૧૪. એતદગ્ગવગ્ગો

(૧૪) ૧. પઠમએતદગ્ગવગ્ગો

એતદગ્ગપદવણ્ણના

૧૮૮. એતદગ્ગેસુ પઠમવગ્ગસ્સ પઠમે આદિમ્હિ દિસ્સતીતિ એત્થ અગ્ગસદ્દોતિ આનેત્વા યોજેતબ્બં. અજ્જતગ્ગેતિ અજ્જદિવસં આદિં કત્વાતિ અત્થો. અઙ્ગુલગ્ગેનાતિ અઙ્ગુલિકોટિયા. અમ્બિલગ્ગન્તિ અમ્બિલકોટ્ઠાસો. કોટિભૂતાતિ પરમકોટિભૂતા તસ્મિં ઠાને તાદિસાનં અઞ્ઞેસં અભાવતો. તતો એવ સેટ્ઠભૂતાતિપિ અગ્ગા. એતદગ્ગસન્નિક્ખેપોતિ એતદગ્ગે ઠપનં અટ્ઠુપ્પત્તિઆદીહિ ચતૂહિપિ કારણેહિ. મહાપઞ્ઞતાય થેરેન એતદગ્ગટ્ઠાનસ્સ લદ્ધભાવં વિત્થારતો દસ્સેતું – ‘‘કથ’’ન્તિઆદિમાહ. દ્વે પદન્તરાનીતિ કણ્ડમ્બમૂલે યુગન્ધરપબ્બતેતિ દ્વીસુ ઠાનેસુ દ્વે પદાનિ દસ્સેત્વા. મુણ્ડપીઠકન્તિ યં સત્તઙ્ગં પઞ્ચઙ્ગં વા ન હોતિ, કેવલં મુણ્ડકપીઠં, તં સન્ધાયેતં વુત્તં. અવત્થરિત્વા નિસીદીતિ બુદ્ધાનુભાવેન અજ્ઝોત્થરિત્વા નિસીદિ. તેનાહ – ‘‘એવં નિસીદન્તો’’તિઆદિ. કાયસક્ખિં કત્વાતિ નામકાયેન દેસનાય સમ્પટિચ્છનવસેન સક્ખિભૂતં કત્વા. કુસલા ધમ્મા અકુસલા ધમ્મા અબ્યાકતા ધમ્માતિ ઇતિ-સદ્દો આદ્યત્થો, તેન સબ્બં અભિધમ્મદેસનં સઙ્ગણ્હાતિ.

પાટિહારિયટ્ઠાનેતિ યમકપાટિહારિયસ્સ કતટ્ઠાને. પસ્સથાતિ તેસં બહુભાવં સન્ધાય વુત્તં. અસ્સાતિ મનુસ્સસમૂહસ્સ એકભાવં. આકપ્પન્તિ આકારં. મહાજનોતિ સદેવકે લોકે સબ્બો મહાજનો. યથા નિરયદસ્સનં સંવેગજનનત્થં, એવં દેવલોકદસ્સનમ્પિ સંવેગજનનત્થમેવ ‘‘અનુપુબ્બિકથાયં સગ્ગકથા વિય એવં સબ્બસમ્પત્તિસમુપેતોપિ સગ્ગો અનિચ્ચો અદ્ધુવો ચવનધમ્મો’’તિ. સજ્જેત્વાતિ સમપણ્ણાસાય મુચ્છનાહિ યથા કામેન નિવાદેતું સક્કા, એવં સજ્જેત્વા.

પુથુજ્જનપઞ્ચકં પઞ્હન્તિ પુથુજ્જનપઞ્હં આદિં કત્વા પવત્તિતં ખીણાસવપઞ્હપરિયન્તં પઞ્હપઞ્ચકં. પઠમં…પે… પુચ્છીતિ પુથુજ્જનવિસયે પઞ્હં પુચ્છિ. પટિસમ્ભિદા યથાભિનીહારં યથાસકં વિપસ્સનાભિનીહારેન પઠમભૂમિયાદયો વિય પવત્તિતવિસયાતિ વુત્તં – ‘‘તે અત્તનો અત્તનો પટિસમ્ભિદાવિસયે ઠત્વા કથયિંસૂ’’તિ. બુદ્ધવિસયે પઞ્હં પુચ્છીતિ –

‘‘યે ચ સઙ્ખાતધમ્માસે, યે ચ સેખા પુથૂ ઇધ;

તેસં મે નિપકો ઇરિયં, પુટ્ઠો પબ્રૂહિ મારિસા’’તિ. (સુ. નિ. ૧૦૪૪) –

ઇદં પઞ્હં પુચ્છિ. તત્થ સઙ્ખાતધમ્માતિ સઙ્ખાતા ઞાતા ચતુસચ્ચધમ્મા, યે ચ સઙ્ખાતધમ્મા ચતૂહિ મગ્ગેહિ પટિવિદ્ધચતુસચ્ચધમ્માતિ અત્થો. ઇમિના અસેક્ખા કથિતા. પુથુ-સદ્દો ઉભયત્થપિ યોજેતબ્બો ‘‘યે પુથૂ સઙ્ખાતધમ્મા, યે ચ પુથૂ સેખા’’તિ. તેસન્તિ તેસં દ્વિન્નં સેક્ખાસેક્ખપુગ્ગલાનં મે પુટ્ઠોતિ યોજેતબ્બં, મયા પુટ્ઠોતિ અત્થો. ઇરિયન્તિ સેક્ખાસેક્ખભૂમિયા આગમનપ્પટિપદં. ઇરિયતિ ગચ્છતિ સેક્ખભૂમિં અસેક્ખભૂમિઞ્ચ એતાયાતિ ઇરિયા, તં તેસં ઇરિયં આગમનપ્પટિપદં મયા પુટ્ઠો પબ્રૂહિ કથેહીતિ અત્થો. એવં ભગવા બુદ્ધવિસયે પઞ્હં પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમસ્સ નુ ખો, સારિપુત્ત, સંખિત્તેન ભાસિતસ્સ કથં વિત્થારેન અત્થો દટ્ઠબ્બો’’તિ આહ. થેરો પઞ્હં ઓલોકેત્વા ‘‘સત્થા મં સેક્ખાસેક્ખાનં ભિક્ખૂનં આગમનપ્પટિપદં પુચ્છતી’’તિ પઞ્હે નિક્કઙ્ખો હુત્વા ‘‘આગમનપ્પટિપદા નામ ખન્ધાદિવસેન બહૂહિપિ મુખેહિ સક્કા કથેતું, કતરાકારેન નુ ખો કથેન્તો સત્થુ અજ્ઝાસયં ગણ્હિતું સક્ખિસ્સામી’’તિ અજ્ઝાસયે કઙ્ખિ, તં સન્ધાયેતં વુત્તં – ‘‘ધમ્મસેનાપતિ…પે… ન સક્કોતી’’તિ. પુચ્છિતપઞ્હં વિસ્સજ્જેતું પટિભાને અસતિ દિસાવિલોકનં સત્તાનં સભાવોતિ દસ્સેન્તો, ‘‘પુરત્થિમ…પે... નાસક્ખી’’તિ આહ. તત્થ પઞ્હુપ્પત્તિટ્ઠાનન્તિ પઞ્હુપ્પત્તિકારણં.

