૧૬. એકધમ્મપાળિ

(૧૬) ૧. એકધમ્મપાળિ-પઠમવગ્ગવણ્ણના

૨૯૬. એકધમ્મપાળિવણ્ણનાયં ઇધ ધમ્મ-સદ્દો સભાવત્થો ‘‘કુસલા ધમ્મા’’તિઆદીસુ વિયાતિ આહ – ‘‘એકસભાવો’’તિ. એકન્તેનાતિ એકંસેન, અવસ્સન્તિ અત્થો. વટ્ટેતિ સંસારવટ્ટે. નિબ્બિન્દનત્થાયાતિ અનભિરમનત્થાય. વિરજ્જનત્થાયાતિ અરજ્જનત્થાય. વિરજ્જનાયાતિ પલુજ્જનાય. તેનેવાહ – ‘‘વિગમાયા’’તિ. રાગાદીનં નિરોધાયાતિ મગ્ગઞાણેન રાગાદીનં નિરોધનત્થાય. મગ્ગઞાણેન નિરોધનં નામ અચ્ચન્તં અપ્પવત્તિકરણન્તિ આહ – ‘‘અપ્પવત્તિકરણત્થાયા’’તિ. યથા ખાદનીયસ્સ મુખે કત્વા ખાદનં નામ યાવદેવ અજ્ઝોહરણત્થં, એવં રાગાદીનં નિરોધનં વટ્ટનિરોધનત્થમેવાતિ વુત્તં – ‘‘વટ્ટસ્સેવ વા નિરુજ્ઝનત્થાયા’’તિ. યસ્મા કિલેસેસુ ખીણેસુ ઇતરં વટ્ટદ્વયમ્પિ ખીણમેવ હોતિ, તસ્મા મૂલમેવ ગણ્હન્તો ‘‘ઉપસમાયાતિ કિલેસવૂપસમનત્થાયા’’તિ આહ. સઙ્ખતધમ્માનં અભિજાનનં નામ તત્થ લક્ખણત્તયારોપનમુખેનેવાતિ આહ – ‘‘અનિચ્ચાદિ…પે… અભિજાનનત્થાયા’’તિ. સમ્બુજ્ઝિતબ્બાનિ નામ ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ તબ્બિનિમુત્તસ્સ ઞેય્યસ્સ અભાવતો. ‘‘ચતુન્નં સચ્ચાનં બુજ્ઝનત્થાયા’’તિ વત્વા તયિદં બુજ્ઝનં યસ્સ ઞાણસ્સ વસેન ઇજ્ઝતિ, તસ્સ ઞાણસ્સ વસેન દસ્સેતું – ‘‘બોધિ વુચ્ચતી’’તિઆદિ વુત્તં. અપ્પચ્ચયનિબ્બાનસ્સાતિ અમતધાતુયા.

ઉસ્સાહજનનત્થન્તિ કમ્મટ્ઠાને અભિરુચિઉપ્પાદનાય. વિસકણ્ટકોતિ ગુળસ્સ વાણિજસમઞ્ઞા. ‘‘કિસ્મિઞ્ચિ દેસે દેસભાસા’’તિ કેચિ. ઉચ્છુરસો સમપાકપક્કો ચુણ્ણાદીહિ મિસ્સેત્વા પિણ્ડીકતો ગુળો, અપિણ્ડીકતો ફાણિતં. પાકવિસેસેન ખણ્ડખણ્ડસેદિતો ખણ્ડો, મલાભાવં આપન્નો સક્કરા.

સરતીતિ સતિ. અનુ અનુ સરતીતિ અનુસ્સતિ, અનુ અનુરૂપા સતીતિપિ અનુસ્સતિ. દુવિધં હોતીતિ પયોજનવસેન દુવિધં હોતિ. ચિત્તસમ્પહંસનત્થન્તિ પસાદનીયવત્થુસ્મિં પસાદુપ્પાદનેન ભાવનાચિત્તસ્સ પરિતોસનત્થં. વિપસ્સનત્થન્તિ વિપસ્સનાસુખત્થં. ઉપચારસમાધિના હિ ચિત્તે સમાહિતે વિપસ્સનાસુખેન ઇજ્ઝતિ. ચિત્તુપ્પાદોતિ ભાવનાવસેન પવત્તો ચિત્તુપ્પાદો. ઉપહઞ્ઞતિ પતિહઞ્ઞતિ પટિકૂલત્તા આરમ્મણસ્સ. તતો એવ ઉક્કણ્ઠતિ, કમ્મટ્ઠાનં રિઞ્ચતિ, નિરસ્સાદો હોતિ ભાવનસ્સાદસ્સ અલબ્ભનતો. પસીદતિ બુદ્ધગુણાનં પસાદનીયત્તા. તથા ચ કઙ્ખાદિચેતોખિલાભાવેન વિનીવરણો હોતિ. દમેત્વાતિ નીવરણનિરાકરણેન નિબ્બિસેવનં કત્વા. એવં કમ્મટ્ઠાનન્તરાનુયુઞ્જનેન ચિત્તપરિદમનસ્સ ઉપમં દસ્સેન્તો, ‘‘કથ’’ન્તિઆદિમાહ.

