૧૪. એતદગ્ગવગ્ગો

(૧૪) ૪. ચતુત્થએતદગ્ગવગ્ગવણ્ણના

આનન્દત્થેરવત્થુ

૨૧૯-૨૨૩. ચતુત્થવગ્ગસ્સ પઠમે હેટ્ઠા વુત્તપ્પમાણન્તિ હેટ્ઠા કોણ્ડઞ્ઞત્થેરસ્સ વત્થુમ્હિ ‘‘તસ્સ ધુરપત્તાનિ નવુતિહત્થાનિ હોન્તિ, કેસરં તિંસહત્થં, કણ્ણિકા દ્વાદસહત્થા, પાદેન પતિટ્ઠિતટ્ઠાનં એકાદસહત્થ’’ન્તિ એવં વુત્તપ્પમાણં. રઞ્ઞો પેસેસીતિ પચ્ચન્તસ્સ કુપિતભાવં આરોચેત્વા પેસેસિ. થેરગાથાસંવણ્ણનાયં (થેરગા. અટ્ઠ. ૨.૧૦૧૬ આનન્દત્થેરગાથાવણ્ણના) પન ‘‘પચ્ચન્તસ્સ કુપિતભાવં રઞ્ઞો અનારોચેત્વા સયમેવ તં વૂપસમેસિ, તં સુત્વા રાજા તુટ્ઠમાનસો પુત્તં પક્કોસાપેત્વા ‘વરં તે, સુમન, દમ્મિ, ગણ્હાહી’તિ આહા’’તિ વુત્તં. ન મેતં ચિત્તં અત્થીતિ મમ એવરૂપં ચિત્તં નત્થિ. અવઞ્ઝન્તિ અતુચ્છં. અઞ્ઞં વરેહીતિ અઞ્ઞં પત્થેહિ, અઞ્ઞં ગણ્હાહીતિ વુત્તં હોતિ. ઉદકં અધિટ્ઠાયાતિ ‘‘ઉદકં હોતૂ’’તિ અધિટ્ઠહિત્વા. ગતેનાતિ ગમનેન. ન આમિસચક્ખુકાતિ ચીવરાદિપચ્ચયસઙ્ખાતં આમિસં ન ઓલોકેન્તિ.

વસનટ્ઠાનસભાગેયેવાતિ વસનટ્ઠાનસમીપેયેવ. એકન્તવલ્લભોતિ ઉપટ્ઠાકટ્ઠાને એકન્તેન વલ્લભો. એતસ્સેવાતિ એતસ્સેવ ભિક્ખુસ્સ. દ્વેજ્ઝકથા ન હોન્તીતિ દ્વિધાભૂતકથા ન હોન્તિ, અનેકન્તિકકથા ન હોન્તીતિ વુત્તં હોતિ. અનિબદ્ધાતિ અનિયતા. લોહિતેન ગલન્તેનાતિ ઇત્થમ્ભૂતક્ખાને કરણવચનં, ગલન્તેન લોહિતેન યુત્તોતિ અત્થો. અન્વાસત્તોતિ અનુગતો. ઉટ્ઠેહિ, આવુસો આનન્દ, ઉટ્ઠેહિ, આવુસો આનન્દાતિ તુરિતે ઇદમામેડિતવચનં. દુવિધેન ઉદકેનાતિ સીતુદકેન ઉણ્હુદકેન ચ. તિવિધેન દન્તકટ્ઠેનાતિ ખુદ્દકં મહન્તં મજ્ઝિમન્તિ એવં તિપ્પકારેન દન્તકટ્ઠેન. નવ વારે અનુપરિયાયતીતિ સત્થરિ પક્કોસન્તે પટિવચનદાનાય થિનમિદ્ધવિનોદનત્થં નવક્ખત્તું અનુપરિયાયતિ. તેનેવાહ – ‘‘એવઞ્હિસ્સ અહોસી’’તિઆદિ. સેસમેત્થ સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

ઉરુવેલકસ્સપત્થેરવત્થુ

૨૨૪. દુતિયે યં વત્તબ્બં, તં વિત્થારતો વિનયપાળિયં આગતમેવ.

કાળુદાયિત્થેરવત્થુ

૨૨૫. તતિયે ગમનાકપ્પન્તિ ગમનાકારં. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ.