થેરસ્સ કિલમનભાવં જાનિત્વાતિ ‘‘સારિપુત્તો પઞ્હે નિક્કઙ્ખો, અજ્ઝાસયે મે કઙ્ખમાનો કિલમતી’’તિ થેરસ્સ કિલમનભાવં ઞત્વા. ચતુમહાભૂતિકકાયપરિગ્ગહન્તિ એતેન ખન્ધમુખેન નામરૂપપરિગ્ગહો વુત્તો. ‘‘ભૂતમિદન્તિ, સારિપુત્ત, સમનુપસ્સસી’’તિ હિ વદન્તેન ભગવતા ખન્ધવસેન નામરૂપપરિગ્ગહો દસ્સિતો. એવં કિરસ્સ ભગવતો અહોસિ ‘‘સારિપુત્તો મયા નયે અદિન્ને કથેતું ન સક્ખિસ્સતિ, દિન્ને પન નયે મમજ્ઝાસયં ગહેત્વા ખન્ધવસેન કથેસ્સતી’’તિ. થેરસ્સ સહ નયદાનેન સો પઞ્હો નયસતેન નયસહસ્સેન ઉપટ્ઠાસિ. તેનાહ – ‘‘અઞ્ઞાતં ભગવા, અઞ્ઞાતં સુગતા’’તિ.

અરૂપાવચરે પટિસન્ધિ નામ ન હોતીતિ બોધિસમ્ભારસમ્ભરણસ્સ અનોકાસભાવતો વુત્તં. તેનાહ – ‘‘અભબ્બટ્ઠાનત્તા’’તિ, લદ્ધબ્યાકરણાનં બોધિસત્તાનં ઉપ્પત્તિયા અભબ્બદેસત્તાતિ અત્થો. રૂપાવચરે નિબ્બત્તીતિ કમ્મવસિતાસમ્ભવતો અરૂપાવચરે અનિબ્બત્તિત્વા રૂપાવચરે નિબ્બત્તિ.

પરોસહસ્સન્તિઆદિના પરોસહસ્સજાતકં દસ્સેતિ. તત્થ પરોસહસ્સમ્પીતિ અતિરેકસહસ્સમ્પિ. સમાગતાનન્તિ સન્નિપતિતાનં ભાસિતસ્સ અત્થં જાનિતું અસક્કોન્તાનં બાલાનં. કન્દેય્યું તે વસ્સસતં અપઞ્ઞાતિ તે એવં સમાગતા અપઞ્ઞા ઇમે બાલત્તા સસા વિય વસ્સસતમ્પિ વસ્સસહસ્સમ્પિ રોદેય્યું પરિદેવેય્યું. રોદમાનાપિ પન અત્થં વા કારણં વા નેવ જાનેય્યુન્તિ દીપેતિ. એકોવ સેય્યો પુરિસો સપઞ્ઞોતિ એવરૂપાનં બાલાનં પરોસહસ્સતોપિ એકો પણ્ડિતપુરિસોવ સેય્યો વરતરોતિ અત્થો. કીદિસો સપઞ્ઞોતિ આહ – ‘‘યો ભાસિતસ્સ વિજાનાતિ અત્થ’’ન્તિ, અયં જેટ્ઠન્તેવાસિકો વિય યો ભાસિતસ્સ અત્થં જાનાતિ, સો તાદિસો સપઞ્ઞો વરતરોતિ અત્થો. દુતિયે પરોસતજાતકે ઝાયેય્યુન્તિ યાથાવતો અત્થં જાનિતું સમાહિતા હુત્વા ચિન્તેય્યું. સેસમેત્થ વુત્તનયમેવ.

તતિયજાતકે યે સઞ્ઞિનોતિ ઠપેત્વા નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનલાભિનો અવસેસચિત્તકસત્તે દસ્સેતિ. તેપિ દુગ્ગતાતિ તસ્સા નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસમાપત્તિયા અલાભતો તેપિ દુગ્ગતા દુક્ખં ઉપગતા સઞ્ઞીભવે. ‘‘સઞ્ઞા રોગો સઞ્ઞા ગણ્ડો સઞ્ઞા સલ્લ’’ન્તિ (મ. નિ. ૩.૨૪) હિ તે સઞ્ઞાય આદીનવદસ્સિનો. યેપિ અસઞ્ઞિનોતિ અસઞ્ઞીભવે નિબ્બત્તે અચિત્તકસત્તે દસ્સેતિ. તેપિ ઇમિસ્સાયેવ સમાપત્તિયા અલાભતો દુગ્ગતાયેવ. ઝાનસુખં અનઙ્ગણં નિદ્દોસં યથાવુત્તદોસાભાવતો. બલવચિત્તેકગ્ગતાસભાવેનપિ તં અનઙ્ગણં નામ જાતં. નેવસઞ્ઞી નાસઞ્ઞીતિ આહાતિ અતીતે કિર બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો અરઞ્ઞાયતને કાલં કરોન્તો અન્તેવાસિકેહિ પુટ્ઠો ‘‘નેવસઞ્ઞી નાસઞ્ઞી’’તિ આહ. પુરિમજાતકે વુત્તનયેનેવ તાપસા જેટ્ઠન્તેવાસિકસ્સ કથં ન ગણ્હિંસુ. બોધિસત્તો આભસ્સરતો આગન્ત્વા આકાસે ઠત્વા ઇમં ગાથમાહ. તેન વુત્તં – ‘‘સેસં વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બ’’ન્તિ.

ચતુત્થજાતકે (જા. ૧.૧.૧૩૫) ચન્દસ્સ વિય આભા એતસ્સાતિ ચન્દાભં, ઓદાતકસિણં. સૂરિયાભન્તિ સૂરિયસ્સ વિય આભા એતસ્સાતિ સૂરિયાભં, પીતકસિણં. યોધ પઞ્ઞાય ગાધતીતિ યો પુગ્ગલો ઇધ સત્તલોકે ઇદં કસિણદ્વયં પઞ્ઞાય ગાધતિ, આરમ્મણં કત્વા અનુપ્પવિસતિ, તત્થ વા પતિટ્ઠહતિ. અવિતક્કેન દુતિયજ્ઝાનેન આભસ્સરૂપગો હોતીતિ સો પુગ્ગલો તથા કત્વા પટિલદ્ધેન દુતિયેન ઝાનેન આભસ્સરબ્રહ્મલોકૂપગો હોતિ. સેસં પુરિમનયેનેવ વેદિતબ્બન્તિ ઇમિના ઇમં દસ્સેતિ (જા. અટ્ઠ. ૧.૧.૧૩૫ ચન્દાભજાતકવણ્ણના) – અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો અરઞ્ઞાયતને કાલં કરોન્તો અન્તેવાસિકેહિ પુચ્છિતો ‘‘ચન્દાભં સૂરિયાભ’’ન્તિ વત્વા આભસ્સરે નિબ્બત્તો. તાપસા જેટ્ઠન્તેવાસિકસ્સ ન સદ્દહિંસુ. બોધિસત્તો આગન્ત્વા આકાસે ઠિતો ઇમં ગાથં અભાસિ.

