા’’તિઆદિ. તતિયચતુત્થાનિ સુવિઞ્ઞેય્યાનિ.

અધિવુત્તિપદસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. કસિણસુત્તવણ્ણના

૨૫. પઞ્ચમે સકલટ્ઠેનાતિ નિસ્સેસટ્ઠેન. અનવસેસફરણવસેન ચેત્થ સકલટ્ઠો વેદિતબ્બો, અસુભનિમિત્તાદીસુ વિય એકદેસે અટ્ઠત્વા અનવસેસતો ગહેતબ્બટ્ઠેનાતિ અત્થો. તદારમ્મણાનં ધમ્માનન્તિ તં કસિણં આરબ્ભ પવત્તનકધમ્માનં. ખેત્તટ્ઠેનાતિ ઉપ્પત્તિટ્ઠાનટ્ઠેન. અધિટ્ઠાનટ્ઠેનાતિ પવત્તિટ્ઠાનભાવેન. યથા ખેત્તં સસ્સાનં ઉપ્પત્તિટ્ઠાનં વડ્ઢનટ્ઠાનઞ્ચ, એવમેવ તં ત ઝાનં સમ્પયુત્તધમ્માનન્તિ. યોગિનો વા સુખવિસેસાનં કારણભાવેન. પરિચ્છિન્દિત્વાતિ ઇદં ‘‘ઉદ્ધં અધો તિરિય’’ન્તિ એત્થાપિ યોજેતબ્બં. પરિચ્છિન્દિત્વા એવ હિ સબ્બત્થ કસિણં વડ્ઢેતબ્બં. તેન તેન વા કારણેનાતિ તેન તેન ઉપરિઆદીસુ કસિણવડ્ઢનકારણેન. યથા કિન્તિ આહ ‘‘આલોકમિવ રૂપદસ્સનકામો’’તિ. યથા દિબ્બચક્ખુના ઉદ્ધં ચે રૂપં દટ્ઠુકામો, ઉદ્ધં આલોકં પસારેતિ. અધો ચે, અધો. સમન્તતો ચે રૂપં દટ્ઠુકામો, સમન્તતો આલોકં પસારેતિ, એવં સબ્બકસિણન્તિ અત્થો. એકસ્સાતિ પથવીકસિણાદીસુ એકેકસ્સ. અઞ્ઞભાવાનુપગમનત્થન્તિ અઞ્ઞકસિણભાવાનુપગમનદીપનત્થં, અઞ્ઞસ્સ વા કસિણભાવાનુપગમનદીપનત્થં. ન હિ અઞ્ઞેન પસારિતકસિણં તતો અઞ્ઞેન પસારિતકસિણભાવં ઉપગચ્છતિ, એવમ્પિ નેસં અઞ્ઞકસિણસમ્ભેદાભાવો વેદિતબ્બો. ન અઞ્ઞં પથવીઆદિ. ન હિ ઉદકેન ઠિતટ્ઠાને સસમ્ભારપથવી અત્થિ. અઞ્ઞકસિણસમ્ભેદોતિ આપોકસિણાદિના સઙ્કરો. સબ્બત્થાતિ સબ્બેસુ સેસકસિણેસુ.

એકદેસે અટ્ઠત્વા અનવસેસફરણં પમાણસ્સ અગ્ગહણતો અપ્પમાણં. તેનેવ હિ નેસં કસિણસમઞ્ઞા. તથા ચાહ ‘‘તઞ્હી’’તિઆદિ. તત્થ ચેતસા ફરન્તોતિ ભાવનાચિત્તેન આરમ્મણં કરોન્તો. ભાવનાચિત્તઞ્હિ કસિણં પરિત્તં વા વિપુલં વા સકલમેવ મનસિ કરોતિ, ન એકદેસં. કસિણુગ્ઘાટિમાકાસે પવત્તવિઞ્ઞાણં ફરણઅપ્પમાણવસેન વિઞ્ઞાણકસિણન્તિ વુત્તં. તથા હિ તં વિઞ્ઞાણન્તિ વુચ્ચતિ. કસિણવસેનાતિ ઉગ્ઘાટિતકસિણવસેન કસિણુગ્ઘાટિમાકાસે ઉદ્ધંઅધોતિરિયતા વેદિતબ્બા. યત્તકઞ્હિ ઠાનં કસિણં પસારિતં, તત્તકં આકાસભાવનાવસેન આકાસં હોતીતિ. એવં યત્તકં ઠાનં આકાસં હુત્વા ઉપટ્ઠિતં, તત્તકં સકલમેવ ફરિત્વા વિઞ્ઞાણસ્સ પવત્તનતો આગમનવસેન વિઞ્ઞાણકસિણેપિ ઉદ્ધંઅધોતિરિયતા વુત્તાતિ આહ ‘‘કસિણુગ્ઘાટિમાકાસવસેન તત્થ પવત્તવિઞ્ઞાણે ઉદ્ધંઅધોતિરિયતા વેદિતબ્બા’’તિ.

કસિણસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. કાળીસુત્તવણ્ણના

૨૬. છટ્ઠે અત્થસ્સ પત્તિન્તિ એકન્તતો હિતાનુપ્પત્તિં. હદયસ્સ સન્તિન્તિ પરમચિત્તૂપસમં. કિલેસસેનન્તિ કામગુણસઙ્ખાતં પઠમં કિલેસસેનં. સા હિ કિલેસસેના અચ્છરાસઙ્ઘાતસભાવાપિ પટિપત્થયમાના પિયાયિતબ્બઇચ્છિતબ્બરૂપસભાવતો પિયરૂપસાતરૂપા નામ અત્તનો કિચ્ચવસેન. અહં એકોવ ઝાયન્તોતિ અહં ગણસઙ્ગણિકાય કિલેસસઙ્ગણિકાય ચ અભાવતો એકો અસહાયો લક્ખણૂપનિજ્ઝાનેન ઝાયન્તો. અનુબુજ્ઝિન્તિ અનુક્કમેન મગ્ગપટિપાટિયા બુજ્ઝિં પટિવિજ્ઝિં. ઇદં વુત્તં હોતિ – પિયરૂપં સાતરૂપં સેનં જિનિત્વા અહં એકોવ ઝાયન્તો ‘‘અત્થસ્સ પત્તિં હદયસ્સ સન્તિ’’ન્તિ સઙ્ખં ગતં અરહત્તસુખં પટિવિજ્ઝિં, તસ્મા જનેન મિત્તસન્થવં ન કરોમિ, તેનેવ ચ મે કારણેન કેનચિ સદ્ધિં સક્ખી ન સમ્પજ્જતીતિ. અત્થાભિનિબ્બત્તેસુન્તિ ઇતિસદ્દલોપેનાયં નિદ્દેસોતિ આહ ‘‘અત્થોતિ ગહેત્વા’’તિ.

કાળીસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. પઠમમહાપઞ્હસુત્તવણ્ણના

૨૭. સત્તમે વુચ્ચેથાતિ વુચ્ચેય્ય. દુતિયપદેપીતિ ‘‘અનુસાસનિયા વા અનુસાસનિ’’ન્તિ એવં દુતિયવાક્યેપિ. તે કિર ભિક્ખૂ. ન ચેવ સમ્પાયિસ્સન્તીતિ ન ચેવ સમ્મદેવ પકારેહિ ગહેસ્સન્તિ ઞાપેસ્સન્તિ. તેનાહ ‘‘સમ્પાદેત્વા કથેતું ન સક્ખિસ્સન્તી’’તિ. યસ્મા અવિસયે પઞ્હં પુચ્છિતા હોન્તિ, તસ્મા વિઘાતં આપજ્જિસ્સન્તીતિ યોજના. અઞ્ઞથા આરાધનં નામ નત્થીતિ ઇમિના સપચ્ચયનામરૂપાનં યાથાવતો અવબોધો એવ ઇતો બાહિરકાનં નત્થિ, કુતો પવેદનાતિ દસ્સેતિ. આરાધનન્તિ યાથાવપવેદનેન ચિત્તસ્સ પરિતોસનં.

એકો પઞ્હોતિ એકો પઞ્હમગ્ગો, એકં પઞ્હગવેસનન્તિ અત્થો. એકો ઉદ્દેસોતિ એકં ઉદ્દિસનં અત્થસ્સ સંખિત્તવચનં. વેય્યાકરણન્તિ નિદ્દિસનં અત્થસ્સ વિવરિત્વા કથનં. હેતુનાતિ ‘‘અન્તવન્તતો અનચ્ચન્તિકતો તાવકાલિકતો નિચ્ચપ્પટિક્ખેપતો’’તિ એવમાદિના નયેન યથા ઇમે સઙ્ખારા એતરહિ, એવં અતીતે અનાગતે ચ અનિચ્ચા સઙ્ખતા પટિચ્ચસમુપ્પન્ના ખયધમ્મા વયધમ્મા વિરાગધમ્માતિ અતીતાનાગતેસુ નયેન.