બાકુલત્થેરવત્થુ

૨૨૬. ચતુત્થે નિરાબાધાનન્તિ આબાધરહિતાનં. યથા ‘‘દ્વાવીસતિ દ્વત્તિંસા’’તિઆદિમ્હિ વત્તબ્બે ‘‘બાવીસતિ બાત્તિંસા’’તિઆદીનિ વુચ્ચન્તિ, એવમેવં દ્વે કુલાનિ અસ્સાતિ દ્વિકુલો, દ્વેકુલોતિ વા વત્તબ્બે બાકુલોતિ વુત્તન્તિ આહ – ‘‘બાકુલોતિ દ્વીસુ કુલેસુ વડ્ઢિતત્તા એવંલદ્ધનામો’’તિ. ઉપયોગેનાતિ આનુભાવેન. ફાસુકકાલેતિ અરોગકાલે. ગદ્દુહનમત્તમ્પીતિ ગોદુહનમત્તમ્પિ કાલં. ઇધ પન ન સકલો ગોદુહનક્ખણો અધિપ્પેતો, અથ ખો ગાવિં થને ગહેત્વા એકખીરબિન્દુદુહનકાલમત્તં અધિપ્પેતં. આરોગ્યસાલન્તિ આતુરાનં અરોગભાવકરણત્થાય કતસાલં.

નિમુજ્જનુમ્મુજ્જનવસેનાતિ જાણુપ્પમાણે ઉદકે થોકંયેવ નિમુજ્જનુમ્મુજ્જનવસેન. છડ્ડેત્વા પલાયીતિ મચ્છસ્સ મુખસમીપેયેવ છડ્ડેત્વા પલાયિ. દારકસ્સ તેજેનાતિ દારકસ્સ પુઞ્ઞતેજેન. મારિયમાનાવ મરન્તીતિ દણ્ડાદીહિ પોથેત્વા મારિયમાનાવ મરન્તિ, ન જાલેન બદ્ધતામત્તેન અમારિયમાના. નીહટમત્તોવ મતોતિ નીહટક્ખણેયેવ મતો. તેનસ્સ મારણત્થં ઉપક્કમો ન કતો, યેન ઉપક્કમેન દારકસ્સ આબાધો સિયા. તન્તિ મચ્છં. સકલમેવાતિ અવિકલમેવ પરિપુણ્ણાવયવમેવ. ન કેળાયતીતિ ન નન્દતિ, કિસ્મિઞ્ચિ ન મઞ્ઞતિ. પિટ્ઠિતો ફાલેન્તીતિ દારકસ્સ પુઞ્ઞતેજેન પિટ્ઠિતો ફાલેન્તી. ભેરિં ચરાપેત્વાતિ ‘‘પુત્તં લભિ’’ન્તિ ઉગ્ઘોસનવસેન ભેરિં ચરાપેત્વા. પકતિં આચિક્ખીતિ અત્તનો પુત્તભાવં કથેસિ. કુચ્છિયા ધારિતત્તા અમાતા કાતું ન સક્કાતિ જનનીભાવતો અમાતા કાતું ન સક્કા. મચ્છં ગણ્હન્તાપીતિ મચ્છં વિક્કિણિત્વા ગણ્હન્તાપિ. તથા ગણ્હન્તા ચ તપ્પરિયાપન્નં સબ્બં ગણ્હન્તિ નામાતિ આહ – ‘‘વક્કયકનાદીનિ બહિ કત્વા ગણ્હન્તા નામ નત્થી’’તિ. અયમ્પિ અમાતા કાતું ન સક્કાતિ દિન્નપુત્તભાવતો ન સક્કા.

સોભિતત્થેરવત્થુ

૨૨૭. પઞ્ચમં ઉત્તાનત્થમેવ.