પઞ્ચમજાતકે આસીસેથેવાતિ આસાચ્છેદં અકત્વા અત્તનો કમ્મેસુ આસં કરેય્યેવ. ન નિબ્બિન્દેય્યાતિ ન નિબ્બેદં ઉપ્પાદેય્ય, ન ઉક્કણ્ઠેય્યાતિ અત્થો. વોતિ નિપાતમત્તં. યથા ઇચ્છિન્તિ અહઞ્હિ સટ્ઠિહત્થા નરકા ઉટ્ઠાનં ઇચ્છિં, સોમ્હિ તથેવ જાતો, તતો ઉટ્ઠિતોયેવાતિ દીપેતિ.

અતીતે (જા. અટ્ઠ. ૪.૧૩.સરભમિગજાતકવણ્ણના) કિર બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો સરભમિગયોનિયં નિબ્બત્તિત્વા અરઞ્ઞે પટિવસતિ. રાજા મિગવિત્તકો અહોસિ થામસમ્પન્નો. એકદિવસં ગન્ત્વા અમચ્ચે આહ – ‘‘યસ્સ પસ્સેન મિગો પલાયતિ, તેનેવ સો દાતબ્બો’’તિ. અથેકદિવસં સરભમિગો ઉટ્ઠાય રઞ્ઞો ઠિતટ્ઠાનેન પલાયિ. અથ નં અમચ્ચા ઉપ્પણ્ડેસું. રાજા ચિન્તેસિ – ‘‘ઇમે મં પરિહાસન્તિ, મમ પમાણં ન જાનન્તી’’તિ ગાળ્હં નિવાસેત્વા પત્તિકોવ ખગ્ગં આદાય ‘‘સરભં ગણ્હિસ્સામી’’તિ વેગેન પક્ખન્દિ. અથ નં દિસ્વા તીણિ યોજનાનિ અનુબન્ધિ. સરભો અરઞ્ઞં પાવિસિ. રાજાપિ પાવિસિયેવ. તત્થ સરભમિગસ્સ ગમનમગ્ગે સટ્ઠિહત્થમત્તો મહાપૂતિપાતનરકઆવાટો અત્થિ, સો તિંસહત્થમત્તં ઉદકેન પુણ્ણો તિણેહિ ચ પટિચ્છન્નો. સરભો ઉદકગન્ધં ઘાયિત્વાવ આવાટભાવં ઞત્વા થોકં ઓસક્કિત્વા ગતો. રાજા પન ઉજુકમેવ આગચ્છન્તો તસ્મિં પતિ.

સરભો તસ્સ પદસદ્દં અસુણન્તો નિવત્તિત્વા તં અપસ્સન્તો ‘‘નરકઆવાટે પતિતો ભવિસ્સતી’’તિ ઞત્વા આગન્ત્વા ઓલોકેન્તો તં ગમ્ભીરે ઉદકે અપ્પતિટ્ઠે કિલમન્તં દિસ્વા તેન કતાપરાધં હદયે અકત્વા સઞ્જાતકારુઞ્ઞો ‘‘મા મયિ પસ્સન્તે વરાકો નસ્સતુ, ઇમમ્હા તં દુક્ખા મોચેસ્સામી’’તિ આવાટતીરે ઠિતો ‘‘મા ભાયિ, મહારાજ, અહં તં દુક્ખા મોચેસ્સામી’’તિ વત્વા અત્તનો પિયપુત્તં ઉદ્ધરિતું ઉસ્સાહં કરોન્તો વિય તસ્સુદ્ધરણત્થાય સિલાય યોગ્ગં કત્વા ‘‘વિજ્ઝિસ્સામી’’તિ આગતં રાજાનં સટ્ઠિહત્થા નરકા ઉદ્ધરિત્વા અસ્સાસેત્વા પિટ્ઠિં આરોપેત્વા અરઞ્ઞા નીહરિત્વા સેનાય અવિદૂરે ઓતારેત્વા ઓવાદમસ્સ દત્વા પઞ્ચસુ સીલેસુ પતિટ્ઠાપેસિ. રાજા સેનઙ્ગપરિવુતો નગરં ગન્ત્વા ‘‘ઇતો પટ્ઠાય સકલરટ્ઠવાસિનો પઞ્ચ સીલાનિ રક્ખન્તૂ’’તિ ધમ્મભેરિં ચરાપેસિ. મહાસત્તેન પન અત્તનો કતગુણં કસ્સચિ અકથેત્વા સાયં નાનગ્ગરસભોજનં ભુઞ્જિત્વા અલઙ્કતસયને સયિત્વા પચ્ચૂસકાલે મહાસત્તસ્સ ગુણં સરિત્વા ઉટ્ઠાય સયનપિટ્ઠે પલ્લઙ્કેન નિસીદિત્વા પીતિપુણ્ણેન હદયેન ઉદાનં ઉદાનેન્તો ‘‘આસીસેથેવ પુરિસો’’તિઆદિના ઇમા છ ગાથા અભાસિ.

તત્થ અહિતા હિતા ચાતિ દુક્ખફસ્સા સુખફસ્સા ચ, મરણફસ્સા, જીવિતફસ્સાતિપિ અત્થો. સત્તાનઞ્હિ મરણફસ્સો અહિતો, જીવિતફસ્સો હિતો. તેસં અચિન્તિતો મરણફસ્સો આગચ્છતીતિ દસ્સેતિ. અચિન્તિતમ્પીતિ મયા ‘‘આવાટે પતિસ્સામી’’તિ ન ચિન્તિતં, ‘‘સરભં મારેસ્સામી’’તિ ચિન્તિતં. ઇદાનિ પન મે ચિન્તિતં નટ્ઠં, અચિન્તિતમેવ જાતન્તિ ઉદાનવસેન વદતિ. ભોગાતિ યસપરિવારા, એતે ચિન્તામયા ન હોન્તિ. તસ્મા ઞાણવતા વીરિયમેવ કાતબ્બન્તિ વદતિ. વીરિયવતો હિ અચિન્તિતમ્પિ હોતિયેવ.