સબ્બે સત્તાતિ અનવસેસા સત્તા. તે પન ભવભેદતો સઙ્ખેપેનેવ ભિન્દિત્વા દસ્સેન્તો ‘‘કામભવાદીસૂ’’તિઆદિમાહ. બ્યધિકરણાનમ્પિ બાહિરત્થસમાસો હોતિ યથા ‘‘ઉરસિલોમો’’તિ આહ ‘‘આહારતો ઠિતિ એતેસન્તિ આહારટ્ઠિતિકા’’તિ. તિટ્ઠતિ એતેનાતિ વા ઠિતિ, આહારો ઠિતિ એતેસન્તિ આહારટ્ઠિતિકાતિ એવં વા એત્થ સમાસવિગ્ગહો દટ્ઠબ્બો. આહારટ્ઠિતિકાતિ પચ્ચયટ્ઠિતિકા, પચ્ચયાયત્તવુત્તિકાતિ અત્થો. પચ્ચયત્થો હેત્થ આહારસદ્દો ‘‘અયમાહારો અનુપ્પન્નસ્સ વા કામચ્છન્દસ્સ ઉપ્પાદાયા’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૪.૨૩૨) વિય. એવઞ્હિ ‘‘સબ્બે સત્તા’’તિ ઇમિના અસઞ્ઞસત્તા પરિગ્ગહિતા હોન્તિ. સા પનાયં આહારટ્ઠિતિકતા નિપ્પરિયાયતો સઙ્ખારધમ્મો. તેનાહુ અટ્ઠકથાચરિયા ‘‘આહારટ્ઠિતિકાતિ આગતટ્ઠાને સઙ્ખારલોકો વેદિતબ્બો’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૧.૧ વેરઞ્જકણ્ડવણ્ણના; વિસુદ્ધિ. ૧.૧૩૬). યદિ એવં ‘‘સબ્બે સત્તા’’તિ ઇદં કથન્તિ? પુગ્ગલાધિટ્ઠાનદેસનાતિ નાયં દોસો. તેનેવાહ – ‘‘એકધમ્મે, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સમ્મા નિબ્બિન્દમાનો સમ્મા વિરજ્જમાનો સમ્મા વિમુચ્ચમાનો સમ્મા પરિયન્તદસ્સાવી સમ્મદત્થં અભિસમેચ્ચ દિટ્ઠેવ ધમ્મે દુક્ખસ્સન્તકરો હોતિ. કતમસ્મિં એકધમ્મે? સબ્બે સત્તા આહારટ્ઠિતિકા’’તિ. ય્વાયં પુગ્ગલાધિટ્ઠાનાય કથાય સબ્બેસં સઙ્ખારાનં પચ્ચયાયત્તવુત્તિતાય આહારપરિયાયેન સામઞ્ઞતો પચ્ચયધમ્મો વુત્તો, અયં આહારો નામ એકો ધમ્મો.

ચોદકો વુત્તમ્પિ અત્થં યાથાવતો અપ્પટિવિજ્ઝમાનો નેય્યત્થં સુત્તપદં નીતત્થતો દહન્તો ‘‘સબ્બે સત્તા’’તિ વચનમત્તે ઠત્વા ‘‘નનુ ચા’’તિઆદિના ચોદેતિ. આચરિયો અવિપરીતં તત્થ યથાધિપ્પેતમત્થં પવેદેન્તો ‘‘ન વિરુજ્ઝતી’’તિ વત્વા ‘‘તેસઞ્હિ ઝાનં આહારો હોતી’’તિ આહ. ઝાનન્તિ એકવોકારભવાવહં સઞ્ઞાય વિરજ્જનવસેન પવત્તરૂપાવચરચતુત્થજ્ઝાનં. પાળિયં પન ‘‘અનાહારા’’તિ વચનં અસઞ્ઞભવે ચતુન્નં આહારાનં અભાવં સન્ધાય વુત્તં, ન પચ્ચયાહારસ્સ અભાવતો. એવં સન્તેપીતિ ઇદં સાસને યેસુ ધમ્મેસુ વિસેસતો આહારસદ્દો નિરુળ્હો, ‘‘આહારટ્ઠિતિકા’’તિ એત્થ યદિ તેયેવ ગય્હન્તિ, અબ્યાપિતદોસમાપન્નો. અથ સબ્બોપિ પચ્ચયધમ્મો આહારોતિ અધિપ્પેતો, ઇમાય આહારપાળિયા વિરોધો આપન્નોતિ દસ્સેતું આરદ્ધં. ‘‘ન વિરુજ્ઝતી’’તિ યેનાધિપ્પાયેન વુત્તં, તં વિવરન્તો ‘‘એતસ્મિઞ્હિ સુત્તે’’તિઆદિમાહ. કબળીકારાહારાદીનં ઓજટ્ઠમકરૂપાહરણાદિ નિપ્પરિયાયેન આહારભાવો. યથા હિ કબળીકારાહારો ઓજટ્ઠમકરૂપાહરણેન રૂપકાયં ઉપત્થમ્ભેન્તિ, એવં ફસ્સાદયો વેદનાદિઆહરણેન નામકાયં ઉપત્થમ્ભેતિ, તસ્મા સતિપિ જનકભાવે ઉપત્થમ્ભકભાવો ઓજાદીસુ સાતિસયો લબ્ભમાનો મુખ્યો આહારટ્ઠોતિ તે એવ નિપ્પરિયાયેન આહારલક્ખણા ધમ્મા વુત્તા.