ઉપાલિત્થેરવત્થુ

૨૨૮. છટ્ઠે ભારુકચ્છકવત્થુન્તિ અઞ્ઞતરો કિર ભારુકચ્છદેસવાસી ભિક્ખુ સુપિનન્તે પુરાણદુતિયિકાય મેથુનં ધમ્મં પટિસેવિત્વા ‘‘અસ્સમણો અહં વિબ્ભમિસ્સામી’’તિ ભારુકચ્છં ગચ્છન્તો અન્તરામગ્ગે આયસ્મન્તં ઉપાલિં પસ્સિત્વા એતમત્થં આરોચેસિ. આયસ્મા ઉપાલિ, એવમાહ – ‘‘અનાપત્તિ, આવુસો, સુપિનન્તેના’’તિ. યસ્મા સુપિનન્તે અવિસયત્તા એવં હોતિ. તસ્મા ઉપાલિત્થેરો ભગવતા અવિનિચ્છિતપુબ્બમ્પિ ઇમં વત્થું નયગ્ગાહેન એવં વિનિચ્છિનિ. ગહપતિનો દ્વે દારકા હોન્તિ પુત્તો ચ ભાગિનેય્યો ચ. અથ સો ગહપતિ ગિલાનો હુત્વા આયસ્મન્તં અજ્જુકં એતદવોચ – ‘‘ઇમં, ભન્તે, ઓકાસં યો ઇમેસં દારકાનં સદ્ધો હોતિ પસન્નો, તસ્સ આચિક્ખેય્યાસી’’તિ. તેન ચ સમયેન તસ્સ ચ ગહપતિનો ભાગિનેય્યો સદ્ધો હોતિ પસન્નો. અથાયસ્મા અજ્જુકો તં ઓકાસં તસ્સ દારકસ્સ આચિક્ખિ. સો તેન સાપતેય્યેન કુટુમ્બઞ્ચ સણ્ઠપેસિ, દાનઞ્ચ પટ્ઠપેસિ. અથ તસ્સ ગહપતિનો પુત્તો આયસ્મન્તં આનન્દં એતદવોચ – ‘‘કો નુ ખો, ભન્તે આનન્દ, પિતુનો દાયજ્જો પુત્તો વા ભાગિનેય્યો વા’’તિ. પુત્તો ખો, આવુસો, પિતુનો દાયજ્જોતિ. આયસ્મા, ભન્તે, અય્યો અજ્જુકો અમ્હાકં સાપતેય્યં અમ્હાકં મેથુનકસ્સ આચિક્ખીતિ. અસ્સમણો, આવુસો, સો અજ્જુકોતિ. અથાયસ્મા અજ્જુકો આયસ્મન્તં આનન્દં એતદવોચ – ‘‘દેહિ મે, આવુસો આનન્દ, વિનિચ્છય’’ન્તિ. તે ઉભોપિ ઉપાલિત્થેરસ્સ સન્તિકં અગમંસુ. અથાયસ્મા ઉપાલિ, આયસ્મન્તં આનન્દં એતદવોચ – ‘‘યો નુ ખો, આવુસો આનન્દ, સામિકેન ‘ઇમં ઓકાસં ઇત્થન્નામસ્સ આચિક્ખા’તિ વુત્તો, તસ્સ આચિક્ખતિ, કિં સો આપજ્જતી’’તિ? ન, ભન્તે, કિઞ્ચિ આપજ્જતિ અન્તમસો દુક્કટમત્થમ્પીતિ. અયં, આવુસો, આયસ્મા અજ્જુકો સામિકેન ‘‘ઇમં ઓકાસં ઇત્થન્નામસ્સ આચિક્ખા’’તિ વુત્તો તસ્સ આચિક્ખતિ, અનાપત્તિ, આવુસો, આયસ્મતો અજ્જુકસ્સાતિ. ભગવા તં સુત્વા ‘‘સુકથિતં, ભિક્ખવે, ઉપાલિના’’તિ વત્વા સાધુકારમદાસિ, તં સન્ધાયેતં વુત્તં. કુમારકસ્સપવત્થુ (અ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧.૨૧૭) પન હેટ્ઠા આગતમેવ.

છન્નં ખત્તિયાનન્તિ ભદ્દિયો સક્યરાજા અનુરુદ્ધો આનન્દો ભગુ કિમિલો દેવદત્તોતિ ઇમેસં છન્નં ખત્તિયાનં. પસાધકોતિ મણ્ડયિતા. પાળિયન્તિ સઙ્ઘભેદક્ખન્ધકપાળિયન્તિ (ચૂળવ. ૩૩૦ આદયો).

નન્દકત્થેરવત્થુ

૨૨૯. સત્તમે એકસમોધાનેતિ એકસ્મિં સમોધાને, એકસ્મિં સન્નિપાતેતિ અત્થો. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

નન્દત્થેરવત્થુ

૨૩૦. અટ્ઠમે ન તં ચતુસમ્પજઞ્ઞવસેન અપરિચ્છિન્દિત્વા ઓલોકેતીતિ સાત્થકસપ્પાયગોચરઅસમ્મોહસમ્પજઞ્ઞસઙ્ખાતાનં ચતુન્નં સમ્પજઞ્ઞાનં વસેન અપરિચ્છિન્દિત્વા તં દિસં ન ઓલોકેતિ. સો હિ આયસ્મા ‘‘યમેવાહં ઇન્દ્રિયેસુ અગુત્તદ્વારતં નિસ્સાય સાસને અનભિરતિઆદિવિપ્પકારપ્પત્તો, તમેવ સુટ્ઠુ નિગ્ગહેસ્સામી’’તિ ઉસ્સાહજાતો બલવહિરોત્તપ્પો, તત્થ ચ કતાધિકારત્તા ઇન્દ્રિયસંવરો ઉક્કંસપારમિપ્પત્તો ચતુસમ્પજઞ્ઞં અમુઞ્ચિત્વાવ સબ્બદિસં આલોકેતિ. વુત્તઞ્ચેતં ભગવતા –