તસ્સેતં ઉદાનં ઉદાનેન્તસ્સેવ અરુણં ઉટ્ઠહિ. પુરોહિતો પાતોવ સુખસેય્યપુચ્છનત્થં આગન્ત્વા દ્વારે ઠિતો તસ્સ ઉદાનગીતસદ્દં સુત્વા ચિન્તેસિ – ‘‘રાજા હિય્યો મિગવં અગમાસિ, તત્થ સરભમિગં વિદ્ધો ભવિસ્સતિ, તેન મઞ્ઞે ઉદાનં ઉદાનેતી’’તિ. એવં બ્રાહ્મણસ્સ રઞ્ઞો પરિપુણ્ણબ્યઞ્જનં ઉદાનં સુત્વા સુમજ્જિતે આદાસે મુખં ઓલોકેન્તસ્સ છાયા વિય રઞ્ઞા ચ સરભેન ચ કતકારણં પાકટં અહોસિ, સો નખગ્ગેન દ્વારં આકોટેસિ. રાજા ‘‘કો એસો’’તિ પુચ્છિ. અહં, દેવ, પુરોહિતોતિ. અથસ્સ દ્વારં વિવરિત્વા ‘‘ઇતો એહાચરિયા’’તિ આહ. સો પવિસિત્વા રાજાનં જયાપેત્વા એકમન્તં ઠિતો ‘‘અહં, મહારાજ, તયા અરઞ્ઞે કતકારણં જાનામિ, ત્વં એકં સરભમિગં અનુબન્ધન્તો નરકે પતિતો, અથ નં સો સરભો સિલાય યોગ્ગં કત્વા નરકતો ઉદ્ધરિ, સો ત્વં તસ્સ ગુણં સરિત્વા ઉદાનં ઉદાનેસી’’તિ વત્વા ‘‘સરભં ગિરિદુગ્ગસ્મિ’’ન્તિઆદિના દ્વે ગાથા અભાસિ.

તત્થ અનુસરીતિ અનુબન્ધિ. વિક્કન્તન્તિ ઉદ્ધરણત્થાય કતપરક્કમં. અનુજીવસીતિ ઉપજીવસિ, તસ્સાનુભાવેન તયા જીવિતં લદ્ધન્તિ અત્થો. સમુદ્ધરીતિ ઉદ્ધરણં અકાસિ. સિલાય યોગ્ગં સરભો કરિત્વાતિ સિલાય સોપાનસદિસાય નરકતો ઉદ્ધરણયોગ્ગતં કરિત્વા. અલીનચિત્તન્તિ સઙ્કોચં અપ્પત્તચિત્તં. ત મિગં વદેસીતિ સુવણ્ણસરભમિગં ઇધ સિરિસયને નિપન્નો વણ્ણેસિ. તં સુત્વા રાજા, ‘‘અયં મયા સદ્ધિં ન મિગવં આગતો, સબ્બઞ્ચ પવત્તિં જાનાતિ, કથં નુ ખો જાનાતિ, પુચ્છિસ્સામિ ન’’ન્તિ ચિન્તેત્વા – ‘‘કિં ત્વં નુ તત્થેવા’’તિ નવમગાથમાહ. તત્થ ભિંસરૂપન્તિ કિં નુ તે ઞાણં બલવજાતિકં, તેનેતં જાનાસીતિ વદતિ. બ્રાહ્મણો ‘‘નાહં સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધો, બ્યઞ્જનં અમક્ખેત્વા તયા કથિતગાથાય પન મય્હં અત્થો ઉપટ્ઠાતી’’તિ દીપેન્તો ‘‘ન ચેવહ’’ન્તિ દસમગાથમાહ. તત્થ સુભાસિતાનન્તિ બ્યઞ્જનં અમક્ખેત્વા સુટ્ઠુ ભાસિતાનં. અત્થં તદાનેન્તીતિ યો તેસં અત્થો, તં આનેન્તિ ઉપધારેન્તીતિ અત્થો. તદા પુરોહિતો ધમ્મસેનાપતિ અહોસિ. તેનેવાહ – ‘‘અતીતેપી’’તિઆદિ. સેસં ઉત્તાનત્થમેવ.

અઞ્ઞાસિકોણ્ડઞ્ઞત્થેરવત્થુ

અઞ્ઞાસિકોણ્ડઞ્ઞત્થેરાદયોતિઆદીસુ પન યાથાવસરસગુણવસેનાતિ યથાસભાવગુણવસેન. પબ્બજ્જાવસેન પટિવેધવસેન સુચિરં સુનિપુણં રત્તિન્દિવપરિચ્છેદજાનનવસેન ચ રત્તઞ્ઞુતા વેદિતબ્બાતિ તં દસ્સેન્તો ‘‘ઠપેત્વા હિ સમ્માસમ્બુદ્ધ’’ન્તિઆદિમાહ. પાકટોવ હોતીતિ સતિપઞ્ઞાવેપુલ્લપ્પત્તિકો પાકટો વિભૂતો હોતિ. અઞ્ઞાસિકોણ્ડઞ્ઞોતિ સાવકેસુ સબ્બપઠમં ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ ઞાતકોણ્ડઞ્ઞો. સબ્બેસુપિ એતદગ્ગેસૂતિ સબ્બેસુપિ એતદગ્ગસુત્તેસુ, સબ્બેસુ વા એતદગ્ગટ્ઠપનેસુ.

ધુરપત્તાનીતિ પત્તાનં પમુખભૂતાનિ બાહિરપત્તાનિ. નવુતિહત્થાનીતિ મજ્ઝિમપુરિસસ્સ હત્થેન નવુતિરતનાનિ. પદુમેનેવ તં તં પદેસં ઉત્તરતિ અતિક્કમતીતિ પદુમુત્તરો, ભગવા. ગન્ધદામમાલાદામાદીહીતિ આદિસદ્દેન પત્તદામાદિં સઙ્ગણ્હાતિ. તત્થ ગન્ધદામેહિ કતમાલા ગન્ધદામં. લવઙ્ગતક્કોલજાતિપુપ્ફાદીહિ કતમાલા માલાદામં. તમાલપત્તાદીહિ કતમાલા પત્તદામં. વઙ્ગપટ્ટેતિ વઙ્ગદેસે ઉપ્પન્નઘનસુખુમવત્થે. ઉત્તમસુખુમવત્થન્તિ કાસિકવત્થમાહ.

તેપરિવટ્ટધમ્મચક્કપ્પવત્તનસુત્તન્તપરિયોસાનેતિ એત્થ ‘‘ઇદં દુક્ખં અરિયસચ્ચ’’ન્તિઆદિના સચ્ચવસેન, ‘‘દુક્ખં અરિયસચ્ચં પરિઞ્ઞેય્ય’’ન્તિઆદિના કિચ્ચવસેન, ‘‘દુક્ખં અરિયસચ્ચં પરિઞ્ઞાત’’ન્તિઆદિના કતવસેન ચ તીહિ આકારેહિ પરિવટ્ટેત્વા ચતુન્નં સચ્ચાનં દેસિતત્તા તયો પરિવટ્ટા એતસ્સ અત્થીતિ તિપરિવટ્ટં, તિપરિવટ્ટમેવ તેપરિવટ્ટં, તેપરિવટ્ટઞ્ચ તં ધમ્મચક્કપ્પવત્તનઞ્ચાતિ તેપરિવટ્ટધમ્મચક્કપ્પવત્તનં, તદેવ સુત્તન્તં, તસ્સ પરિયોસાનેતિ અત્થો.