ઇધાતિ ઇમસ્મિં સુત્તે પરિયાયેન પચ્ચયો આહારોતિ વુત્તો, સબ્બો પચ્ચયધમ્મો અત્તનો ફલં આહરતીતિ ઇમં પરિયાયં લભતીતિ. તેનાહ ‘‘સબ્બધમ્માનઞ્હી’’તિઆદિ. તત્થ સબ્બધમ્માનન્તિ સબ્બેસં સઙ્ખતધમ્માનં. ઇદાનિ યથાવુત્તમત્થં સુત્તેન સમત્થેતું ‘‘તેનેવાહા’’તિઆદિ વુત્તં. અયન્તિ પચ્ચયાહારો. નિપ્પરિયાયાહારોપિ ગહિતોવ હોતીતિ યાવતા સોપિ પચ્ચયભાવેનેવ જનકો ઉપત્થમ્ભકો ચ હુત્વા તં તં ફલં આહરતીતિ વત્તબ્બતં લભતીતિ.

તત્થાતિ પરિયાયાહારો, નિપ્પરિયાયાહારોતિ દ્વીસુ આહારેસુ અસઞ્ઞભવે યદિપિ નિપ્પરિયાયાહારો ન લબ્ભતિ, પરિયાયાહારો પન લબ્ભતેવ. ઇદાનિ તમેવત્થં વિત્થારતો દસ્સેતું ‘‘અનુપ્પન્ને હિ બુદ્ધે’’તિઆદિ વુત્તં. ઉપ્પન્ને બુદ્ધે તિત્થકરમતનિસ્સિતાનં ઝાનભાવનાય અસિજ્ઝનતો ‘‘અનુપ્પન્ને બુદ્ધે’’તિ વુત્તં. સાસનિકા તાદિસં ઝાનં ન નિબ્બત્તેન્તીતિ ‘‘તિત્થાયતને પબ્બજિતા’’તિ વુત્તં. તિત્થિયા હિ ઉપપત્તિવિસેસે વિમુત્તિસઞ્ઞિનો સઞ્ઞાવિરાગાવિરાગેસુ આદીનવાનિસંસદસ્સિનોવ હુત્વા અસઞ્ઞસમાપત્તિં નિબ્બત્તેત્વા અક્ખણભૂમિયં ઉપ્પજ્જન્તિ, ન સાસનિકા. વાયોકસિણે પરિક્કમ્મં કત્વાતિ વાયોકસિણે પઠમાદીનિ તીણિ ઝાનાનિ નિબ્બત્તેત્વા તતિયજ્ઝાને ચિણ્ણવસી હુત્વા તતો વુટ્ઠાય ચતુત્થજ્ઝાનાધિગમાય પરિકમ્મં કત્વા. તેનેવાહ ‘‘ચતુત્થજ્ઝાનં નિબ્બત્તેત્વા’’તિ.