‘‘સચે, ભિક્ખવે, નન્દસ્સ પુરત્થિમા દિસા આલોકેતબ્બા હોતિ, સબ્બં ચેતસો સમન્નાહરિત્વા નન્દો પુરત્થિમં દિસં આલોકેતિ ‘એવં મે પુરત્થિમં દિસં આલોકયતો નાભિજ્ઝાદોમનસ્સા પાપકા અકુસલા ધમ્મા અન્વાસવિસ્સન્તી’તિ. ઇતિહ તત્થ સમ્પજાનો હોતિ. સચે, ભિક્ખવે, નન્દસ્સ પચ્છિમા દિસા, ઉત્તરા દિસા, દક્ખિણા દિસા, ઉદ્ધં, અધો, અનુદિસા અનુવિલોકેતબ્બા હોતિ, સબ્બં ચેતસો સમન્નાહરિત્વા નન્દો અનુદિસં અનુવિલોકેતિ ‘એવં મે અનુદિસં અનુવિલોકયતો…પે… સમ્પજાનો હોતી’’’તિ (અ. નિ. ૮.૯).

અભિસેકગેહપવેસનઆવાહમઙ્ગલેસુ વત્તમાનેસૂતિ ઇધ તીણિ મઙ્ગલાનિ વુત્તાનિ, વિનયટ્ઠકથાયં પન ‘‘તં દિવસમેવ નન્દકુમારસ્સ કેસવિસ્સજ્જનં, પટ્ટબન્ધો, ઘરમઙ્ગલં, છત્તમઙ્ગલં, આવાહમઙ્ગલન્તિ પઞ્ચ મઙ્ગલાનિ હોન્તી’’તિ વુત્તં. તત્થ કુલમરિયાદવસેન કેસોરોપનં કેસવિસ્સજ્જનં. યુવરાજપટ્ટબન્ધનં પટ્ટબન્ધો. અભિનવઘરપ્પવેસનમહો ઘરમઙ્ગલં. વિવાહકરણમહો આવાહમઙ્ગલં. યુવરાજછત્તમહો છત્તમઙ્ગલં.

નન્દકુમારં અભિસેકમઙ્ગલં ન તથા પીળેસિ, યથા જનપદકલ્યાણિયા વુત્તવચનન્તિ અજ્ઝાહરિતબ્બં. તદેવ પન વચનં સરૂપતો દસ્સેતું – ‘‘પત્તં આદાય ગમનકાલે’’તિઆદિ વુત્તં. જનપદકલ્યાણીતિ જનપદમ્હિ કલ્યાણી ઉત્તમા છ સરીરદોસરહિતા પઞ્ચ કલ્યાણસમન્નાગતા. સા હિ યસ્મા નાતિદીઘા નાતિરસ્સા નાતિકિસા નાતિથૂલા નાતિકાળી નાચ્ચોદાતાતિ અતિક્કન્તા માનુસવણ્ણં, અસમ્પત્તા દિબ્બવણ્ણં, તસ્મા છ સરીરદોસરહિતા. છવિકલ્યાણં મંસકલ્યાણં ન્હારુકલ્યાણં અટ્ઠિકલ્યાણં વયકલ્યાણન્તિ ઇમેહિ પન કલ્યાણેહિ સમન્નાગતત્તા પઞ્ચ કલ્યાણસમન્નાગતા નામ. તસ્સા હિ આગન્તુકોભાસકિચ્ચં નત્થિ, અત્તનો સરીરોભાસેનેવ દ્વાદસહત્થે ઠાને આલોકં કરોતિ, પિયઙ્ગુસામા વા હોતિ સુવણ્ણસામા વા, અયમસ્સા છવિકલ્યાણતા. ચત્તારો પનસ્સા હત્થપાદા મુખપરિયોસાનઞ્ચ લાખારસપરિકમ્મકતં વિય રત્તપવાળરત્તકમ્બલસદિસં હોતિ, અયમસ્સા મંસકલ્યાણતા. વીસતિ પન નખપત્તાનિ મંસતો અમુત્તટ્ઠાને લાખારસપૂરિતાનિ વિય, મુત્તટ્ઠાને ખીરધારાસદિસાનિ હોન્તિ, અયમસ્સા ન્હારુકલ્યાણતા. દ્વત્તિંસ દન્તા સુફુસિતા સુધોતવજિરપન્તિ વિય ખાયન્તિ, અયમસ્સા અટ્ઠિકલ્યાણતા. વીસંવસ્સસતિકાપિ સમાના સોળસવસ્સુદ્દેસિકા વિય હોતિ નિપ્પલિતેન, અયમસ્સા વયકલ્યાણતા. ઇતિ ઇમેહિ પઞ્ચહિ કલ્યાણેહિ સમન્નાગતત્તા ‘‘જનપદકલ્યાણી’’તિ વુચ્ચતિ. તુવટન્તિ સીઘં.