સાલિગબ્ભં ફાલેત્વા આદાયાતિ સાલિગબ્ભં ફાલેત્વા તત્થ લબ્ભમાનં સાલિખીરરસં આદાય. અનુચ્છવિકન્તિ બુદ્ધાનં અનુચ્છવિકં ખીરપાયસં પચાપેમ. વેણિયો પુરિસભાવવસેન બન્ધિત્વા કલાપકરણે કલાપગ્ગં. ખલે કલાપાનં ઠપનદિવસે ખલગ્ગં. મદ્દિત્વા વીહીનં રાસિકરણદિવસે ખલભણ્ડગ્ગં. કોટ્ઠેસુ હિ ધઞ્ઞસ્સ પક્ખિપનદિવસે કોટ્ઠગ્ગં.

દ્વે ગતિયોતિ દ્વે એવ નિપ્ફત્તિયો, દ્વે નિટ્ઠાતિ અત્થો. તસ્મિં કુમારે સબ્બઞ્ઞુતં પત્તેતિ કોણ્ડઞ્ઞમાણવસ્સેવ લદ્ધિયં ઠત્વા ઇતરેપિ છ જના પુત્તે અનુસાસિંસુ. બોધિરુક્ખમૂલે પાચીનપસ્સં અચલટ્ઠાનં નામ, યં ‘‘વજિરાસન’’ન્તિપિ વુચ્ચતિ. મહતં મહતિયો વહતીતિ ‘‘પાચીનમુખો’’તિ અવત્વા ‘‘પાચીનલોકધાતુઅભિમુખો’’તિ વુત્તં. મંસચક્ખુપિ લોકનાથસ્સ અપ્પટિઘાતં મહાવિસયઞ્ચાતિ. ચતુરઙ્ગસમન્નાગતન્તિ ‘‘કામં તચો ચ ન્હારુ ચ, અટ્ઠિ ચ અવસિસ્સતૂ’’તિઆદિના (મ. નિ. ૨.૧૮૪; સં. નિ. ૨.૨૨, ૨૩૭; અ. નિ. ૨.૫; મહાનિ. ૧૯૬) વુત્તચતુરઙ્ગસમન્નાગતં.

ઇદં પન સબ્બમેવાતિ ‘‘કસ્સ નુ ખો અહં પઠમં ધમ્મં દેસેસ્સામી’’તિઆદિનયપ્પવત્તં (મ. નિ. ૧.૨૮૪; ૨.૩૪૧; મહાવ. ૧૦) સબ્બમેવ. પરિવિતક્કમત્તમેવ તથા અત્થસિદ્ધિયા અભાવતો. પુપ્ફિતફલિતં કત્વાતિ અભિઞ્ઞાપટિસમ્ભિદાહિ સબ્બપાલિફુલ્લં, મગ્ગફલેહિ સબ્બસો ફલભારભરિતઞ્ચ કરોન્તો પુપ્ફિતં ફલિતં કત્વા. અપક્કમિતુકામો હુત્વાતિ દ્વેપિ અગ્ગસાવકે અત્તનો નિપચ્ચકારં કરોન્તે દિસ્વા તેસં ગુણાતિરેકતં બહુ મઞ્ઞન્તો બુદ્ધાનં સન્તિકા અપક્કમિતુકામો હુત્વા. તત્થેવાતિ છદ્દન્તદહતીરેયેવ.

સારિપુત્ત-મોગ્ગલ્લાનત્થેરવત્થુ

૧૮૯-૧૯૦. દુતિયતતિયેસુ ઇદ્ધિમન્તાનન્તિ એત્થ મન્ત-સદ્દો અતિસયત્થવિસયોતિ થેરસ્સ અતિસયિકઇદ્ધિતં દસ્સેતું – ‘‘ઇદ્ધિયા સમ્પન્નાન’’ન્તિ વુત્તં. સહ પંસૂહિ કીળિંસૂતિ સહપંસુકીળિતા. ઇધલોકત્તભાવમેવાતિ દિટ્ઠધમ્મિકઅત્તભાવમેવ. સોળસ પઞ્ઞા પટિવિજ્ઝિત્વા ઠિતોતિ મજ્ઝિમનિકાયે અનુપદસુત્તન્તદેસનાય ‘‘મહાપઞ્ઞો, ભિક્ખવે, સારિપુત્તો, પુથુપઞ્ઞો, ભિક્ખવે, સારિપુત્તો, હાસપઞ્ઞો, ભિક્ખવે, સારિપુત્તો, જવનપઞ્ઞો, ભિક્ખવે, સારિપુત્તો, તિક્ખપઞ્ઞો, ભિક્ખવે, સારિપુત્તો, નિબ્બેધિકપઞ્ઞો, ભિક્ખવે, સારિપુત્તો’’તિ (મ. નિ. ૩.૯૩) એવમાગતા મહાપઞ્ઞાદિકા છ, તસ્મિંયેવ સુત્તે આગતા નવાનુપુબ્બવિહારસમાપત્તિપઞ્ઞા, અરહત્તમગ્ગપઞ્ઞાતિ ઇમા સોળસવિધા પઞ્ઞા પટિવિજ્ઝિત્વા સચ્છિકત્વા ઠિતો.

પઞ્હસાકચ્છન્તિ પઞ્હસ્સ પુચ્છનવસેન વિસ્સજ્જનવસેન ચ સાકચ્છં કરોતિ. અત્થિકેહિ ઉપઞ્ઞાતં મગ્ગન્તિ એતં અનુબન્ધનસ્સ કારણવચનં. ઇદઞ્હિ વુત્તં હોતિ – યંનૂનાહં ઇમં ભિક્ખું પિટ્ઠિતો પિટ્ઠિતો અનુબન્ધેય્યં. કસ્મા? યસ્મા ઇદં પિટ્ઠિતો પિટ્ઠિતો અનુબન્ધનં નામ અત્થિકેહિ ઉપઞ્ઞાતં મગ્ગં, ઞાતો ચેવ ઉપગતો ચ મગ્ગોતિ અત્થો. અથ વા અત્થિકેહિ અમ્હેહિ મરણે સતિ અમતેનપિ ભવિતબ્બન્તિ એવં કેવલં અત્થીતિ ઉપઞ્ઞાતં, અનુમાનઞાણેન ઉપગન્ત્વા ઞાતં નિબ્બાનં નામ અત્થિ, તં મગ્ગન્તો પરિયેસન્તોતિ એવમ્પેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો.

નેસં પરિસાયાતિ દ્વિન્નં અગ્ગસાવકાનં પરિવારભૂતપરિસાય. દ્વે અગ્ગસાવકેતિ સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાને દ્વે મહાનુભાવે સાવકે. ઠાનન્તરેતિ અગ્ગસાવકત્તસઞ્ઞિતે ઠાનન્તરે ઠપેસિ. કસ્મા પનેત્થ ‘‘અગ્ગસાવકે’’તિ અવત્વા ‘‘મહાસાવકે’’તિ વુત્તં. યદિ અઞ્ઞેપિ મહાથેરા અભિઞ્ઞાતાદિગુણવિસેસયોગેન ‘‘મહાસાવકા’’તિ વત્તબ્બતં લભન્તિ, ઇમેયેવ પન સાવકેસુ અનઞ્ઞસાધારણભૂતા વિસેસતો ‘‘મહાસાવકા’’તિ વત્તબ્બાતિ દસ્સનત્થં ‘‘દ્વેપિ મહાસાવકે’’તિ વુત્તં.