કસ્મા (દી. નિ. ટી. ૧.૬૮-૭૩; દી. નિ. અભિ. ટી. ૧.૬૮-૭૩) પનેત્થ વાયોકસિણેયેવ પરિકમ્મં વુત્તન્તિ? વુચ્ચતે, યથેવ હિ રૂપપટિભાગભૂતેસુ કસિણવિસેસેસુ રૂપવિભાવનેન રૂપવિરાગભાવનાસઙ્ખાતો અરૂપસમાપત્તિવિસેસો સચ્છિકરીયતિ, એવં અપરિબ્યત્તવિગ્ગહતાય અરૂપપટિભાગભૂતે કસિણવિસેસે અરૂપવિભાવનેન અરૂપવિરાગભાવના સઙ્ખાતો રૂપસમાપત્તિવિસેસો અધિગમીયતીતિ. એત્થ ચ ‘‘સઞ્ઞા રોગો, સઞ્ઞા ગણ્ડો’’તિઆદિના (મ. નિ. ૩.૨૪), ‘‘ધિ ચિત્તં, ધિ વતેતં ચિત્ત’’ન્તિઆદિના ચ નયેન અરૂપપ્પવત્તિયા આદીનવદસ્સનેન તદભાવે ચ સન્તપણીતભાવસન્નિટ્ઠાનેન રૂપસમાપત્તિયા અભિસઙ્ખરણં અરૂપવિરાગભાવના. રૂપવિરાગભાવના પન સદ્ધિં ઉપચારેન અરૂપસમાપત્તિયો, તત્થાપિ વિસેસેન પઠમારુપ્પજ્ઝાનં. યદિ એવં ‘‘પરિચ્છિન્નાકાસકસિણેપી’’તિ વત્તબ્બં, તસ્સાપિ અરૂપપટિભાગતા લબ્ભતીતિ? ઇચ્છિતમેવેતં, કેસઞ્ચિ અવચનં પનેત્થ પુબ્બાચરિયેહિ અગ્ગહિતભાવેન. યથા હિ રૂપવિરાગભાવના વિરજ્જનીયધમ્માભાવમત્તેન પરિનિપ્ફન્ના, વિરજ્જનીયધમ્મપરિભાસભૂતે ચ વિસયવિસેસે પાતુભવતિ, એવં અરૂપવિરાગભાવનાપીતિ વુચ્ચમાને ન કોચિ વિરોધો. તિત્થિયેહેવ પન તસ્સા સમાપત્તિયા પટિપજ્જિતબ્બતાય તેસઞ્ચ વિસયપથે સૂપનિબન્ધનસ્સેવ તસ્સ ઝાનસ્સ પટિપત્તિતો દિટ્ઠિવન્તેહિ પુબ્બાચરિયેહિ ચતુત્થેયેવ ભૂતકસિણે અરૂપવિરાગભાવનાપરિકમ્મં વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. કિઞ્ચ વણ્ણકસિણેસુ વિય પુરિમભૂતકસિણત્તયેપિ વણ્ણપ્પટિચ્છાયાવ પણ્ણત્તિ આરમ્મણં ઝાનસ્સ લોકવોહારાનુરોધેનેવ પવત્તિતો. એવઞ્ચ કત્વા વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૫૭) પથવીકસિણસ્સ આદાસચન્દમણ્ડલૂપમવચનઞ્ચ સમત્થિતં હોતિ, ચતુત્થં પન ભૂતકસિણં ભૂતપ્પટિચ્છાયમેવ ઝાનસ્સ ગોચરભાવં ગચ્છતીતિ તસ્સેવં અરૂપપટિભાગતા યુત્તાતિ વાયોકસિણેયેવ પરિકમ્મં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં.

ધીતિ જિગુચ્છનત્થે નિપાતો, તસ્મા ધિ ચિત્તન્તિ ચિત્તં જિગુચ્છામિ. ધિ વતેતં ચિત્તન્તિ એતં મમ ચિત્તં જિગુચ્છિતં વત હોતુ. વતાતિ સમ્ભાવને. તેન જિગુચ્છનં સમ્ભાવેન્તો વદતિ. નામાતિ ચ સમ્ભાવને એવ. તેન ચિત્તસ્સ અભાવં સમ્ભાવેતિ. ચિત્તસ્સ ભાવાભાવેસુ આદીનવાનિસંસે દસ્સેતું ‘‘ચિત્તઞ્હી’’તિઆદિ વુત્તં. ખન્તિં રુચિં ઉપ્પાદેત્વાતિ ચિત્તસ્સ અભાવો એવ સાધુ સુટ્ઠૂતિ ઇમં દિટ્ઠિનિજ્ઝાનક્ખન્તિં તત્થ ચ અભિરુચિં ઉપ્પાદેત્વા. તથા ભાવિતસ્સ ઝાનસ્સ ઠિતિભાગિયભાવપ્પત્તિયા અપરિહીનજ્ઝાના. તિત્થાયતને પબ્બજિતસ્સેવ તથા ઝાનભાવના હોતીતિ આહ ‘‘મનુસ્સલોકે’’તિ. પણિહિતો અહોસીતિ મરણસ્સ આસન્નકાલે ઠપિતો અહોસિ. યદિ ઠાનાદિના આકારેન નિબ્બત્તેય્ય કમ્મબલેન, યાવ ભેદા તેનેવાકારેન તિટ્ઠેય્યાતિ આહ ‘‘તેન ઇરિયાપથેના’’તિઆદિ. એવરૂપાનમ્પીતિ એવં અચેતનાનમ્પિ. પિ-સદ્દેન પગેવ સચેતનાનન્તિ દસ્સેતિ. કથં પન અચેતનાનં નેસં પચ્ચયાહારસ્સ ઉપકપ્પનન્તિ ચોદનં સન્ધાય તત્થ નિદસ્સનં દસ્સેન્તો ‘‘યથા’’તિઆદિમાહ. તેન ન કેવલમાગમોયેવ, અયમેત્થ યુત્તીતિ દસ્સેતિ. તાવ તિટ્ઠન્તીતિ ઉક્કંસતો પઞ્ચ મહાકપ્પસતાનિ તિટ્ઠન્તિ.