ઇમસ્મિં ઠાને નિવત્તેસ્સતિ, ઇમસ્મિં ઠાને નિવત્તેસ્સતીતિ ચિન્તેન્તમેવાતિ સો કિર તથાગતે ગારવવસેન ‘‘પત્તં વો, ભન્તે, ગણ્હથા’’તિ વત્તું અવિસહન્તો એવં ચિન્તેસિ – ‘‘સોપાનસીસે પત્તં ગણ્હિસ્સતી’’તિ. સત્થા તસ્મિમ્પિ ઠાને ન ગણ્હિ. ઇતરો ‘‘સોપાનપાદમૂલે ગણ્હિસ્સતી’’તિ ચિન્તેસિ. સત્થા તત્થાપિ ન ગણ્હિ. ઇતરો ‘‘રાજઙ્ગણે ગણ્હિસ્સતી’’તિ ચિન્તેસિ. સત્થા તત્થાપિ ન ગણ્હિ. એવં ‘‘ઇધ ગણ્હિસ્સતિ, એત્થ ગણ્હિસ્સતી’’તિ ચિન્તેન્તમેવ સત્થા વિહારં નેત્વા પબ્બાજેસિ.

મહાકપ્પિનત્થેરવત્થુ

૨૩૧. નવમે સુતવિત્તકોતિ ધમ્મસ્સવનપિયો. પટિહારકસ્સાતિ દોવારિકસ્સ. સચ્ચકારેનાતિ સચ્ચકિરિયાય. સત્થા ‘‘ઉપ્પલવણ્ણા આગચ્છતૂ’’તિ ચિન્તેસિ. થેરી આગન્ત્વા સબ્બા પબ્બાજેત્વા ભિક્ખુનીઉપસ્સયં ગતાતિ ઇદં અઙ્ગુત્તરભાણકાનં કથામગ્ગં દસ્સેન્તેન વુત્તં. તેનેવ ધમ્મપદટ્ઠકથાયં (ધ. પ. અટ્ઠ. ૧.મહાકપ્પિનત્થેરવત્થુ) વુત્તં –

‘‘તા સત્થારં વન્દિત્વા એકમન્તં ઠિતા પબ્બજ્જં યાચિંસુ. એવં કિર વુત્તે સત્થા ઉપ્પલવણ્ણાય આગમનં ચિન્તેસીતિ એકચ્ચે વદન્તિ. સત્થા પન તા ઉપાસિકાયો આહ – ‘સાવત્થિં ગન્ત્વા ભિક્ખુનીઉપસ્સયે પબ્બાજેથા’તિ. તા અનુપુબ્બેન જનપદચારિકં ચરમાના અન્તરામગ્ગે મહાજનેન અભિહટસક્કારસમ્માના પદસાવ વીસયોજનસતિકં મગ્ગં ગન્ત્વા ભિક્ખુનીઉપસ્સયે પબ્બજિત્વા અરહત્તં પાપુણિંસૂ’’તિ.

ધમ્મપીતીતિ ધમ્મપાયકો, ધમ્મં પિવન્તોતિ અત્થો. ધમ્મો ચ નામેસ ન સક્કા ભાજનેન યાગુઆદીનિ વિય પાતું, નવવિધં પન લોકુત્તરધમ્મં નામકાયેન ફુસન્તો આરમ્મણતો સચ્છિકરોન્તો પરિઞ્ઞાભિસમયાદીહિ દુક્ખાદીનિ અરિયસચ્ચાનિ પટિવિજ્ઝન્તો ધમ્મં પિવતિ નામ. સુખં સેતીતિ દેસનામત્તમેતં, ચતૂહિપિ ઇરિયાપથેહિ સુખં વિહરતીતિ અત્થો. વિપ્પસન્નેનાતિ અનાવિલેન નિરુપક્કિલેસેન. અરિયપ્પવેદિતેતિ બુદ્ધાદીહિ અરિયેહિ પવેદિતે સતિપટ્ઠાનાદિભેદે બોધિપક્ખિયધમ્મે. સદા રમતીતિ એવરૂપો ધમ્મપીતિ વિપ્પસન્નેન ચેતસા વિહરન્તો પણ્ડિચ્ચેન સમન્નાગતો સદા રમતિ અભિરમતિ. બાહિતપાપત્તા ‘‘બ્રાહ્મણા’’તિ થેરં આલપતિ.