મહાકસ્સપત્થેરવત્થુ

૧૯૧. ચતુત્થે યસ્મા ધુતવાદધુતધમ્મધુતઙ્ગાનિ ધુતમૂલકાનિ, તસ્મા ‘‘ધુતો વેદિતબ્બો’’તિ આરદ્ધં, તત્થ કિલેસે ધુનિ ધુતવાતિ ધુતો, ધુતકિલેસો પુગ્ગલો, કિલેસધુનનો વા ધમ્મો, કિલેસધુનનો ધમ્મોતિ ચ સપુબ્બભાગો અરિયમગ્ગો દટ્ઠબ્બો. તં ધુતસઞ્ઞિતં કિલેસધુનનધમ્મં વદતિ, પરે તત્થ પતિટ્ઠાપેતીતિ ધુતવાદો. ચતુક્કઞ્ચેત્થ સમ્ભવતીતિ તં દસ્સેતું – ‘‘એત્થ પના’’તિઆદિ આરદ્ધં. તયિદન્તિ નિપાતો, તસ્સ સો અયન્તિ અત્થો. ધુતભૂતસ્સ ધુતભૂતા ધમ્મા ધુતધમ્મા. અપ્પિચ્છતા સન્તુટ્ઠિતા હેટ્ઠા વુત્તા એવ. કિલેસે સમ્મા લિખતિ તચ્છતીતિ સલ્લેખો, કિલેસજેગુચ્છી, તસ્સ ભાવો સલ્લેખતા. દ્વીહિપિ કામેહિ વિવિચ્ચતીતિ પવિવેકો, યોનિસોમનસિકારબહુલો પુગ્ગલો, તસ્સ ભાવો પવિવેકતા. ઇમિના સરીરટ્ઠપનમત્તેન અત્થીતિ ઇદમટ્ઠિ ત્થ-કારસ્સ ટ્ઠ-કારં કત્વા, તસ્સ ભાવો ઇદમટ્ઠિતા, ઇમેહિ વા કુસલધમ્મેહિ અત્થિ ઇદમટ્ઠિ, યેન ઞાણેન ‘‘પબ્બજિતેન નામ પંસુકૂલિકઙ્ગાદીસુ પતિટ્ઠિતેન ભવિતબ્બ’’ન્તિ યથાનુસિટ્ઠં ધુતગુણે સમાદિયતિ ચેવ પરિહરતિ ચ, તં ઞાણં ઇદમટ્ઠિતા. તેનાહ – ‘‘ઇદમટ્ઠિતા ઞાણમેવા’’તિ. ધુતધમ્મા નામાતિ ધુતઙ્ગસેવનાય પટિપક્ખભૂતાનં પાપધમ્માનં ધુનનવસેન પવત્તિયા ધુતોતિ લદ્ધનામાય ધુતઙ્ગચેતનાય ઉપકારકા ધમ્માતિ કત્વા ધુતધમ્મા નામ. અનુપતન્તીતિ તદન્તોગધા તપ્પરિયાપન્ના હોન્તિ તદુભયસ્સેવ પવત્તિવિસેસભાવતો. પટિક્ખેપવત્થૂસૂતિ ધુતઙ્ગસેવનાય પટિક્ખિપિતબ્બવત્થૂસુ પહાતબ્બવત્થૂસુ.

પંસુકૂલિકઙ્ગં…પે… નેસજ્જિકઙ્ગન્તિ ઉદ્દેસોપિ પેય્યાલનયેન દસ્સિતો. યદેત્થ વત્તબ્બં, તં સબ્બં વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૨૨ આદયો) વિત્થારતો વુત્તં. ધુતવાદગ્ગહણેનેવ થેરસ્સ ધુતભાવોપિ ગહિતો હોતીતિ ‘‘ધુતવાદાન’’ન્તેવ વુત્તં. અયં મહાતિ અભિનીહારાદિમહન્તતાયપિ સાસનસ્સ ઉપકારિતાયપિ અયં થેરો મહા, ગુણમહન્તતાય પસંસાવચનમેવ વા એતં થેરસ્સ યદિદં મહાકસ્સપોતિ યથા ‘‘મહામોગ્ગલ્લાનો’’તિ.

સત્થુ ધમ્મદેસનાય વત્થુત્તયે સઞ્જાતપ્પસાદતાય ઉપાસકભાવે ઠિતત્તા વુત્તં – ‘‘ઉપોસથઙ્ગાનિ અધિટ્ઠાયા’’તિઆદિ. એતસ્સ અગ્ગભાવસ્સાતિ યોજેતબ્બં. સચ્ચકારોતિ સચ્ચભાવાવહો કારો, અવિસંવાદનવસેન વા તદત્થસાધનોતિ અત્થો. કોલાહલન્તિ કુતૂહલવિપ્ફારો. સત્થા સત્તમે સત્તમે સંવચ્છરે ધમ્મં કથેન્તો સત્તાનં સવનયોગ્ગં કાલં સલ્લક્ખેન્તો દિવા સાયન્હસમયં કથેતિ, રત્તિયં સકલયામં. તેનાહ – ‘‘બ્રાહ્મણો બ્રાહ્મણે આહ – ‘ભોતિ કિં રત્તિં ધમ્મં સુણિસ્સસિ દિવા’’’તિ. વિસ્સાસિકોતિ વિસ્સાસિકભાવો. ‘‘તતો પટ્ઠાય સો’’તિ વા પાઠો.

દ્વે અસઙ્ખ્યેય્યાનિ પૂરિતપારમિસ્સાતિ ઇદં સા પરમ્પરાય સોતપતિતં અત્થં ગહેત્વા આહ. અદિન્નવિપાકસ્સાતિ અવિપક્કવિપાકસ્સ. ભદ્દકે કાલેતિ યુત્તે કાલે. નક્ખત્તન્તિ નક્ખત્તેન લક્ખિતં છણં. તસ્મિં તસ્મિઞ્હિ નક્ખત્તે અનુભવિતબ્બછણાનિ નક્ખત્તાનિ નામ, ઇતરાનિ પન છણાનિ નામ. સમ્માપતિતદુક્ખતો વિમોચનેન તતો નિય્યાનાવહતાય ઇચ્છિતત્થસ્સ લભાપનતો ચ નિય્યાનિકં. તેસન્તિ સુવણ્ણપદુમાનં. ઓલમ્બકાતિ સુવણ્ણરતનવિચિત્તા રતનદામા. પુઞ્ઞનિયામેનાતિ પુઞ્ઞાનુભાવસિદ્ધેન નિયામેન. સ્વસ્સ બારાણસિરજ્જં દાતું કતોકાસો. ફુસ્સરથન્તિ મઙ્ગલરથં. સેતચ્છત્તઉણ્હીસવાલબીજનિખગ્ગમણિપાદુકાનિ પઞ્ચવિધં રાજકકુધભણ્ડન્તિ વદન્તિ. ઇધ પન સેતચ્છત્તં વિસું ગહિતન્તિ સીહાસનં પઞ્ચમં કત્વા વદન્તિ. પારુપનકણ્ણન્તિ પારુપનવત્થસ્સ દસન્તં. દિબ્બવત્થદાયિપુઞ્ઞાનુભાવચોદિતો ‘‘નનુ તાતા થૂલ’’ન્તિ આહ. અહો તપસ્સીતિ અહો કપણો અહં રાજાતિ અત્થો. બુદ્ધાનં સદ્દહિત્વાતિ બુદ્ધાનં સાસનં સદ્દહિત્વા. ચઙ્કમનસતાનીતિ ઇતિ-સદ્દો આદ્યત્થો. તેન હિ અગ્ગિસાલાદીનિ પબ્બજિતસારુપ્પાનિ ઠાનાનિ સઙ્ગણ્હાતિ.

