(૧૬) ૧. એકધમ્મપાળિ-પઠમવગ્ગવણ્ણના

૨૯૬. એકધમ્મપાળિવણ્ણનાયં ઇધ ધમ્મ-સદ્દો સભાવત્થો ‘‘કુસલા ધમ્મા’’તિઆદીસુ વિયાતિ આહ – ‘‘એકસભાવો’’તિ. એકન્તેનાતિ એકંસેન, અવસ્સન્તિ અત્થો. વટ્ટેતિ સંસારવટ્ટે. નિબ્બિન્દનત્થાયાતિ અનભિરમનત્થાય. વિરજ્જનત્થાયાતિ અરજ્જનત્થાય. વિરજ્જનાયાતિ પલુજ્જનાય. તેનેવાહ – ‘‘વિગમાયા’’તિ. રાગાદીનં નિરોધાયાતિ મગ્ગઞાણેન રાગાદીનં નિરોધનત્થાય. મગ્ગઞાણેન નિરોધનં નામ અચ્ચન્તં અપ્પવત્તિકરણન્તિ આહ – ‘‘અપ્પવત્તિકરણત્થાયા’’તિ. યથા ખાદનીયસ્સ મુખે કત્વા ખાદનં નામ યાવદેવ અજ્ઝોહરણત્થં, એવં રાગાદીનં નિરોધનં વટ્ટનિરોધનત્થમેવાતિ વુત્તં – ‘‘વટ્ટસ્સેવ વા નિરુજ્ઝનત્થાયા’’તિ. યસ્મા કિલેસેસુ ખીણેસુ ઇતરં વટ્ટદ્વયમ્પિ ખીણમેવ હોતિ, તસ્મા મૂલમેવ ગણ્હન્તો ‘‘ઉપસમાયાતિ કિલેસવૂપસમનત્થાયા’’તિ આહ. સઙ્ખતધમ્માનં અભિજાનનં નામ તત્થ લક્ખણત્તયારોપનમુખેનેવાતિ આહ – ‘‘અનિચ્ચાદિ…પે… અભિજાનનત્થાયા’’તિ. સમ્બુજ્ઝિતબ્બાનિ નામ ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ તબ્બિનિમુત્તસ્સ ઞેય્યસ્સ અભાવતો. ‘‘ચતુન્નં સચ્ચાનં બુજ્ઝનત્થાયા’’તિ વત્વા તયિદં બુજ્ઝનં યસ્સ ઞાણસ્સ વસેન ઇજ્ઝતિ, તસ્સ ઞાણસ્સ વસેન દસ્સેતું – ‘‘બોધિ વુચ્ચતી’’તિઆદિ વુત્તં. અપ્પચ્ચયનિબ્બાનસ્સાતિ અમતધાતુયા.

ઉસ્સાહજનનત્થન્તિ કમ્મટ્ઠાને અભિરુચિઉપ્પાદનાય. વિસકણ્ટકોતિ ગુળસ્સ વાણિજસમઞ્ઞા. ‘‘કિસ્મિઞ્ચિ દેસે દેસભાસા’’તિ કેચિ. ઉચ્છુરસો સમપાકપક્કો ચુણ્ણાદીહિ મિસ્સેત્વા પિણ્ડીકતો ગુળો, અપિણ્ડીકતો ફાણિતં. પાકવિસેસેન ખણ્ડખણ્ડસેદિતો ખણ્ડો, મલાભાવં આપન્નો સક્કરા.

