(૧૬) ૩. એકધમ્મપાળિ-તતિયવગ્ગવણ્ણના

૩૦૮. તતિયસ્સ પઠમે અયાથાવદિટ્ઠિકોતિ અનિચ્ચાદિભાવેસુ ધમ્મેસુ નિચ્ચાતિઆદિના ઉપ્પન્નદિટ્ઠિકો. તેનાહ – ‘‘તાયેવ મિચ્છાદિટ્ઠિયા વિપરીતદસ્સનો’’તિ સદ્ધમ્માતિ એત્થ સન્તો પસત્થો સુન્દરો ધમ્મો, યો મનુસ્સધમ્મોતિપિ વુચ્ચતિ. તતો હિ મિચ્છાદિટ્ઠિકો પરં વુટ્ઠાપેય્ય, ન અરિયધમ્મતો. તેનાહ – ‘‘દસકુસલકમ્મપથધમ્મતો’’તિ. એવરૂપાતિ ઇમિના પાથિકપુત્તાદિકે સઙ્ગણ્હાતિ.

૩૦૯. સબ્બઞ્ઞુબોધિસત્તોતિ સબ્બઞ્ઞુભાગી બોધિસત્તો. આદિ-સદ્દેન પૂરિતપારમિકા પચ્ચેકબોધિસત્તા એકચ્ચસાવકબોધિસત્તા ચ સઙ્ગય્હન્તિ.

૩૧૦. પરમાતિ મહાસાવજ્જભાવેન પરમા, ઉક્કંસગતાતિ અત્થો. તેસન્તિ આનન્તરિયકમ્માનં. પરિચ્છેદોતિ વિપાકવસેન પરિયોસાનં. વટ્ટસ્સ મૂલં, તતો તંસમઙ્ગીપુગ્ગલો વટ્ટસ્સ ખાણૂતિ વુચ્ચતિ. તેનાહ – ‘‘તાયા’’તિઆદિ. તઞ્ચે ગાહં ન વિસ્સજ્જેતિ, તસ્સ પુનપિ તબ્ભાવાવહત્તા વુત્તં – ‘‘ભવતો વુટ્ઠાનં નત્થી’’તિ, ન પન સબ્બસો વુટ્ઠાનસ્સ અભાવતો. યાદિસે હિ પચ્ચયે પટિચ્ચ અયં તં દસ્સનં ઓક્કન્તો પુન કદાચિ તપ્પટિપક્ખે પચ્ચયે પટિચ્ચ તતો સીસુક્ખિપનમસ્સ ન હોતીતિ ન વત્તબ્બં. અકુસલઞ્હિ નામેતં અબલં દુબ્બલં, ન કુસલં વિય મહાબલં. અઞ્ઞથા સમ્મત્તનિયામો વિય મિચ્છત્તનિયામોપિ અચ્ચન્તિકો સિયા, ન ચ મિચ્છત્તનિયામો અચ્ચન્તિકો. તેનેવ પપઞ્ચસૂદનિયં (મ. નિ. અટ્ઠ. ૨.૧૦૦) –

‘‘કિં પનેસ એકસ્મિંયેવ અત્તભાવે નિયતો હોતિ, ઉદાહુ અઞ્ઞસ્મિમ્પીતિ? એકસ્મિંયેવ નિયતો, આસેવનવસેન ભવન્તરેપિ તં દિટ્ઠિં રોચેતિ એવા’’તિ –

વુત્તં. તતોયેવ ચ સુમઙ્ગલવિલાસિનિયમ્પિ (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૭૦-૧૭૨) વુત્તં –

‘‘યે વા પન તેસં લદ્ધિં ગહેત્વા રત્તિટ્ઠાને દિવાટ્ઠાને નિસિન્ના સજ્ઝાયન્તિ વીમંસન્તિ, તેસં ‘કરોતો ન કરીયતિ પાપં, નત્થિ હેતુ, નત્થિ પચ્ચયો, મતો ઉચ્છિજ્જતી’તિ તસ્મિં આરમ્મણે મિચ્છાસતિ સન્તિટ્ઠતિ, ચિત્તં એકગ્ગં હોતિ, જવનાનિ જવન્તિ. પઠમજવને સતેકિચ્છા હોન્તિ, તથા દુતિયાદીસુ. સત્તમે બુદ્ધાનમ્પિ અતેકિચ્છા અનિવત્તિનો અરિટ્ઠકણ્ટકસદિસા, તત્થ કોચિ એકં દસ્સનં ઓક્કમતિ, કોચિ દ્વે, કોચિ તીણિપિ, એકસ્મિં ઓક્કન્તેપિ દ્વીસુ તીસુ ઓક્કન્તેસુપિ નિયતમિચ્છાદિટ્ઠિકોવ હોતિ. પત્તો સગ્ગમગ્ગાવરણઞ્ચેવ મોક્ખમગ્ગાવરણઞ્ચ, અભબ્બો તસ્સત્તભાવસ્સ અનન્તરં સગ્ગમ્પિ ગન્તું, પગેવ મોક્ખં, વટ્ટખાણુ નામેસ સત્તો પથવિગોપકો, યેભુય્યેન એવરૂપસ્સ ભવતો વુટ્ઠાનં નત્થી’’તિ.