કો અયં…પે… અનુસ્સરીતિ કો અયં મમ અબ્ભન્તરે ઠત્વા અનુસ્સરિ. પરિગ્ગણ્હન્તોતિ બાહિરકપરિકપ્પિતસ્સ અનુસ્સરકસ્સ સબ્બસો અભાવદસ્સનમેતં. તેનાહ – ‘‘ન અઞ્ઞો કોચી’’તિ. દિસ્વાતિ પરિયેસનનયેન વુત્તપ્પકારં ચિત્તમેવ અનુસ્સરીતિ દિસ્વા સબ્બમ્પેતન્તિ એતં હદયવત્થુઆદિપ્પભેદં સબ્બમ્પિ. ઇદઞ્ચ રૂપં પુરિમઞ્ચ અરૂપન્તિ ઇદં રુપ્પનસભાવત્તા રૂપં, પુરિમં અતંસભાવત્તા અરૂપન્તિ સઙ્ખેપતો રૂપારૂપં વવત્થપેત્વા. પઞ્ચક્ખન્ધે વવત્થપેત્વાતિ યોજના. સમ્ભાવિકાતિ સમુટ્ઠાપિકા. તસ્સાતિ સમુદયસચ્ચસ્સ. નિરોધોતિ નિરોધનિમિત્તં. અપ્પનાવારોતિ યથારદ્ધાય દેસનાય નિગમનવારો.

૨૯૭. એસેવ નયોતિ ઇમિના ય્વાયં ‘‘તં પનેત’’ન્તિઆદિના અત્થનયો બુદ્ધાનુસ્સતિયં વિભાવિતોતિ અતિદિસતિ, સ્વાયં અતિદેસો પયોજનવસેન નવસુપિ અનુસ્સતીસુ સાધારણવસેન વુત્તોપિ આનાપાનસ્સતિઆદીસુ તીસુ વિપસ્સનત્થાનેવ હોન્તીતિ ઇમિના અપવાદેન નિવત્તિતોતિ તાસં એકપ્પયોજનતાવ દટ્ઠબ્બા. ધમ્મે અનુસ્સતિ ધમ્માનુસ્સતીતિ સમાસપદવિભાગદસ્સનમ્પિ વચનત્થદસ્સનપક્ખિકમેવાતિ આહ – ‘‘અયં પનેત્થ વચનત્થો’’તિ. ધમ્મં આરબ્ભાતિ હિ ધમ્મસ્સ અનુસ્સતિયા વિસયભાવદસ્સનમેતં. એસ નયો સેસેસુપિ. સીલં આરબ્ભાતિ અત્તનો પારિસુદ્ધિસીલં આરબ્ભ. ચાગં આરબ્ભાતિ અત્તનો ચાગગુણં આરબ્ભ. દેવતા આરબ્ભાતિ એત્થ દેવતાગુણસદિસતાય અત્તનો સદ્ધાસીલસુતચાગપઞ્ઞાસુ દેવતાસમઞ્ઞા. ભવતિ હિ તંસદિસેપિ તબ્બોહારો યથા ‘‘તાનિ ઓસધાનિ, એસ બ્રહ્મદત્તો’’તિ ચ. તેનાહ – ‘‘દેવતા સક્ખિટ્ઠાને ઠપેત્વા’’તિઆદિ. તત્થ દેવતા સક્ખિટ્ઠાને ઠપેત્વાતિ ‘‘યથારૂપાય સદ્ધાય સમન્નાગતા તા દેવતા ઇતો ચુતા તત્થ ઉપપન્ના, મય્હમ્પિ તથારૂપા સદ્ધા સંવિજ્જતિ. યથારૂપેન સીલેન, યથારૂપેન સુતેન, યથારૂપેન ચાગેન, યથારૂપાય પઞ્ઞાય સમન્નાગતા તા દેવતા ઇતો ચુતા તત્થ ઉપપન્ના, મય્હમ્પિ તથારૂપા પઞ્ઞા સંવિજ્જતી’’તિ એવં દેવતા સક્ખિટ્ઠાને ઠપેત્વા. અસ્સાસપસ્સાસનિમિત્તં નામ તત્થ લદ્ધબ્બપ્પટિભાગનિમિત્તં. ગતાતિ આરમ્મણકરણવસેન ઉપગતા પવત્તા.

ઉપસમ્મતિ એત્થ દુક્ખન્તિ ઉપસમો, નિબ્બાનં. અચ્ચન્તમેવ એત્થ ઉપસમ્મતિ વટ્ટત્તયન્તિ અચ્ચન્તૂપસમો, નિબ્બાનમેવ. ખિણોતિ ખેપેતિ કિલેસેતિ ખયો, અરિયમગ્ગો. તે એવ ઉપસમેતીતિ ઉપસમો, અરિયમગ્ગો એવ. ખયો ચ સો ઉપસમો ચાતિ ખયૂપસમો. તત્રચાયં ઉપસમો ધમ્મો એવાતિ ધમ્માનુસ્સતિયા ઉપસમાનુસ્સતિ એકસઙ્ગહોતિ? સચ્ચં એકસઙ્ગહો ધમ્મભાવસામઞ્ઞે અધિપ્પેતે, સઙ્ખતધમ્મતો પન અસઙ્ખતધમ્મો સાતિસયો ઉળારતમપણીતતમભાવતોતિ દીપેતું વિસું નીહરિત્વા વુત્તં. ઇમમેવ હિ વિસેસં સન્ધાય ભગવા – ‘‘ધમ્માનુસ્સતી’’તિ વત્વાપિ ઉપસમાનુસ્સતિં અવોચ અનુસ્સરન્તસ્સ સવિસેસં સન્તપણીતભાવેન ઉપટ્ઠાનતો. એવઞ્ચ કત્વા ઇધ ખયૂપસમગ્ગહણમ્પિ સમત્થિતન્તિ દટ્ઠબ્બં. યથેવ હિ સમાનેપિ લોકુત્તરધમ્મભાવે ‘‘યાવતા, ભિક્ખવે, ધમ્મા સઙ્ખતા વા અસઙ્ખતા વા, વિરાગો તેસં અગ્ગમક્ખાયતી’’તિઆદિવચનતો (ઇતિવુ. ૯૦) મગ્ગફલધમ્મેહિ નિબ્બાનધમ્મો સાતિસયો, એવં ફલધમ્મતો મગ્ગધમ્મો કિલેસપ્પહાનેન અચ્છરિયધમ્મભાવતો, તસ્મા અચ્ચન્તૂપસમેન સદ્ધિં ખયૂપસમોપિ ગહિતોતિ દટ્ઠબ્બં. વિપસ્સનત્થાનેવ હોન્તીતિ કસ્મા વુત્તન્તિ? ‘‘એકન્તનિબ્બિદાયાતિઆદિવચનતો’’તિ કેચિ, તં અકારણં બુદ્ધાનુસ્સતિઆદીસુપિ તથા દેસનાય આગતત્તા. યથા પન બુદ્ધાનુસ્સતિઆદીનિ કમ્મટ્ઠાનાનિ વિપસ્સનત્થાનિ હોન્તિ, નિમિત્તસમ્પહંસનત્થાનિપિ હોન્તિ, ન એવમેતાનિ, એતાનિ પન વિપસ્સનત્થાનેવાતિ તથા વુત્તં.

પઠમવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૬. એકધમ્મપાળિ

(૧૬) ૨. એકધમ્મપાળિ-દુતિયવગ્ગવણ્ણના

૨૯૮. મિચ્છા પસ્સતિ તાય, સયં વા મિચ્છા પસ્સતિ, મિચ્છાદસ્સનમેવ વા તન્તિ મિચ્છાદિટ્ઠિ, યં કિઞ્ચિ વિપરીતદસ્સનં. તેનાહ – ‘‘દ્વાસટ્ઠિવિધાયા’’તિઆદિ. મિચ્છાદિટ્ઠિ એતસ્સાતિ મિચ્છાદિટ્ઠિકો. તસ્સ મિચ્છાદિટ્ઠિકસ્સ.

૨૯૯. સમ્મા પસ્સતિ તાય, સયં વા સમ્મા પસ્સતિ, સમ્માદસ્સનમત્તમેવ વા તન્તિ સમ્માદિટ્ઠિ. પઞ્ચવિધાયાતિ કમ્મસ્સકતાઝાનવિપસ્સનામગ્ગફલવસેન પઞ્ચવિધાય. તત્થ ઝાનચિત્તુપ્પાદપરિયાપન્નં ઞાણં ઝાનસમ્માદિટ્ઠિ, વિપસ્સનાઞાણં વિપસ્સનાસમ્માદિટ્ઠિ.

૩૦૨. પઞ્ચસુ ખન્ધેસુ ‘‘નિચ્ચ’’ન્તિઆદિના પવત્તો અનુપાયમનસિકારો.

૩૦૩. ‘‘અનિચ્ચ’’ન્તિઆદિના પવત્તો ઉપાયમનસિકારો. યાવ નિયામોક્કમનાતિ યાવ મિચ્છત્તનિયામોક્કમના. મિચ્છત્તનિયામોક્કમનનયો પન સામઞ્ઞફલસુત્તવણ્ણનાયં તટ્ટીકાય ચ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો.

૩૦૪. અયં તિવિધા સગ્ગાવરણા ચેવ હોતીતિ કમ્મપથપ્પત્તિયા મહાસાવજ્જભાવતો વુત્તં. સગ્ગાવરણાય હોન્તિયા મગ્ગવિબન્ધકભાવે વત્તબ્બમેવ નત્થીતિ વુત્તં – ‘‘મગ્ગાવરણા ચા’’તિ. ‘‘સસ્સતો લોકો’’તિઆદિકા દસવત્થુકા અન્તગ્ગાહિકા મિચ્છાદિટ્ઠિ. મગ્ગાવરણાવ હોતિ વિપરીતદસ્સનભાવતો, ન સગ્ગાવરણા અકમ્મપથપત્તિતોતિ અધિપ્પાયો. ઇદં પન વિધાનં પટિક્ખિપિત્વાતિ વિપરીતદસ્સનઞ્ચ ન મગ્ગાવરણઞ્ચાતિ વિરુદ્ધમેતં ઉદ્ધમ્મભાવતો. તથા હિ સતિ અપ્પહીનાય એવ સક્કાયદિટ્ઠિયા મગ્ગાધિગમેન ભવિતબ્બન્તિ અધિપ્પાયેન યથાવુત્તવિધાનં પટિક્ખિપિત્વા. ‘‘ન સગ્ગાવરણા’’તિ સગ્ગૂપપત્તિયા અવિબન્ધકત્તં વદન્તેહિ દિટ્ઠિયા સગ્ગાવહતાપિ નામ અનુઞ્ઞાતા હોતીતિ તં વાદં પટિક્ખિપન્તેન ‘‘દિટ્ઠિ નામ સગ્ગં ઉપનેતું સમત્થા નામ નત્થી’’તિ વુત્તં. કસ્મા? એકન્તગરુતરસાવજ્જભાવતો. તેનાહ – ‘‘એકન્તં નિરયસ્મિંયેવ નિમુજ્જાપેતી’’તિઆદિ.