યે ઉટ્ઠાનવીરિયેન દિવસં વીતિનામેત્વા તસ્સ નિસ્સન્દફલમત્તં કિઞ્ચિદેવ લભિત્વા જીવિકં કપ્પેન્તિ, તે ઉટ્ઠાનફલૂપજીવિનો. યે પન અત્તનો પુઞ્ઞફલમેવ ઉપજીવન્તિ, તે પુઞ્ઞફલૂપજીવિનો. નેરયિકાનં પન નેવ ઉટ્ઠાનવીરિયવસેન જીવિકકપ્પનં, પુઞ્ઞફલસ્સ પન લેસોપિ નત્થીતિ વુત્તં ‘‘યે પન નેરયિકા…પે… જીવીતિ વુત્તા’’તિ. પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણસ્સ આહરણેન મનોસઞ્ચેતના આહારોતિ વુત્તા, ન યસ્સ કસ્સચિ ફલસ્સાતિ અધિપ્પાયેન ‘‘કિં પઞ્ચ આહારા અત્થી’’તિ ચોદેતિ. આચરિયો નિપ્પરિયાયાહારે અધિપ્પેતે ‘‘સિયા તવ ચોદના અવસરા, સા પન એત્થ અનવસરા’’તિ ચ દસ્સેન્તો ‘‘પઞ્ચ, ન પઞ્ચાતિ ઇદં ન વત્તબ્બ’’ન્તિ વત્વા પરિયાયાહારસ્સેવ પનેત્થ અધિપ્પેતભાવં દસ્સેન્તો ‘‘નનુ પચ્ચયો આહારો’તિ વુત્તમેત’’ન્તિ આહ. તસ્માતિ યસ્સ કસ્સચિ પચ્ચયસ્સ આહારોતિ ઇચ્છિતત્તા. ઇદાનિ વુત્તમેવત્થં પાળિયા સમત્થેન્તો ‘‘યં સન્ધાયા’’તિઆદિમાહ.

મુખ્યાહારવસેનપિ નેરયિકાનં આહારટ્ઠિતિકતં દસ્સેતું ‘‘કબળીકારાહારં…પે… સાધેતી’’તિ વુત્તં. યદિ એવં નેરયિકા સુખપ્પટિસંવેદિનોપિ હોન્તીતિ? નોતિ દસ્સેતું ‘‘ખેળો હી’’તિઆદિ વુત્તં. તયોતિ તયો અરૂપાહારા કબળીકારાહારસ્સ અભાવતો. અવસેસાનન્તિ અસઞ્ઞસત્તેહિ અવસેસાનં કામભવાદીસુ નિબ્બત્તસત્તાનં. પચ્ચયાહારો હિ સબ્બેસં સાધારણોતિ.

પઠમમહાપઞ્હસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮-૯. દુતિયમહાપઞ્હસુત્તાદિવણ્ણના

૨૮-૨૯. અટ્ઠમે એવંનામકેતિ કજઙ્ગલાતિ એવં ઇત્થિલિઙ્ગવસેન લદ્ધનામકે મજ્ઝિમપ્પદેસસ્સ મરિયાદભૂતે નગરે. ‘‘નિગમે’’તિપિ વદન્તિ, ‘‘નિચુલવને’’તિપિ વદન્તિ. નિચુલં નામ એકા રુક્ખજાતિ, ‘‘નીપરુક્ખો’’તિપિ વદન્તિ. તેન સઞ્છન્નો મહાવનસણ્ડો, તત્થ વિહરતીતિ અત્થો. હેતુના નયેનાતિ ચ હેટ્ઠા વુત્તમેવ. નનુ ચ ‘‘એસો ચેવ તસ્સ અત્થો’’તિ કસ્મા વુત્તં. ભગવતા હિ ચત્તારોતિઆદિપઞ્હબ્યાકરણા ચત્તારો આહારા, પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા, છ અજ્ઝત્તિકાનિ આયતનાનિ, સત્ત વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિયો, અટ્ઠ લોકધમ્મા દસ્સિતા. ભિક્ખુનિયા પન ચત્તારો સતિપટ્ઠાના, પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ, છ નિસ્સારણીયા ધાતુયો, સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા, અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગોતિ દસ્સિતધમ્મા અઞ્ઞોયેવત્થો ભિક્ખુનિયા દસ્સિતોતિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘કિઞ્ચાપી’’તિઆદિ. નવમે નત્થિ વત્તબ્બં.