પિટ્ઠિચક્કવાળેતિ ઝાયમાનચક્કવાળસ્સ પરતો એકસ્મિં ઓકાસે. યં ઝાયમાનાનં અજ્ઝાયમાનાનઞ્ચ ચક્કવાળાનમન્તરં, યત્થ લોકન્તરિકનિરયસમઞ્ઞા, તાદિસે એકસ્મિં ઓકાસે. પચ્ચતિયેવાતિ ચક્કવાળે ઝાયમાને અજ્ઝાયમાનેપિ અત્તનો કમ્મબલેન પચ્ચતિયેવ.

૩૧૧. ચતુત્થે ‘‘મા ખલી’’તિ વચનં ઉપાદાય એવંલદ્ધનામોતિ તં કિર સકદ્દમાય ભૂમિયા તેલઘટં ગહેત્વા ગચ્છન્તં, ‘‘તાત, મા ખલી’’તિ સામિકો આહ. સો પમાદેન ખલિત્વા પતિત્વા સામિકસ્સ ભયેન પલાયિતું આરદ્ધો. સામિકો ઉપધાવિત્વા સાટકકણ્ણે અગ્ગહેસિ. સો સાટકં છડ્ડેત્વા અચેલકો હુત્વા પલાતો પણ્ણેન વા તિણેન વા પટિચ્છાદેતુમ્પિ અજાનન્તો જાતરૂપેનેવ એકં ગામં પાવિસિ. મનુસ્સા તં દિસ્વા ‘‘અયં સમણો અરહા અપ્પિચ્છો, નત્થિ ઇમિના સદિસો’’તિ પૂવભત્તાદીનિ ગહેત્વા ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘મય્હં સાટકં અનિવત્થભાવેન ઇદં ઉપ્પન્ન’’ન્તિ તતો પટ્ઠાય સાટકં લભિત્વાપિ ન નિવાસેસિ, તદેવ ચ પબ્બજ્જં અગ્ગહેસિ. તસ્સ સન્તિકે અઞ્ઞેપિ અઞ્ઞેપીતિ પઞ્ચસતા મનુસ્સા પબ્બજિંસુ. તં સન્ધાયેતં વુત્તં – ‘‘મા ખલીતિ વચનં ઉપાદાય એવંલદ્ધનામો તિત્થકરો’’તિ.

સમાગતટ્ઠાનેતિ દ્વિન્નં નદીનં ઉદકપ્પવાહસ્સ સન્નિપાતટ્ઠાને. દ્વિન્નં ઉદકાનન્તિ દ્વિન્નં ઉદકપ્પવાહાનં. યથાવુત્તટ્ઠાને મચ્છગ્ગહણત્થં ખિપિતબ્બતો ખિપ્પં, કુમિનં, તદેવ ઇધ ખિપ્પન્તિ વુત્તં. તેનાહ – ‘‘કુમિન’’ન્તિ. ઉચ્છૂહીતિ ઉદકઉચ્છૂહિ. તુચ્છપુરિસો અરિયધમ્માભાવતો. ઝાનમત્તમ્પિ હિ તસ્સ નત્થેવ, કુતો અરિયમગ્ગો. મનુસ્સખિપ્પં મઞ્ઞેતિ મનુસ્સા પતિત્વા બ્યસનપ્પત્તિઅત્થં ઓટ્ટિતં કુમિનં વિય. તેનાહ – ‘‘મહાજનસ્સા’’તિઆદિ.

૩૧૨. પઞ્ચમાદીસુ બાહિરકસાસનન્તિ અવિસેસેન વુત્તં – તસ્સ સબ્બસ્સપિ અનિય્યાનિકત્તા સત્થુપટિઞ્ઞસ્સપિ અસબ્બઞ્ઞુભાવતો. તેનાહ – ‘‘તત્થ હી’’તિઆદિ. ગણોતિ સાવકગણો. તથાભાવાયાતિ આચરિયેન વુત્તાકારતાય સમઙ્ગિભાવત્થં. જઙ્ઘસતન્તિ બહૂ અનેકે સત્તે. સમકમેવ અકુસલં પાપુણાતીતિ તેસં સબ્બેસં એકજ્ઝં સમાદપનેપિ તેસં અકુસલેન સમકમેવ અકુસલં પાપુણાતિ એકજ્ઝં બહૂનં સમાદપનેપિ તથા ઉસ્સહનસ્સ બલવભાવતો. વિસું વિસું સમાદપને વત્તબ્બમેવ નત્થિ. યથા હિ ધમ્મચરિયાયં સમકમેવાતિ વત્તબ્બા કલ્યાણમિત્તતા, એવં અધમ્મચરિયાયં અકલ્યાણમિત્તતાતિ.