સાધુકીળિતન્તિ અરિયાનં પરિનિબ્બુતટ્ઠાને કાતબ્બસક્કારં વદતિ. નપ્પમજ્જિ, નિરોગા અય્યાતિ પુચ્છિતાકારદસ્સનં. પરિનિબ્બુતા દેવાતિ દેવી પટિવચનં અદાસિ. પટિયાદેત્વાતિ નિય્યાતેત્વા. સમણકપબ્બજ્જન્તિ સમિતપાપેહિ અરિયેહિ અનુટ્ઠાતબ્બપબ્બજ્જં. સો હિ રાજા પચ્ચેકબુદ્ધાનં વેસસ્સ દિટ્ઠત્તા ‘‘ઇદમેવ ભદ્દક’’ન્તિ તાદિસંયેવ લિઙ્ગં ગણ્હિ. તત્થેવાતિ બ્રહ્મલોકે એવ. વીસતિમે વસ્સે સમ્પત્તેતિ આહરિત્વા સમ્બન્ધો. બ્રહ્મલોકતો ચવિત્વા નિબ્બત્તત્તા, બ્રહ્મચરિયાધિકારસ્સ ચ ચિરકાલસમ્ભૂતત્તા ‘‘એવરૂપં કથં મા કથેથા’’તિ આહ. વીસતિ ધરણાનિ નિક્ખન્તિ વદન્તિ, પઞ્ચપલં નિક્ખન્તિ અપરે. ઇત્થાકરોતિ ઇત્થિરતનસ્સ ઉપ્પત્તિટ્ઠાનં. અય્યધીતાતિ અમ્હાકં અય્યસ્સ ધીતા, ભદ્દકાપિલાનીતિ અત્થો. સમાનપણ્ણન્તિ સદિસપણ્ણં સદિસલેખં કુમારસ્સ કુમારિકાય ચ યુત્તં પણ્ણલેખં. તે પુરિસા સમાગતટ્ઠાનતો મગધરટ્ઠે મહાતિત્થગામં મદ્દરટ્ઠે સાગલનગરઞ્ચ ઉદ્દિસ્સ અપક્કમન્તા અઞ્ઞમઞ્ઞં વિસ્સજ્જન્તા નામ હોન્તીતિ ‘‘ઇતો ચ એત્તો ચ પેસેસુ’’ન્તિ વુત્તા.

પુપ્ફદામન્તિ હત્થિહત્થપ્પમાણં પુપ્ફદામં. તાનીતિ તાનિ ઉભોહિ ગન્થાપિતાનિ દ્વે પુપ્ફદામાનિ. તેતિ ઉભો ભદ્દા ચેવ પિપ્પલિકુમારો ચ. લોકામિસેનાતિ કામસ્સાદેન. અસંસટ્ઠાતિ ન સંયુત્તા ઘટે જલન્તેન વિય પદીપેન અજ્ઝાસયે સમુજ્જલન્તેન વિમોક્ખબીજેન સમુસ્સાહિતચિત્તત્તા. યન્તબદ્ધાનીતિ સસ્સસમ્પાદનત્થં તત્થ તત્થ દ્વારકવાટયોજનવસેન બદ્ધાનિ નિક્ખમનતુમ્બાનિ. કમ્મન્તોતિ કસિકમ્મકરણટ્ઠાનં. દાસિકગામાતિ દાસાનં વસનગામા. ઓસારેત્વાતિ પક્ખિપિત્વા. આકપ્પકુત્તવસેનાતિ આકારવસેન કિરિયાવસેન. અનનુચ્છવિકન્તિ પબ્બજિતભાવસ્સ અનનુરૂપં. તસ્સ મત્થકેતિ દ્વેધાપથસ્સ દ્વિધાભૂતટ્ઠાને. એતેસં સઙ્ગહં કાતું વટ્ટતીતિ નિસીદતીતિ સમ્બન્ધો. સા પન તત્થ સત્થુ નિસજ્જા એદિસીતિ દસ્સેતું – ‘‘નિસીદન્તો પના’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ યા બુદ્ધાનં અપરિમિતકાલસમ્ભૂતાચિન્તેય્યાપરિઞ્ઞેય્યપુઞ્ઞસમ્ભારૂપચયનિબ્બત્તા રૂપપ્પભાવબુદ્ધગુણવિજ્જોતિતા દ્વત્તિંસમહાપુરિસલક્ખણઅસીતિઅનુબ્યઞ્જનસમુજ્જલિતા બ્યામપ્પભાકેતુમાલાલઙ્કતા સભાવસિદ્ધિતાય અકિત્તિમા રૂપકાયસિરી, તંયેવ મહાકસ્સપસ્સ અદિટ્ઠપુબ્બપ્પસાદસંવદ્ધનત્થં અનિગ્ગૂહિત્વા નિસિન્નો ભગવા ‘‘બુદ્ધવેસં ગહેત્વા…પે… નિસીદી’’તિ વુત્તો. અસીતિહત્થપ્પદેસં બ્યાપેત્વા પવત્તિયા અસીતિહત્થાતિ વુત્તા. સતસાખોતિ બહુસાખો અનેકસાખો. સુવણ્ણવણ્ણોવ અહોસિ નિરન્તરં બુદ્ધરસ્મીહિ સમન્તતો સમોકિણ્ણભાવતો.