૩૦૫. વટ્ટં વિદ્ધંસેતીતિ મગ્ગસમ્માદિટ્ઠિ કિલેસવટ્ટં કમ્મવટ્ટઞ્ચ વિદ્ધંસેતિ. વિપાકવટ્ટં કા નુ વિદ્ધંસેતિ નામ. એવં પન અત્તનો કારણેન વિદ્ધસ્તભવં ફલસમ્માદિટ્ઠિ પટિબાહતીતિ વુત્તં અવસરદાનતો. ઇચ્ચેતં કુસલન્તિ અરહત્તં પાપેતું સચે સક્કોતિ, એવમેતં વિપસ્સનાય પટિસન્ધિઅનાકડ્ઢનં કુસલં અનવજ્જં. સત્ત ભવે દેતીતિ સોતાપત્તિમગ્ગસ્સ પચ્ચયભૂતા વિપસ્સનાસમ્માદિટ્ઠિ તસ્સ પુગ્ગલસ્સ સત્ત ભવે દેતિ. એવમયન્તિ પઞ્ચવિધમ્પિ સમ્માદિટ્ઠિં સન્ધાય વુત્તં. તેનાહ – ‘‘લોકિયલોકુત્તરા સમ્માદિટ્ઠિ કથિતા’’તિ. ઇમસ્મિં પનત્થેતિ ‘‘નાહં, ભિક્ખવે, અઞ્ઞં એકધમ્મમ્પિ સમનુપસ્સામી’’તિઆદિના વુત્તે ગતિમગ્ગસઙ્ખાતે અત્થે. ‘‘સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જન્તી’’તિ વુત્તત્તા ‘‘લોકિકા ભવનિપ્ફાદિકાવ વેદિતબ્બા’’તિ વુત્તં.

૩૦૬. યથાદિટ્ઠીતિ અત્થબ્યાપનિચ્છાયં યથા-સદ્દો, તેન ઉત્તરપદત્થપ્પધાનો સમાસોતિ આહ – ‘‘યા યા દિટ્ઠી’’તિ. તસ્સા તસ્સા અનુરૂપન્તિ તંતંદિટ્ઠિઅનુરૂપન્તિ અત્થો. સમત્તન્તિ અનવસેસં. તેનાહ – ‘‘પરિપુણ્ણ’’ન્તિ. સમાદિન્નન્તિ આદિમજ્ઝપરિયોસાનેસુ સમં એકસદિસં કત્વા આદિન્નં ગહિતં અનિસ્સટ્ઠં. તદેતન્તિ યદેતં ‘‘યઞ્ચેવ કાયકમ્મ’’ન્તિઆદિના વુત્તં, તદેતં કાયકમ્મં. યથાદિટ્ઠિયં ઠિતકાયકમ્મન્તિ યા પન દિટ્ઠિ ‘‘નત્થિ તતોનિદાનં પાપ’’ન્તિઆદિના પવત્તા, તસ્સં દિટ્ઠિયં ઠિતકસ્સ ઠિતમત્તસ્સ અનિસ્સટ્ઠસ્સ તંદિટ્ઠિકસ્સ કાયકમ્મં. દિટ્ઠિસહજાતં કાયકમ્મન્તિ તસ્સ યથાદિટ્ઠિકસ્સ પરેસં હત્થમુદ્દાદિના વિઞ્ઞાપનકાલે તાય દિટ્ઠિયા સહજાતં કાયકમ્મં. ન ચેત્થ વચીકમ્માસઙ્કા ઉપ્પાદેતબ્બા પાણઘાતાદીનંયેવ અધિપ્પેતત્તા. દિટ્ઠાનુલોમિકં કાયકમ્મન્તિ યથા પરેસં પાકટં હોતિ, એવં દિટ્ઠિયા અનુલોમિકં કત્વા પવત્તિતં કાયકમ્મં. તેનાહ – ‘‘સમાદિન્નં ગહિતં પરામટ્ઠ’’ન્તિ. તત્થાતિઆદિ સુવિઞ્ઞેય્યમેવ. એસેવ નયોતિ ઇમિના યથાવુત્તાય દિટ્ઠિયા ઠિતવચીકમ્મં, દિટ્ઠિસહજાતં વચીકમ્મં, દિટ્ઠાનુલોમિકં વચીકમ્મન્તિ તિવિધં હોતીતિ એવમાદિ અતિદિસતિ. મિચ્છાદિટ્ઠિકસ્સાતિ કમ્મપથપ્પત્તાય મિચ્છાદિટ્ઠિયા મિચ્છાદિટ્ઠિકસ્સ. ‘‘યાય કાયચિ મિચ્છાદિટ્ઠિયા મિચ્છાદિટ્ઠિકસ્સ સતો’’તિ અપરે.

દિટ્ઠિસહજાતાતિ યથાવુત્તાય દિટ્ઠિયા સહજાતા ચેતના. એસ નયો સેસપદેસુપિ. પત્થનાતિ ‘‘ઇદં નામ કરેય્ય’’ન્તિ તણ્હાપત્થના. ચેતનાપત્થનાનં વસેનાતિ યથાવુત્તદિટ્ઠિગતનિસ્સિતચેતસિકનિકામનાનં વસેન. ચિત્તટ્ઠપનાતિ ચિત્તસ્સ પણિદહના. ફસ્સાદયોતિ ચેતનાદિટ્ઠિતણ્હાદિવિનિમુત્તા ફસ્સાદિધમ્મા. યસ્મા દિટ્ઠિ પાપિકા, તસ્મા તસ્સ પુગ્ગલસ્સ સબ્બે તે ધમ્મા અનિટ્ઠાય…પે… સંવત્તન્તીતિ યોજના. પુરિમસ્સેવાતિ તિત્તકપદસ્સેવ. તિત્તકં કટુકન્તિ ચ ઉભયં ઇધ અનિટ્ઠપરિયાયં દટ્ઠબ્બં ‘‘પચ્છા તે કટુકં ભવિસ્સતી’’તિઆદીસુ વિય.

અમ્બોયન્તિ અમ્બો અયં. તમેવ પૂજન્તિ તમેવ પુબ્બે લદ્ધપરિસિઞ્ચનદાનાદિપૂજં. નિવેસરેતિ પવિસિંસુ. અસાતસન્નિવાસેનાતિ અમધુરનિમ્બમૂલસંસગ્ગેન.