દુતિયમહાપઞ્હસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. દુતિયકોસલસુત્તવણ્ણના

૩૦. દસમે ઉગ્ગન્ત્વા યુજ્ઝતિ એતાયાતિ ઉય્યોધિકા, સત્થપ્પહારેહિ યુજ્ઝિતસ્સેતં અધિવચનં. ઉગ્ગન્ત્વા યુજ્ઝનં વા ઉય્યોધિકો, સત્થપ્પહારો. તેનાહ ‘‘યુદ્ધતો નિવત્તો’’તિ. ઉપસ્સુતિવસેન યુજ્ઝિતબ્બાકારં ઞત્વાતિ જેતવને કિર દત્તત્થેરો ધનુગ્ગહતિસ્સત્થેરોતિ દ્વે મહલ્લકત્થેરા વિહારપચ્ચન્તે પણ્ણસાલાય વસન્તિ. તેસુ ધનુગ્ગહતિસ્સત્થેરો પચ્છિમયામે પબુજ્ઝિત્વા ઉટ્ઠાય નિસિન્નો દત્તત્થેરં આમન્તેત્વા ‘‘અયં તે મહોદરો કોસલો ભુત્તભત્તમેવ પૂતિં કરોતિ, યુદ્ધવિચારણં પન કિઞ્ચિ ન જાનાતિ, પરાજિતોત્વેવ વદાપેતી’’તિ વત્વા તેન ‘‘કિં પન કાતું વટ્ટતી’’તિ વુત્તે – ‘‘ભન્તે, યુદ્ધો નામ પદુમબ્યૂહો ચક્કબ્યૂહો સકટબ્યૂહોતિ તયો બ્યૂહા હોન્તિ, અજાતસત્તું ગણ્હિતુકામેન અસુકસ્મિં નામ પબ્બતકુચ્છિસ્મિં દ્વીસુ પબ્બતભિત્તીસુ મનુસ્સે ઠપેત્વા પુરતો દુબ્બલં દસ્સેત્વા પબ્બતન્તરં પવિટ્ઠભાવં જાનિત્વા પવિટ્ઠમગ્ગં રુન્ધિત્વા પુરતો ચ પચ્છતો ચ ઉભોસુ પબ્બતભિત્તીસુ વગ્ગિત્વા નદિત્વા જાલપક્ખિત્તમચ્છં વિય કત્વા સક્કા ગહેતુ’’ન્તિ. તસ્મિં ખણે ‘‘ભિક્ખૂનં કથાસલ્લાપં સુણાથા’’તિ રઞ્ઞો પેસિતચરપુરિસા તં સુત્વા રઞ્ઞો આરોચેસું. તં સુત્વા રાજા સઙ્ગામભેરિં પહરાપેત્વા ગન્ત્વા સકટબ્યૂહં કત્વા અજાતસત્તું જીવગ્ગાહં ગણ્હિ. તેન વુત્તં ‘‘ઉપસ્સુતિવસે…પે... અજાતસત્તું ગણ્હી’’તિ.

દોણપાકન્તિ દોણતણ્ડુલાનં પક્કભત્તં. દોણન્તિ ચતુનાળિકાનમેતમધિવચનં. મનુજસ્સાતિ સત્તસ્સ. તનુકસ્સાતિ તનુકા અપ્પિકા અસ્સ પુગ્ગલસ્સ, ભુત્તપચ્ચયા વિસભાગવેદના ન હોન્તિ. સણિકન્તિ મન્દં મુદુકં, અપરિસ્સયમેવાતિ અત્થો. જીરતીતિ પરિભુત્તાહારો પચ્ચતિ. આયુ પાલયન્તિ નિરોગો અવેદનો જીવિતં રક્ખન્તો. અથ વા સણિકં જીરતીતિ સો ભોજને મત્તઞ્ઞૂ પુગ્ગલો પરિમિતાહારતાય સણિકં ચિરેન જીરતિ જરં પાપુણાતિ જીવિતં પાલયન્તો.