સાગતત્થેરવત્થુ

૨૩૨. દસમે છબ્બગ્ગિયાનં વચનેનાતિ કોસમ્બિકા કિર ઉપાસકા આયસ્મન્તં સાગતં ઉપસઙ્કમિત્વા અભિવાદેત્વા એકમન્તં ઠિતા એવમાહંસુ – ‘‘કિં, ભન્તે, અય્યાનં દુલ્લભઞ્ચ મનાપઞ્ચ, કિં પટિયાદેમા’’તિ? એવં વુત્તે છબ્બગ્ગિયા ભિક્ખૂ કોસમ્બિકે ઉપાસકે એતદવોચું – ‘‘અત્થાવુસો કાપોતિકા, નામ પસન્ના ભિક્ખૂનં દુલ્લભા ચ મનાપા ચ, તં પટિયાદેથા’’તિ. અથ કોસમ્બિકા ઉપાસકા ઘરે ઘરે કાપોતિકં પસન્નં પટિયાદેત્વા આયસ્મન્તં સાગતં પિણ્ડાય ચરન્તં દિસ્વા એતદવોચું – ‘‘પિવતુ, ભન્તે, અય્યો સાગતો કાપોતિકં પસન્નં, પિવતુ, ભન્તે, અય્યો સાગતો કાપોતિકં પસન્ન’’ન્તિ. અથાયસ્મા સાગતો ઘરે ઘરે કાપોતિકં પસન્નં પિવિત્વા નગરમ્હા નિક્ખમન્તો નગરદ્વારે પતિ. તેન વુત્તં – ‘‘છબ્બગ્ગિયાનં વચનેન સબ્બગેહેસુ કાપોતિકં પસન્નં પટિયાદેત્વા’’તિઆદિ. તત્થ કાપોતિકા નામ કપોતપાદસમાનવણ્ણા રત્તોભાસા. પસન્નાતિ સુરામણ્ડસ્સેતં અધિવચનં. વિનયે સમુટ્ઠિતન્તિ સુરાપાનસિક્ખાપદે (પાચિ. ૩૨૬ આદયો) આગતં.

રાધત્થેરવત્થુ

૨૩૩. એકાદસમે સત્થા સારિપુત્તત્થેરસ્સ સઞ્ઞં અદાસીતિ બ્રાહ્મણં પબ્બાજેતું સઞ્ઞં અદાસિ, આણાપેસીતિ વુત્તં હોતિ. ભગવા કિર તં બ્રાહ્મણં પબ્બજ્જં અલભિત્વા કિસં લૂખં દુબ્બણ્ણં ઉપ્પણ્ડુપ્પણ્ડુકજાતં દિસ્વા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘કો, ભિક્ખવે, તસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ અધિકારં સરતી’’તિ. એવં વુત્તે આયસ્મા સારિપુત્તો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અહં ખો, ભન્તે, તસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ અધિકારં સરામી’’તિ. કિં પન ત્વં, સારિપુત્ત, બ્રાહ્મણસ્સ અધિકારં સરસીતિ. ઇધ મે, ભન્તે, સો બ્રાહ્મણો રાજગહે પિણ્ડાય ચરન્તસ્સ કટચ્છુભિક્ખં દાપેસિ, ઇમં ખો અહં, ભન્તે, તસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ અધિકારં સરામી’’તિ. સાધુ સાધુ, સારિપુત્ત. કતઞ્ઞુનો હિ, સારિપુત્ત, સપ્પુરિસા કતવેદિનો, તેન હિ ત્વં, સારિપુત્ત, તં બ્રાહ્મણં પબ્બાજેહિ ઉપસમ્પાદેહીતિ. અટ્ઠુપ્પત્તિયં આગતોતિ અલીનચિત્તજાતકસ્સ (જા. ૧.૨.૧૧-૧૨) અટ્ઠુપ્પત્તિયં (જા. અટ્ઠ. ૨.૨.અલીનચિત્તજાતકવણ્ણના) આગતો.

નિધીનન્તિ તત્થ તત્થ નિદહિત્વા ઠપિતાનં હિરઞ્ઞસુવણ્ણાદિપૂરાનં નિધિકુમ્ભીનં. પવત્તારન્તિ કિચ્છજીવિકે દુગ્ગતમનુસ્સે અનુકમ્પં કત્વા ‘‘એહિ, તે સુખેન જીવનુપાયં દસ્સેસ્સામી’’તિ નિધિટ્ઠાનં નેત્વા હત્થં પસારેત્વા ‘‘ઇમં ગહેત્વા સુખં જીવા’’તિ આચિક્ખિતારં વિય. વજ્જદસ્સિનન્તિ દ્વે વજ્જદસ્સિનો ‘‘ઇમિના નં અસારુપ્પેન વા ખલિતેન વા સઙ્ઘમજ્ઝે નિગ્ગણ્હિસ્સામી’’તિ રન્ધગવેસકો ચ, અનઞ્ઞાતં ઞાપનત્થાય ઞાતં અનુગ્ગણ્હનત્થાય સીલાદીનમસ્સ વુદ્ધિકામતાય તં તં વજ્જં ઓલોકનેન ઉલ્લુમ્પનસભાવસણ્ઠિતો ચ. અયં ઇધ અધિપ્પેતો. યથા હિ દુગ્ગતમનુસ્સો ‘‘ઇમં ગણ્હાહી’’તિ તજ્જેત્વાપિ પોથેત્વાપિ નિધિં દસ્સેન્તે કોપં ન કરોતિ, પમુદિતોવ હોતિ, એવમેવં એવરૂપે પુગ્ગલે અસારુપ્પં વા ખલિતં વા દિસ્વા આચિક્ખન્તે કોપો ન કાતબ્બો, તુટ્ઠેનેવ ભવિતબ્બં. ‘‘ભન્તે, મહન્તં વો કમ્મં કતં મય્હં આચરિયુપજ્ઝાયટ્ઠાને ઠત્વા ઓવદન્તેહિ, પુનપિ મં વદેય્યાથા’’તિ પવારેતબ્બમેવ.