તં પન પટિક્ખિપિત્વા…પે… વુત્તન્તિ સબ્બાપિ મિચ્છાદિટ્ઠિ એકન્તસાવજ્જત્તા અનિટ્ઠાય દુક્ખાય સંવત્તતીતિ અધિપ્પાયેન વુત્તં. અનન્તરસુત્તેતિ દસમસુત્તે. યોજેત્વા વેદિતબ્બાનીતિ નવમસુત્તે વિય યોજેત્વા વેદિતબ્બાનિ. ચિત્તટ્ઠપનાવ પત્થનાતિ એત્થ પણિધિ ચાતિ વત્તબ્બં.

દુતિયવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૬. એકધમ્મપાળિ

(૧૬) ૩. એકધમ્મપાળિ-તતિયવગ્ગવણ્ણના

૩૦૮. તતિયસ્સ પઠમે અયાથાવદિટ્ઠિકોતિ અનિચ્ચાદિભાવેસુ ધમ્મેસુ નિચ્ચાતિઆદિના ઉપ્પન્નદિટ્ઠિકો. તેનાહ – ‘‘તાયેવ મિચ્છાદિટ્ઠિયા વિપરીતદસ્સનો’’તિ સદ્ધમ્માતિ એત્થ સન્તો પસત્થો સુન્દરો ધમ્મો, યો મનુસ્સધમ્મોતિપિ વુચ્ચતિ. તતો હિ મિચ્છાદિટ્ઠિકો પરં વુટ્ઠાપેય્ય, ન અરિયધમ્મતો. તેનાહ – ‘‘દસકુસલકમ્મપથધમ્મતો’’તિ. એવરૂપાતિ ઇમિના પાથિકપુત્તાદિકે સઙ્ગણ્હાતિ.

૩૦૯. સબ્બઞ્ઞુબોધિસત્તોતિ સબ્બઞ્ઞુભાગી બોધિસત્તો. આદિ-સદ્દેન પૂરિતપારમિકા પચ્ચેકબોધિસત્તા એકચ્ચસાવકબોધિસત્તા ચ સઙ્ગય્હન્તિ.

૩૧૦. પરમાતિ મહાસાવજ્જભાવેન પરમા, ઉક્કંસગતાતિ અત્થો. તેસન્તિ આનન્તરિયકમ્માનં. પરિચ્છેદોતિ વિપાકવસેન પરિયોસાનં. વટ્ટસ્સ મૂલં, તતો તંસમઙ્ગીપુગ્ગલો વટ્ટસ્સ ખાણૂતિ વુચ્ચતિ. તેનાહ – ‘‘તાયા’’તિઆદિ. તઞ્ચે ગાહં ન વિસ્સજ્જેતિ, તસ્સ પુનપિ તબ્ભાવાવહત્તા વુત્તં – ‘‘ભવતો વુટ્ઠાનં નત્થી’’તિ, ન પન સબ્બસો વુટ્ઠાનસ્સ અભાવતો. યાદિસે હિ પચ્ચયે પટિચ્ચ અયં તં દસ્સનં ઓક્કન્તો પુન કદાચિ તપ્પટિપક્ખે પચ્ચયે પટિચ્ચ તતો સીસુક્ખિપનમસ્સ ન હોતીતિ ન વત્તબ્બં. અકુસલઞ્હિ નામેતં અબલં દુબ્બલં, ન કુસલં વિય મહાબલં. અઞ્ઞથા સમ્મત્તનિયામો વિય મિચ્છત્તનિયામોપિ અચ્ચન્તિકો સિયા, ન ચ મિચ્છત્તનિયામો અચ્ચન્તિકો. તેનેવ પપઞ્ચસૂદનિયં (મ. નિ. અટ્ઠ. ૨.૧૦૦) –

‘‘કિં પનેસ એકસ્મિંયેવ અત્તભાવે નિયતો હોતિ, ઉદાહુ અઞ્ઞસ્મિમ્પીતિ? એકસ્મિંયેવ નિયતો, આસેવનવસેન ભવન્તરેપિ તં દિટ્ઠિં રોચેતિ એવા’’તિ –

વુત્તં. તતોયેવ ચ સુમઙ્ગલવિલાસિનિયમ્પિ (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૭૦-૧૭૨) વુત્તં –

‘‘યે વા પન તેસં લદ્ધિં ગહેત્વા રત્તિટ્ઠાને દિવાટ્ઠાને નિસિન્ના સજ્ઝાયન્તિ વીમંસન્તિ, તેસં ‘કરોતો ન કરીયતિ પાપં, નત્થિ હેતુ, નત્થિ પચ્ચયો, મતો ઉચ્છિજ્જતી’તિ તસ્મિં આરમ્મણે મિચ્છાસતિ સન્તિટ્ઠતિ, ચિત્તં એકગ્ગં હોતિ, જવનાનિ જવન્તિ. પઠમજવને સતેકિચ્છા હોન્તિ, તથા દુતિયાદીસુ. સત્તમે બુદ્ધાનમ્પિ અતેકિચ્છા અનિવત્તિનો અરિટ્ઠકણ્ટકસદિસા, તત્થ કોચિ એકં દસ્સનં ઓક્કમતિ, કોચિ દ્વે, કોચિ તીણિપિ, એકસ્મિં ઓક્કન્તેપિ દ્વીસુ તીસુ ઓક્કન્તેસુપિ નિયતમિચ્છાદિટ્ઠિકોવ હોતિ. પત્તો સગ્ગમગ્ગાવરણઞ્ચેવ મોક્ખમગ્ગાવરણઞ્ચ, અભબ્બો તસ્સત્તભાવસ્સ અનન્તરં સગ્ગમ્પિ ગન્તું, પગેવ મોક્ખં, વટ્ટખાણુ નામેસ સત્તો પથવિગોપકો, યેભુય્યેન એવરૂપસ્સ ભવતો વુટ્ઠાનં નત્થી’’તિ.