સરતીતિ સતિ. અનુ અનુ સરતીતિ અનુસ્સતિ, અનુ અનુરૂપા સતીતિપિ અનુસ્સતિ. દુવિધં હોતીતિ પયોજનવસેન દુવિધં હોતિ. ચિત્તસમ્પહંસનત્થન્તિ પસાદનીયવત્થુસ્મિં પસાદુપ્પાદનેન ભાવનાચિત્તસ્સ પરિતોસનત્થં. વિપસ્સનત્થન્તિ વિપસ્સનાસુખત્થં. ઉપચારસમાધિના હિ ચિત્તે સમાહિતે વિપસ્સનાસુખેન ઇજ્ઝતિ. ચિત્તુપ્પાદોતિ ભાવનાવસેન પવત્તો ચિત્તુપ્પાદો. ઉપહઞ્ઞતિ પતિહઞ્ઞતિ પટિકૂલત્તા આરમ્મણસ્સ. તતો એવ ઉક્કણ્ઠતિ, કમ્મટ્ઠાનં રિઞ્ચતિ, નિરસ્સાદો હોતિ ભાવનસ્સાદસ્સ અલબ્ભનતો. પસીદતિ બુદ્ધગુણાનં પસાદનીયત્તા. તથા ચ કઙ્ખાદિચેતોખિલાભાવેન વિનીવરણો હોતિ. દમેત્વાતિ નીવરણનિરાકરણેન નિબ્બિસેવનં કત્વા. એવં કમ્મટ્ઠાનન્તરાનુયુઞ્જનેન ચિત્તપરિદમનસ્સ ઉપમં દસ્સેન્તો, ‘‘કથ’’ન્તિઆદિમાહ.

કો અયં…પે… અનુસ્સરીતિ કો અયં મમ અબ્ભન્તરે ઠત્વા અનુસ્સરિ. પરિગ્ગણ્હન્તોતિ બાહિરકપરિકપ્પિતસ્સ અનુસ્સરકસ્સ સબ્બસો અભાવદસ્સનમેતં. તેનાહ – ‘‘ન અઞ્ઞો કોચી’’તિ. દિસ્વાતિ પરિયેસનનયેન વુત્તપ્પકારં ચિત્તમેવ અનુસ્સરીતિ દિસ્વા સબ્બમ્પેતન્તિ એતં હદયવત્થુઆદિપ્પભેદં સબ્બમ્પિ. ઇદઞ્ચ રૂપં પુરિમઞ્ચ અરૂપન્તિ ઇદં રુપ્પનસભાવત્તા રૂપં, પુરિમં અતંસભાવત્તા અરૂપન્તિ સઙ્ખેપતો રૂપારૂપં વવત્થપેત્વા. પઞ્ચક્ખન્ધે વવત્થપેત્વાતિ યોજના. સમ્ભાવિકાતિ સમુટ્ઠાપિકા. તસ્સાતિ સમુદયસચ્ચસ્સ. નિરોધોતિ નિરોધનિમિત્તં. અપ્પનાવારોતિ યથારદ્ધાય દેસનાય નિગમનવારો.

૨૯૭. એસેવ નયોતિ ઇમિના ય્વાયં ‘‘તં પનેત’’ન્તિઆદિના અત્થનયો બુદ્ધાનુસ્સતિયં વિભાવિતોતિ અતિદિસતિ, સ્વાયં અતિદેસો પયોજનવસેન નવસુપિ અનુસ્સતીસુ સાધારણવસેન વુત્તોપિ આનાપાનસ્સતિઆદીસુ તીસુ વિપસ્સનત્થાનેવ હોન્તીતિ ઇમિના અપવાદેન નિવત્તિતોતિ તાસં એકપ્પયોજનતાવ દટ્ઠબ્બા. ધમ્મે અનુસ્સતિ ધમ્માનુસ્સતીતિ સમાસપદવિભાગદસ્સનમ્પિ વચનત્થદસ્સનપક્ખિકમેવાતિ આહ – ‘‘અયં પનેત્થ વચનત્થો’’તિ. ધમ્મં આરબ્ભાતિ હિ ધમ્મસ્સ અનુસ્સતિયા વિસયભાવદસ્સનમેતં. એસ નયો સેસેસુપિ. સીલં આરબ્ભાતિ અત્તનો પારિસુદ્ધિસીલં આરબ્ભ. ચાગં આરબ્ભાતિ અત્તનો ચાગગુણં આરબ્ભ. દેવતા આરબ્ભાતિ એત્થ દેવતાગુણસદિસતાય અત્તનો સદ્ધાસીલસુતચાગપઞ્ઞાસુ દેવતાસમઞ્ઞા. ભવતિ હિ તંસદિસેપિ તબ્બોહારો યથા ‘‘તાનિ ઓસધાનિ, એસ બ્રહ્મદત્તો’’તિ ચ. તેનાહ – ‘‘દેવતા સક્ખિટ્ઠાને ઠપેત્વા’’તિઆદિ. તત્થ દેવતા સક્ખિટ્ઠાને ઠપેત્વાતિ ‘‘યથારૂપાય સદ્ધાય સમન્નાગતા તા દેવતા ઇતો ચુતા તત્થ ઉપપન્ના, મય્હમ્પિ તથારૂપા સદ્ધા સંવિજ્જતિ. યથારૂપેન સીલેન, યથારૂપેન સુતેન, યથારૂપેન ચાગેન, યથારૂપાય પઞ્ઞાય સમન્નાગતા તા દેવતા ઇતો ચુતા તત્થ ઉપપન્ના, મય્હમ્પિ તથારૂપા પઞ્ઞા સંવિજ્જતી’’તિ એવં દેવતા સક્ખિટ્ઠાને ઠપેત્વા. અસ્સાસપસ્સાસનિમિત્તં નામ તત્થ લદ્ધબ્બપ્પટિભાગનિમિત્તં. ગતાતિ આરમ્મણકરણવસેન ઉપગતા પવત્તા.