૩૧૩. સુટ્ઠુ અક્ખાતેતિ એકન્તતો નિય્યાનિકભાવેન અક્ખાતે. સત્થા ચ સબ્બઞ્ઞૂ હોતીતિ અસબ્બઞ્ઞુનો નિય્યાનિકભાવેન કથેતું અસક્કુણેય્યત્તા. ધમ્મો ચ સ્વાક્ખાતો સમ્માસમ્બુદ્ધપ્પવેદિતત્તા. ગણો ચ સુપ્પટિપન્નો સત્થારા સુવિનીતત્તા. સમાદપકો હીતિઆદિ સુપ્પટિપત્તિયા નિદસ્સનં દટ્ઠબ્બં.

૩૧૪. પમાણં જાનિતબ્બન્તિ ‘‘અયં એત્તકેન યાપેતિ, ઇમસ્સ એત્તકં દાતું યુત્ત’’ન્તિ એવં પમાણં જાનિતબ્બં. અતિરેકે…પે… નિબ્બાનસમ્પત્તિ વા નત્થિ દુરક્ખાતત્તા ધમ્મસ્સ. તસ્સાતિ પટિગ્ગાહકસ્સ. અપ્પિચ્છપટિપદા નામ નત્થિ દુરક્ખાતે ધમ્મવિનયેતિ અધિપ્પાયો.

૩૧૫. દાયકસ્સ વસો નામ ઉળારુળારતાભેદો અજ્ઝાસયો. દેય્યધમ્મસ્સ પન થોકબહુતાવ દેય્યધમ્મસ્સ વસો નામ. અત્તનો થામોતિ યાપનપ્પમાણં. યદિ હીતિઆદિ ‘‘કથ’’ન્તિઆદિના સઙ્ખેપતો વુત્તસ્સ અત્થસ્સ વિવરણં. અનુપ્પન્નસ્સાતિ અનુપ્પન્નો અસ્સ પુગ્ગલસ્સ. ચક્ખુભૂતો હોતીતિ મહાજનસ્સ ચક્ખુ વિય હોતિ. સાસનં ચિરટ્ઠિતિતં કરોતીતિ અનુપ્પન્નલાભુપ્પાદનેન મહાજનસ્સ પસાદુપ્પાદનેન ચ ચિરટ્ઠિતિકં કરોતિ.

કુટુમ્બરિયવિહારેતિ કુટુમ્બરિયગામસન્નિસ્સિતવિહારે. ભુઞ્જનત્થાયાતિ તસ્મિંયેવ ગેહે નિસીદિત્વા ભુઞ્જનત્થાય. ગહેત્વા ગમનત્થાયાતિ ગેહતો બહિ ગહેત્વા ગમનત્થાય. ધુરભત્તાનીતિ નિચ્ચભત્તાનિ. ચૂળુપટ્ઠાકન્તિ વેય્યાવચ્ચકરં. વીમંસિત્વાતિ યથા ઉદ્દિસ્સ કતં ન હોતિ, એવં વીમંસિત્વા. મહાજનો અપ્પિચ્છો ભવિતું મઞ્ઞતીતિ મહાજનો સયં અપ્પિચ્છો ભવિતું મઞ્ઞતિ દિટ્ઠાનુગતિં આપજ્જનેન. મહાજનસ્સાતિ બહુજનસ્સ. અવત્થરિત્વાતિ વિત્થારિકં કત્વા.

૩૧૬. પઞ્ચાતપતપ્પનં ચતૂસુ પસ્સેસુ અગ્ગિસન્તાપસ્સ ઉપરિ સૂરિયસન્તાપસ્સ ચ તપ્પનં, તઞ્ચ ખો ગિમ્હકાલે. છિન્નપ્પપાતપબ્બતસિખરતો પતનં મરુપ્પપાતપતનં. પુબ્બણ્હાદીસુ આદિચ્ચાભિમુખાવટ્ટનં આદિચ્ચાનુપરિવત્તનં.

૩૧૭. અયમ્પીતિ સ્વાક્ખાતે ધમ્મવિનયે કુસીતોપિ. સામઞ્ઞન્તિ તપચરણં. દુપ્પરામટ્ઠન્તિ મિચ્છાચરિતં સંકિલિટ્ઠં. નિરયાયુપકડ્ઢતીતિ નિરયદુક્ખાય નં કડ્ઢતિ.

૩૧૮. વુત્તપ્પકારેતિ પઞ્ચાતપતપ્પનાદિકે વુત્તપ્પકારે.

૩૧૯. એવન્તિ વુત્તપ્પકારાય ચિત્તપ્પસાદવ્હયસુપ્પટિપત્તિયા. તેન સમણધમ્મકરણસુખઞ્ચ સઙ્ગણ્હાતિ.

૩૨૦. નવકનિપાતેતિ ઇમસ્મિંયેવ અઙ્ગુત્તરનિકાયે વક્ખમાનં નવકનિપાતં સન્ધાયાહ. નવ પુગ્ગલાતિ સત્તક્ખત્તુપરમકોલંકોલાદયો નવ પુગ્ગલા. સબ્બત્થાતિ ઇમસ્મિં સુત્તે વુત્તાવસિટ્ઠેસુ સબ્બેસુ સુત્તેસુ.

તતિયવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.