પિટ્ઠિચક્કવાળેતિ ઝાયમાનચક્કવાળસ્સ પરતો એકસ્મિં ઓકાસે. યં ઝાયમાનાનં અજ્ઝાયમાનાનઞ્ચ ચક્કવાળાનમન્તરં, યત્થ લોકન્તરિકનિરયસમઞ્ઞા, તાદિસે એકસ્મિં ઓકાસે. પચ્ચતિયેવાતિ ચક્કવાળે ઝાયમાને અજ્ઝાયમાનેપિ અત્તનો કમ્મબલેન પચ્ચતિયેવ.

૩૧૧. ચતુત્થે ‘‘મા ખલી’’તિ વચનં ઉપાદાય એવંલદ્ધનામોતિ તં કિર સકદ્દમાય ભૂમિયા તેલઘટં ગહેત્વા ગચ્છન્તં, ‘‘તાત, મા ખલી’’તિ સામિકો આહ. સો પમાદેન ખલિત્વા પતિત્વા સામિકસ્સ ભયેન પલાયિતું આરદ્ધો. સામિકો ઉપધાવિત્વા સાટકકણ્ણે અગ્ગહેસિ. સો સાટકં છડ્ડેત્વા અચેલકો હુત્વા પલાતો પણ્ણેન વા તિણેન વા પટિચ્છાદેતુમ્પિ અજાનન્તો જાતરૂપેનેવ એકં ગામં પાવિસિ. મનુસ્સા તં દિસ્વા ‘‘અયં સમણો અરહા અપ્પિચ્છો, નત્થિ ઇમિના સદિસો’’તિ પૂવભત્તાદીનિ ગહેત્વા ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘મય્હં સાટકં અનિવત્થભાવેન ઇદં ઉપ્પન્ન’’ન્તિ તતો પટ્ઠાય સાટકં લભિત્વાપિ ન નિવાસેસિ, તદેવ ચ પબ્બજ્જં અગ્ગહેસિ. તસ્સ સન્તિકે અઞ્ઞેપિ અઞ્ઞેપીતિ પઞ્ચસતા મનુસ્સા પબ્બજિંસુ. તં સન્ધાયેતં વુત્તં – ‘‘મા ખલીતિ વચનં ઉપાદાય એવંલદ્ધનામો તિત્થકરો’’તિ.

સમાગતટ્ઠાનેતિ દ્વિન્નં નદીનં ઉદકપ્પવાહસ્સ સન્નિપાતટ્ઠાને. દ્વિન્નં ઉદકાનન્તિ દ્વિન્નં ઉદકપ્પવાહાનં. યથાવુત્તટ્ઠાને મચ્છગ્ગહણત્થં ખિપિતબ્બતો ખિપ્પં, કુમિનં, તદેવ ઇધ ખિપ્પન્તિ વુત્તં. તેનાહ – ‘‘કુમિન’’ન્તિ. ઉચ્છૂહીતિ ઉદકઉચ્છૂહિ. તુચ્છપુરિસો અરિયધમ્માભાવતો. ઝાનમત્તમ્પિ હિ તસ્સ નત્થેવ, કુતો અરિયમગ્ગો. મનુસ્સખિપ્પં મઞ્ઞેતિ મનુસ્સા પતિત્વા બ્યસનપ્પત્તિઅત્થં ઓટ્ટિતં કુમિનં વિય. તેનાહ – ‘‘મહાજનસ્સા’’તિઆદિ.

૩૧૨. પઞ્ચમાદીસુ બાહિરકસાસનન્તિ અવિસેસેન વુત્તં – તસ્સ સબ્બસ્સપિ અનિય્યાનિકત્તા સત્થુપટિઞ્ઞસ્સપિ અસબ્બઞ્ઞુભાવતો. તેનાહ – ‘‘તત્થ હી’’તિઆદિ. ગણોતિ સાવકગણો. તથાભાવાયાતિ આચરિયેન વુત્તાકારતાય સમઙ્ગિભાવત્થં. જઙ્ઘસતન્તિ બહૂ અનેકે સત્તે. સમકમેવ અકુસલં પાપુણાતીતિ તેસં સબ્બેસં એકજ્ઝં સમાદપનેપિ તેસં અકુસલેન સમકમેવ અકુસલં પાપુણાતિ એકજ્ઝં બહૂનં સમાદપનેપિ તથા ઉસ્સહનસ્સ બલવભાવતો. વિસું વિસું સમાદપને વત્તબ્બમેવ નત્થિ. યથા હિ ધમ્મચરિયાયં સમકમેવાતિ વત્તબ્બા કલ્યાણમિત્તતા, એવં અધમ્મચરિયાયં અકલ્યાણમિત્તતાતિ.

૩૧૩. સુટ્ઠુ અક્ખાતેતિ એકન્તતો નિય્યાનિકભાવેન અક્ખાતે. સત્થા ચ સબ્બઞ્ઞૂ હોતીતિ અસબ્બઞ્ઞુનો નિય્યાનિકભાવેન કથેતું અસક્કુણેય્યત્તા. ધમ્મો ચ સ્વાક્ખાતો સમ્માસમ્બુદ્ધપ્પવેદિતત્તા. ગણો ચ સુપ્પટિપન્નો સત્થારા સુવિનીતત્તા. સમાદપકો હીતિઆદિ સુપ્પટિપત્તિયા નિદસ્સનં દટ્ઠબ્બં.