નિગ્ગય્હવાદિન્તિ એકચ્ચો હિ સદ્ધિવિહારિકાદીનં અસારુપ્પં વા ખલિતં વા દિસ્વા ‘‘અયં મે મુખોદકદાનાદીહિ સક્કચ્ચં ઉપટ્ઠહતિ, સચે નં વક્ખામિ, ન મં ઉપટ્ઠહિસ્સતિ, એવં મે પરિહાનિ ભવિસ્સતી’’તિ તં વત્તું અવિસહન્તો ન નિગ્ગય્હવાદી નામ હોતિ, સો ઇમસ્મિં સાસને કચવરં આકિરતિ. યો પન તથારૂપં વજ્જં દિસ્વા વજ્જાનુરૂપં તજ્જેન્તો પણામેન્તો દણ્ડકમ્મં કરોન્તો વિહારા નીહરન્તો સિક્ખાપેતિ, અયં નિગ્ગય્હવાદી નામ સેય્યથાપિ, સમ્માસમ્બુદ્ધો. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘નિગ્ગય્હ નિગ્ગય્હાહં, આનન્દ, વક્ખામિ, પવય્હ પવય્હ, આનન્દ, વક્ખામિ, યો સારો, સો ઠસ્સતી’’તિ (મ. નિ. ૩.૧૯૬). મેધાવિન્તિ ધમ્મોજપઞ્ઞાય સમન્નાગતં. તાદિસન્તિ એવરૂપં પણ્ડિતં ભજેય્ય પયિરુપાસેય્ય. તાદિસઞ્હિ આચરિયં ભજમાનસ્સ અન્તેવાસિકસ્સ સેય્યો હોતિ ન પાપિયો, વડ્ઢિયેવ હોતિ, નો પરિહાનીતિ.

મોઘરાજત્થેરવત્થુ

૨૩૪. દ્વાદસમે કટ્ઠવાહનનગરેતિ કટ્ઠવાહનેન ગહિતત્તા એવંલદ્ધનામકે નગરે. અતીતે કિર બારાણસિવાસી એકો રુક્ખવડ્ઢકી સકે આચરિયકે અદુતિયો. તસ્સ સોળસ સિસ્સા એકમેકસ્સ સહસ્સં અન્તેવાસિકા. એવં તે સત્તરસાધિકા સોળસ સહસ્સા આચરિયન્તેવાસિકા સબ્બેપિ બારાણસિં ઉપનિસ્સાય જીવિકં કપ્પેન્તા પબ્બતસમીપં ગન્ત્વા રુક્ખે ગહેત્વા તત્થેવ નાનાપાસાદવિકતિયો નિટ્ઠાપેત્વા કુલ્લં બન્ધિત્વા ગઙ્ગાય બારાણસિં આનેત્વા સચે રાજા અત્થિકો હોતિ, રઞ્ઞો એકભૂમકં વા સત્તભૂમકં વા પાસાદં યોજેત્વા દેન્તિ. નો ચે, અઞ્ઞેસમ્પિ વિક્કિણિત્વા પુત્તદારં પોસેન્તિ. અથ નેસં એકદિવસં આચરિયો ‘‘ન સક્કા વડ્ઢકિકમ્મેન નિચ્ચં જીવિતું, દુક્કરઞ્હિ જરાકાલે એતં કમ્મ’’ન્તિ ચિન્તેત્વા અન્તેવાસિકે આમન્તેસિ – ‘‘તાતા, ઉદુમ્બરાદયો અપ્પસારરુક્ખે આનેથા’’તિ. તે ‘‘સાધૂ’’તિ પટિસ્સુણિત્વા આનયિંસુ. સો તેહિ કટ્ઠસકુણં કત્વા તસ્સબ્ભન્તરં પવિસિત્વા વાતેન યન્તં પૂરેસિ. કટ્ઠસકુણો સુવણ્ણહંસરાજા વિય આકાસે લઙ્ઘિત્વા વનસ્સ ઉપરિ ચરિત્વા અન્તેવાસીનં પુરતો ઓરુહિ.