ઉપસમ્મતિ એત્થ દુક્ખન્તિ ઉપસમો, નિબ્બાનં. અચ્ચન્તમેવ એત્થ ઉપસમ્મતિ વટ્ટત્તયન્તિ અચ્ચન્તૂપસમો, નિબ્બાનમેવ. ખિણોતિ ખેપેતિ કિલેસેતિ ખયો, અરિયમગ્ગો. તે એવ ઉપસમેતીતિ ઉપસમો, અરિયમગ્ગો એવ. ખયો ચ સો ઉપસમો ચાતિ ખયૂપસમો. તત્રચાયં ઉપસમો ધમ્મો એવાતિ ધમ્માનુસ્સતિયા ઉપસમાનુસ્સતિ એકસઙ્ગહોતિ? સચ્ચં એકસઙ્ગહો ધમ્મભાવસામઞ્ઞે અધિપ્પેતે, સઙ્ખતધમ્મતો પન અસઙ્ખતધમ્મો સાતિસયો ઉળારતમપણીતતમભાવતોતિ દીપેતું વિસું નીહરિત્વા વુત્તં. ઇમમેવ હિ વિસેસં સન્ધાય ભગવા – ‘‘ધમ્માનુસ્સતી’’તિ વત્વાપિ ઉપસમાનુસ્સતિં અવોચ અનુસ્સરન્તસ્સ સવિસેસં સન્તપણીતભાવેન ઉપટ્ઠાનતો. એવઞ્ચ કત્વા ઇધ ખયૂપસમગ્ગહણમ્પિ સમત્થિતન્તિ દટ્ઠબ્બં. યથેવ હિ સમાનેપિ લોકુત્તરધમ્મભાવે ‘‘યાવતા, ભિક્ખવે, ધમ્મા સઙ્ખતા વા અસઙ્ખતા વા, વિરાગો તેસં અગ્ગમક્ખાયતી’’તિઆદિવચનતો (ઇતિવુ. ૯૦) મગ્ગફલધમ્મેહિ નિબ્બાનધમ્મો સાતિસયો, એવં ફલધમ્મતો મગ્ગધમ્મો કિલેસપ્પહાનેન અચ્છરિયધમ્મભાવતો, તસ્મા અચ્ચન્તૂપસમેન સદ્ધિં ખયૂપસમોપિ ગહિતોતિ દટ્ઠબ્બં. વિપસ્સનત્થાનેવ હોન્તીતિ કસ્મા વુત્તન્તિ? ‘‘એકન્તનિબ્બિદાયાતિઆદિવચનતો’’તિ કેચિ, તં અકારણં બુદ્ધાનુસ્સતિઆદીસુપિ તથા દેસનાય આગતત્તા. યથા પન બુદ્ધાનુસ્સતિઆદીનિ કમ્મટ્ઠાનાનિ વિપસ્સનત્થાનિ હોન્તિ, નિમિત્તસમ્પહંસનત્થાનિપિ હોન્તિ, ન એવમેતાનિ, એતાનિ પન વિપસ્સનત્થાનેવાતિ તથા વુત્તં.

પઠમવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.