૩૧૪. પમાણં જાનિતબ્બન્તિ ‘‘અયં એત્તકેન યાપેતિ, ઇમસ્સ એત્તકં દાતું યુત્ત’’ન્તિ એવં પમાણં જાનિતબ્બં. અતિરેકે…પે… નિબ્બાનસમ્પત્તિ વા નત્થિ દુરક્ખાતત્તા ધમ્મસ્સ. તસ્સાતિ પટિગ્ગાહકસ્સ. અપ્પિચ્છપટિપદા નામ નત્થિ દુરક્ખાતે ધમ્મવિનયેતિ અધિપ્પાયો.

૩૧૫. દાયકસ્સ વસો નામ ઉળારુળારતાભેદો અજ્ઝાસયો. દેય્યધમ્મસ્સ પન થોકબહુતાવ દેય્યધમ્મસ્સ વસો નામ. અત્તનો થામોતિ યાપનપ્પમાણં. યદિ હીતિઆદિ ‘‘કથ’’ન્તિઆદિના સઙ્ખેપતો વુત્તસ્સ અત્થસ્સ વિવરણં. અનુપ્પન્નસ્સાતિ અનુપ્પન્નો અસ્સ પુગ્ગલસ્સ. ચક્ખુભૂતો હોતીતિ મહાજનસ્સ ચક્ખુ વિય હોતિ. સાસનં ચિરટ્ઠિતિતં કરોતીતિ અનુપ્પન્નલાભુપ્પાદનેન મહાજનસ્સ પસાદુપ્પાદનેન ચ ચિરટ્ઠિતિકં કરોતિ.

કુટુમ્બરિયવિહારેતિ કુટુમ્બરિયગામસન્નિસ્સિતવિહારે. ભુઞ્જનત્થાયાતિ તસ્મિંયેવ ગેહે નિસીદિત્વા ભુઞ્જનત્થાય. ગહેત્વા ગમનત્થાયાતિ ગેહતો બહિ ગહેત્વા ગમનત્થાય. ધુરભત્તાનીતિ નિચ્ચભત્તાનિ. ચૂળુપટ્ઠાકન્તિ વેય્યાવચ્ચકરં. વીમંસિત્વાતિ યથા ઉદ્દિસ્સ કતં ન હોતિ, એવં વીમંસિત્વા. મહાજનો અપ્પિચ્છો ભવિતું મઞ્ઞતીતિ મહાજનો સયં અપ્પિચ્છો ભવિતું મઞ્ઞતિ દિટ્ઠાનુગતિં આપજ્જનેન. મહાજનસ્સાતિ બહુજનસ્સ. અવત્થરિત્વાતિ વિત્થારિકં કત્વા.

૩૧૬. પઞ્ચાતપતપ્પનં ચતૂસુ પસ્સેસુ અગ્ગિસન્તાપસ્સ ઉપરિ સૂરિયસન્તાપસ્સ ચ તપ્પનં, તઞ્ચ ખો ગિમ્હકાલે. છિન્નપ્પપાતપબ્બતસિખરતો પતનં મરુપ્પપાતપતનં. પુબ્બણ્હાદીસુ આદિચ્ચાભિમુખાવટ્ટનં આદિચ્ચાનુપરિવત્તનં.

૩૧૭. અયમ્પીતિ સ્વાક્ખાતે ધમ્મવિનયે કુસીતોપિ. સામઞ્ઞન્તિ તપચરણં. દુપ્પરામટ્ઠન્તિ મિચ્છાચરિતં સંકિલિટ્ઠં. નિરયાયુપકડ્ઢતીતિ નિરયદુક્ખાય નં કડ્ઢતિ.

૩૧૮. વુત્તપ્પકારેતિ પઞ્ચાતપતપ્પનાદિકે વુત્તપ્પકારે.

૩૧૯. એવન્તિ વુત્તપ્પકારાય ચિત્તપ્પસાદવ્હયસુપ્પટિપત્તિયા. તેન સમણધમ્મકરણસુખઞ્ચ સઙ્ગણ્હાતિ.

૩૨૦. નવકનિપાતેતિ ઇમસ્મિંયેવ અઙ્ગુત્તરનિકાયે વક્ખમાનં નવકનિપાતં સન્ધાયાહ. નવ પુગ્ગલાતિ સત્તક્ખત્તુપરમકોલંકોલાદયો નવ પુગ્ગલા. સબ્બત્થાતિ ઇમસ્મિં સુત્તે વુત્તાવસિટ્ઠેસુ સબ્બેસુ સુત્તેસુ.

તતિયવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૬. એકધમ્મપાળિ

(૧૬) ૪. એકધમ્મપાળિ-ચતુત્થવગ્ગવણ્ણના

૩૨૨. ચતુત્થસ્સ પઠમે સઞ્ઞાણભૂતાતિ ઉપલક્ખણભૂતા. પઞ્ચદસયોજનાવટ્ટક્ખન્ધાતિ પઞ્ચદસયોજનક્ખન્ધપરિક્ખેપા. યથા ચાતિ ચ-સદ્દેન કદમ્બરુક્ખાદીનં કપ્પટ્ઠાયિભાવં વિય યોજનસતુબ્બેધાદિભાવં સમુચ્ચિનોતિ, ન પન જમ્બુયા જમ્બુદીપસ્સ વિય તેહિ અપરગોયાનાદીનં સઞ્ઞાણભાવં. રામણેય્યકન્તિ રમણીયભાવં. સેસપદેસૂતિ વનરામણેય્યકાદિપદેસુ. ઉગ્ગતં કૂલં ઉસ્સિતભાવો એતસ્સાતિ ઉક્કૂલં, વિગતં અપગતં કૂલં એતસ્સાતિ વિકૂલન્તિ આહ – ‘‘ઉન્નતટ્ઠાનં નિન્નટ્ઠાન’’ન્તિ ચ. નન્દિયાવટ્ટમચ્છપિટ્ઠેનેવાતિ કુજ્જકકુલિસકમચ્છસઙ્ઘાતપિટ્ઠેનેવ.