ઇમં ઓવાદં અદાસીતિ એકસ્મિં કિર (ધ. પ. અટ્ઠ. ૨.૨૦૩ પસેનદિકોસલવત્થુ) સમયે રાજા તણ્ડુલદોણસ્સ ઓદનં તદુપિયેન સૂપબ્યઞ્જનેન ભુઞ્જતિ. સો એકદિવસં ભુત્તપાતરાસો ભત્તસમ્મદં અવિનોદેત્વા સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા કિલન્તરૂપો ઇતો ચિતો ચ સમ્પરિવત્તતિ, નિદ્દાય અભિભુય્યમાનોપિ લહુકં નિપજ્જિતું અસક્કોન્તો એકમન્તં નિસીદિ. અથ નં સત્થા આહ ‘‘કિં, મહારાજ, અવિસ્સમિત્વાવ આગતોસી’’તિ. આમ, ભન્તે, ભુત્તકાલતો પટ્ઠાય મે મહાદુક્ખં હોતીતિ. અથ નં સત્થા, ‘‘મહારાજ, અતિબહુભોજીનં એતં દુક્ખં હોતી’’તિ વત્વા –

‘‘મિદ્ધી યદા હોતિ મહગ્ઘસો ચ,

નિદ્દાયિતા સમ્પરિવત્તસાયી;

મહાવરાહોવ નિવાપપુટ્ઠો,

પુનપ્પુનં ગબ્ભમુપેતિ મન્દો’’તિ. (ધ. પ. ૩૨૫; નેત્તિ. ૨૬, ૯૦) –

ઇમાય ગાથાય ઓવદિત્વા, ‘‘મહારાજ, ભોજનં નામ મત્તાય ભુઞ્જિતું વટ્ટતિ, મત્તભોજિનો હિ સુખં હોતી’’તિ ઉત્તરિપિ પુન ઓવદન્તો ‘‘મનુજસ્સ સદા સતીમતો’’તિ (સં. નિ. ૧.૧૨૪) ઇમં ગાથમાહ.

રાજા પન ગાથં ઉગ્ગણ્હિતું નાસક્ખિ, સમીપે ઠિતં પન ભાગિનેય્યં સુદસ્સનં નામ માણવં ‘‘ઇમં ગાથં ઉગ્ગણ્હ તાતા’’તિ આહ. સો તં ગાથં ઉગ્ગણ્હિત્વા ‘‘કિં કરોમિ, ભન્તે’’તિ સત્થારં પુચ્છિ. અથ નં સત્થા આહ, ‘‘માણવ, ઇમં ગાથં નટો વિય પત્તપત્તટ્ઠાને મા અવચ, રઞ્ઞો પાતરાસં ભુઞ્જનટ્ઠાને ઠત્વા પઠમપિણ્ડાદીસુપિ અવત્વા અવસાને પિણ્ડે ગહિતે વદેય્યાસિ, રાજા સુત્વા ભત્તપિણ્ડં છડ્ડેસ્સતિ. અથ રઞ્ઞો હત્થેસુ ધોતેસુ પાતિં અપનેત્વા સિત્થાનિ ગણેત્વા તદુપિયં બ્યઞ્જનં ઞત્વા પુનદિવસે તાવતકે તણ્ડુલે હારેય્યાસિ. પાતરાસે ચ વત્વા સાયમાસે મા વદેય્યાસી’’તિ. સો ‘‘સાધૂ’’તિ પટિસ્સુણિત્વા તં દિવસં રઞ્ઞો પાતરાસં ભુત્વા ગતત્તા સાયમાસે ભગવતો અનુસિટ્ઠિનિયામેન ગાથં અભાસિ. રાજા દસબલસ્સ વચનં સરિત્વા ભત્તપિણ્ડં પાતિયંયેવ છડ્ડેસિ. રઞ્ઞો હત્થેસુ ધોતેસુ પાતિં અપનેત્વા સિત્થાનિ ગણેત્વા પુનદિવસે તત્તકે તણ્ડુલે હરિંસુ, સોપિ માણવો દિવસે દિવસે તથાગતસ્સ સન્તિકં ગચ્છતિ. દસબલસ્સ વિસ્સાસિકો અહોસિ. અથ નં એકદિવસં પુચ્છિ ‘‘રાજા કિત્તકં ભુઞ્જતી’’તિ? સો ‘‘નાળિકોદન’’ન્તિ આહ. વટ્ટિસ્સતિ એત્તાવતા પુરિસભાગો એસ, ઇતો પટ્ઠાય ગાથં મા વદીતિ. રાજા તથેવ સણ્ઠાસિ. તેન વુત્તં ‘‘નાળિકોદનપરમતાય સણ્ઠાસી’’તિ. રત્તઞ્ઞુતાય વડ્ઢિતં સીલં અસ્સ અત્થીતિ વડ્ઢિતસીલો. અપોથુજ્જનિકેહિ સીલેહીતિ ચતુપારિસુદ્ધિસીલેહિ સીલં અરિયં સુદ્ધં. તેન વુત્તં ‘‘અરિયસીલો’’તિ. તદેકં અનવજ્જટ્ઠેન કુસલં. તેન વુત્તં ‘‘કુસલસીલો’’તિ.

દુતિયકોસલસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

મહાવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.