અથાચરિયો સિસ્સે આહ – ‘‘તાતા ઈદિસાનિ કટ્ઠવાહનાનિ કત્વા સક્કા સકલજમ્બુદીપે રજ્જે ગહેતું, તુમ્હેપિ તાતા એતાનિ કરોથ, રજ્જં ગહેત્વા જીવિસ્સામ, દુક્કરં વડ્ઢકિસિપ્પેન જીવિતુ’’ન્તિ. તે તથા કત્વા આચરિયસ્સ પટિવેદેસું. તતો ને આચરિયો આહ – ‘‘કતમં તાતા રજ્જં ગણ્હામા’’તિ? બારાણસિરજ્જં આચરિયાતિ. અલં તાતા, મા એતં રુચિત્થ, મયઞ્હિ તં ગહેત્વાપિ ‘‘વડ્ઢકિરાજા, વડ્ઢકિયુવરાજા’’તિ વડ્ઢકિવાદા ન મુચ્ચિસ્સામ, મહન્તો જમ્બુદીપો, અઞ્ઞત્થ ગચ્છામાતિ. તતો સપુત્તદારકા કટ્ઠવાહનાનિ અભિરુહિત્વા સજ્જાવુધા હુત્વા હિમવન્તાભિમુખા ગન્ત્વા હિમવતિ અઞ્ઞતરં નગરં પવિસિત્વા રઞ્ઞો નિવેસનેયેવ પચ્ચુટ્ઠંસુ. તે તત્થ રજ્જં ગહેત્વા આચરિયં રજ્જે અભિસિઞ્ચિંસુ. સો ‘‘કટ્ઠવાહનો રાજા’’તિ પાકટો અહોસિ, તં નગરં તેન ગહિતત્તા ‘‘કટ્ઠવાહનનગર’’ન્તેવ નામં લભિ.

તપચારન્તિ તપચરણં. પાસાણચેતિયે પિટ્ઠિપાસાણે નિસીદીતિ પાસાણકચેતિયન્તિ લદ્ધવોહારે પિટ્ઠિપાસાણે સક્કેન માપિતે મહામણ્ડપે નિસીદિ. તત્થ કિર મહતો પાસાણસ્સ ઉપરિ પુબ્બે દેવટ્ઠાનં અહોસિ, ઉપ્પન્ને પન ભગવતિ વિહારો જાતો, સો તેનેવ પુરિમવોહારેન ‘‘પાસાણચેતિય’’ન્તિ વુચ્ચતિ.

તેન પુચ્છિતે દુતિયો હુત્વા સત્થારં પઞ્હં પુચ્છીતિ –

‘‘મુદ્ધં મુદ્ધાધિપાતઞ્ચ, બાવરી પરિપુચ્છતિ;

તં બ્યાકરોહિ ભગવા, કઙ્ખં વિનય નો ઇસે’’તિ. (સુ. નિ. ૧૦૩૧) –

એવં તેન પઞ્હે પુચ્છિતે ભગવતા ચ –

‘‘અવિજ્જા મુદ્ધાતિ જાનાહિ, વિજ્જા મુદ્ધાધિપાતિની;

સદ્ધાસતિસમાધીહિ, છન્દવીરિયેન સંયુતા’’તિ. (સુ. નિ. ૧૦૩૨) –

પઞ્હે વિસ્સજ્જિતે દુતિયો હુત્વા પઞ્હં પુચ્છિ.

અથસ્સ…પે… પઞ્હં કથેસીતિ –

‘‘કથં લોકં અવેક્ખન્તં, મચ્ચુરાજા ન પસ્સતી’’તિ. (સુ. નિ. ૧૧૨૪) –

તેન પઞ્હે પુચ્છિતે –

‘‘સુઞ્ઞતો લોકં અવેક્ખસ્સુ, મોઘરાજ સદા સતો;

અત્તાનુદિટ્ઠિં ઊહચ્ચ, એવં મચ્ચુતરો સિયા;

એવં લોકં અવેક્ખન્તં, મચ્ચુરાજા ન પસ્સતી’’તિ. (સુ. નિ. ૧૧૨૫) –

પઞ્હં વિસ્સજ્જેસિ.

સેસજનાતિ તસ્મિં સમાગમે સન્નિપતિતા સેસજના. ન કથીયન્તીતિ ‘‘એત્તકા સોતાપન્ના’’તિઆદિના ન વુચ્ચન્તિ. એવં પારાયને વત્થુ સમુટ્ઠિતન્તિ પારાયનવગ્ગે ઇદં વત્થુ સમુટ્ઠિતં.

ચતુત્થએતદગ્ગવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

થેરપાળિસંવણ્ણના નિટ્ઠિતા.