૩૨૩. દુતિયાદીસુ ચત્તારો અપાયા અઞ્ઞત્ર મનુસ્સેહીતિ અધિપ્પેતા, ન દેવા અઞ્ઞત્ર મનુસ્સેહીતિ હીનાય જાતિયા અધિપ્પેતત્તા. ઉપાદાયુપાદાયાપિ મજ્ઝિમદેસો લબ્ભતિ, યત્થ ગતિ ભિક્ખૂનં ભિક્ખુનીનં ઉપાસકાનં ઉપાસિકાનં અઞ્ઞેસમ્પિ કમ્મવાદિકિરિયવાદિવિઞ્ઞુજાતિકાનં, યો પતિરૂપદેસોતિ વુચ્ચતિ. તેનાહ – ‘‘સકલોપિ હી’’તિઆદિ.

૩૨૪. એળાતિ દોસો. તેનાહ – ‘‘નિદ્દોસમુખાતિ અત્થો’’તિ.

૩૨૬. તથાગતસ્સ ગુણે જાનિત્વા ચક્ખુનાપિ દસ્સનં દસ્સનમેવ, અજાનિત્વા પન દસ્સનં તિરચ્છાનગતાનમ્પિ હોતિયેવાતિ આહ – ‘‘યે તથાગતસ્સ ગુણે જાનિત્વા’’તિઆદિ.

૩૨૭. પકાસેત્વા કથિતન્તિ સચ્ચાનિ પકાસેત્વા કથિતં.

૩૨૮. સુતાનં ધમ્માનં અસમ્મોસો ધારણન્તિ આહ – ‘‘ધારેન્તીતિ ન પમ્મુસ્સન્તી’’તિ.

૩૨૯. અત્થાનત્થં ઉપપરિક્ખન્તીતિ ‘‘અયં ઇમિસ્સા પાળિયા અત્થો, અયં ન અત્થો’’તિ અત્થાનત્થં ઉપપરિક્ખન્તિ. અનત્થપરિહારેન હિ અત્થગ્ગહણં યથા અધમ્મપરિવજ્જનેન ધમ્મપ્પટિપત્તિ.

૩૩૦. અનુલોમપટિપદન્તિ નિબ્બાનસ્સ અનુલોમિકં પટિપદં.

૩૩૧. સંવેગજનકેસુ કારણેસૂતિ સંવેગજનકેસુ જાતિઆદીસુ કારણેસુ. સંવેજનીયેસુ ઠાનેસુ સહોત્તપ્પઞાણં સંવેગો.

૩૩૨. ઉપાયેનાતિ યેન ઉપાયેન વટ્ટૂપચ્છેદો, તેન ઉપાયેન. પધાનવીરિયં કરોન્તીતિ સમ્મપ્પધાનસઙ્ખાતં વીરિયં કરોન્તિ ઉપ્પાદેન્તિ.

૩૩૩. વવસ્સજીયન્તિ વિસ્સજ્જીયન્તિ એત્થ સઙ્ખારાતિ વવસ્સગ્ગો, અસઙ્ખતા ધાતૂતિ આહ – ‘‘વવસ્સગ્ગો વુચ્ચતિ નિબ્બાન’’ન્તિ.

૩૩૪. ઉત્તમન્નાનન્તિ ઉત્તમાનં પઞ્ચન્નં ભોજનાનં. ઉત્તમરસાનન્તિ ઉત્તમાનં રસાનં. ઉઞ્છાચારેનાતિ ઉઞ્છાચરિયાય કસ્સચિ અપરિગ્ગહભૂતસ્સ કિઞ્ચિ અયાચિત્વા ગહણં ઉઞ્છાચારો. એત્થ ચાતિઆદિના અન્નાદીનં અગ્ગભાવો નામ મનાપપરમો ઇચ્છિતક્ખણલાભો, ન તેસં લાભિતામત્તન્તિ દસ્સેતિ. પટિલભન્તીતિ દેન્તિ પણીતભાવેન. ભત્તસ્સ એકપાતીતિ એકપાતિપૂરં ભત્તં. ઇદં કિં નામાતિ ‘‘ઇદં અન્નગ્ગરસગ્ગં નામ હોતિ, ન હોતી’’તિ પુચ્છતિ. ઉઞ્છેન કપાલાભતેનાતિ મિસ્સકભત્તેન. યાપેન્તેતિ યાપનસીસેન યાપનહેતું ભત્તં વદતિ. ઉપાદાય અગ્ગરસં નામાતિ તં તં ઉપાદાયુપાદાય અન્નગ્ગરસગ્ગં દટ્ઠબ્બન્તિ દસ્સેતિ. ચક્કવત્તિઆહારતો હિ ચાતુમહારાજિકાનં આહારો અગ્ગોતિ એવં યાવ પરનિમ્મિતવસવત્તિદેવા નેતબ્બં.

૩૩૫. અત્થરસો નામ ચત્તારિ સામઞ્ઞફલાનિ ‘‘અરિયમગ્ગાનં ફલભૂતો રસો’’તિ કત્વા. ધમ્મરસો નામ ચત્તારો મગ્ગા ‘‘સામઞ્ઞફલસ્સ હેતુભૂતો રસો’’તિ કત્વા વિમુત્તિરસો નામ અમતં નિબ્બાનં ‘‘સબ્બસઙ્ખારસમથો’’તિ કત્વા.

ચતુત્થવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

જમ્બુદીપપેય્યાલો નિટ્ઠિતો.