તીસુ ઠાનેસૂતિ દૂરતો નાતિદૂરે આસન્નેતિ તીસુ ઠાનેસુ. તીહિ ઓવાદેહીતિ ‘‘તસ્માતિહ તે, કસ્સપ, એવં સિક્ખિતબ્બં ‘તિબ્બં મે હિરોત્તપ્પં પચ્ચુપટ્ઠિતં ભવિસ્સતિ થેરેસુ નવેસુ મજ્ઝિમેસૂ’તિ. એવઞ્હિ તે, કસ્સપ, સિક્ખિતબ્બં. તસ્માતિહ તે, કસ્સપ, એવં સિક્ખિતબ્બં ‘યં કિઞ્ચિ ધમ્મં સુણિસ્સામિ કુસલૂપસંહિતં, સબ્બં તં અટ્ઠિં કત્વા મનસિ કરિત્વા સબ્બં ચેતસા સમન્નાહરિત્વા ઓહિતસોતો ધમ્મં સુણિસ્સામી’તિ, એવઞ્હિ તે, કસ્સપ, સિક્ખિતબ્બં. તસ્માતિહ તે, કસ્સપ, એવં સિક્ખિતબ્બં ‘સાતસહગતા ચ મે કાયગતાસતિ ન વિજહિસ્સતી’તિ, એવઞ્હિ તે, કસ્સપ, સિક્ખિતબ્બ’’ન્તિ (સં. નિ. ૨.૧૫૪) ઇમેહિ તીહિ ઓવાદેહિ. એત્થ હિ ભગવા પઠમં ઓવાદં થેરસ્સ બ્રાહ્મણજાતિકત્તા જાતિમાનપ્પહાનત્થમભાસિ, દુતિયં બાહુસચ્ચં નિસ્સાય ઉપ્પજ્જનકઅહંકારપ્પહાનત્થં, તતિયં ઉપધિસમ્પત્તિં નિસ્સાય ઉપ્પજ્જનકઅત્તસિનેહપ્પહાનત્થં. મુદુકા ખો ત્યાયન્તિ મુદુકા ખો તે અયં. કસ્મા પન ભગવા એવમાહ? થેરેન સહ ચીવરં પરિવત્તેતુકામતાય. કસ્મા પરિવત્તેતુકામો જાતોતિ? થેરં અત્તનો ઠાને ઠપેતુકામતાય. કિં સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાના નત્થીતિ? અત્થિ, એવં પનસ્સ અહોસિ ‘‘ઇમેન ચિરં ઠસ્સન્તિ, કસ્સપો પન વીસતિવસ્સસતાયુકો, સો મયિ પરિનિબ્બુતે સત્તપણ્ણિગુહાયં વસિત્વા ધમ્મવિનયસઙ્ગહં કત્વા મમ સાસનં પઞ્ચવસ્સસહસ્સપરિમાણકાલપ્પવત્તનકં કરિસ્સતીતિ અત્તનો ઠાને ઠપેસિ. એવં ભિક્ખૂ કસ્સપસ્સ સુસ્સૂસિતબ્બં મઞ્ઞિસ્સન્તી’’તિ. તસ્મા એવમાહ.

ચન્દૂપમોતિ ચન્દસદિસો હુત્વા. કિં પરિમણ્ડલતાય? નો, અપિચ ખો યથા ચન્દો ગગનતલં પક્ખન્દમાનો ન કેનચિ સદ્ધિં સન્થવં વા સિનેહં વા આલયં વા કરોતિ, ન ચ ન હોતિ મહાજનસ્સ પિયો મનાપો, અયમ્પિ એવં કેનચિ સદ્ધિં સન્થવાદીનં અકરણેન બહુજનસ્સ પિયો મનાપો ચન્દૂપમો હુત્વા ખત્તિયકુલાદીનિ ચત્તારિ કુલાનિ ઉપસઙ્કમતીતિ અત્થો. અપકસ્સેવ કાયં અપકસ્સ ચિત્તન્તિ તેનેવ સન્થવાદીનં અકરણેન કાયઞ્ચ ચિત્તઞ્ચ અપકડ્ઢિત્વા, અપનેત્વાતિ અત્થો. નિચ્ચં નવોતિ નિચ્ચનવકોવ, આગન્તુકસદિસો હુત્વાતિ અત્થો. આગન્તુકો હિ પટિપાટિયા સમ્પત્તગેહં પવિસિત્વા સચે નં ઘરસામિકા દિસ્વા ‘‘અમ્હાકમ્પિ પુત્તભાતરો વિપ્પવાસં ગન્ત્વા એવં વિચરિંસૂ’’તિ અનુકમ્પમાના નિસીદાપેત્વા ભોજેન્તિ, ભુત્તમત્તોયેવ ‘‘તુમ્હાકં ભાજનં ગણ્હથા’’તિ ઉટ્ઠાય પક્કમતિ, ન તેહિ સદ્ધિં સન્થવં વા કરોતિ, કિચ્ચકરણીયાનિ વા સંવિદહતિ, એવમયમ્પિ પટિપાટિયા સમ્પત્તં ઘરં પવિસિત્વા યં ઇરિયાપથે પસન્ના મનુસ્સા દેન્તિ, તં ગહેત્વા છિન્નસન્થવો તેસં કિચ્ચકરણીયે અબ્યાવટો હુત્વા નિક્ખમતીતિ દીપેતિ.

અપ્પગબ્ભોતિ નપ્પગબ્ભો, અટ્ઠટ્ઠાનેન કાયપાગબ્ભિયેન, ચતુટ્ઠાનેન વચીપાગબ્ભિયેન, અનેકટ્ઠાનેન મનોપાગબ્ભિયેન ચ વિરહિતોતિ અત્થો. અટ્ઠટ્ઠાનં કાયપાગબ્ભિયં નામ સઙ્ઘગણપુગ્ગલભોજનસાલજન્તાઘરનહાનતિત્થભિક્ખાચારમગ્ગેસુ અન્તરઘરપવેસને ચ કાયેન અપ્પતિરૂપકરણં. ચતુટ્ઠાનં વચીપાગબ્ભિયં નામ સઙ્ઘગણપુગ્ગલઅન્તરઘરેસુ અપ્પતિરૂપવાચાનિચ્છારણં. અનેકટ્ઠાનં મનોપાગબ્ભિયં નામ તેસુ તેસુ ઠાનેસુ કાયવાચાહિ અજ્ઝાચારં અનાપજ્જિત્વાપિ મનસા કામવિતક્કાદીનં વિતક્કનં. સબ્બેસમ્પિ ઇમેસં પાગબ્ભિયાનં અભાવેન અપ્પગબ્ભો હુત્વા કુલાનિ ઉપસઙ્કમતીતિ અત્થો. કસ્સપસંયુત્તેન ચ ચન્દૂપમપ્પટિપદાદિથેરસ્સ ધુતવાદેસુ અગ્ગભાવસ્સ બોધિતત્તા વુત્તં ‘‘એતદેવ કસ્સપસંયુત્તં અટ્ઠુપ્પત્તિં કત્વા’’તિ.

અનુરુદ્ધત્થેરવત્થુ

૧૯૨. પઞ્ચમે ભોજનપપઞ્ચમત્તન્તિ ગોચરગામે પિણ્ડાય ચરણાહારપરિભોગસઞ્ઞિતં ભોજનપપઞ્ચમત્તં. દીપરુક્ખાનન્તિ લોહદન્તકટ્ઠમયાનં મહન્તાનં દીપરુક્ખાનં. લોહમયેસુપિ હિ તેસુ દીપાધારેસુ દીપરુક્ખકાતિ રુળ્હિરેસા દટ્ઠબ્બા. ઓલમ્બકદીપમણ્ડલદીપસઞ્ચરણદીપાદિકા સેસદીપા.

અનુપરિયાયિ પદક્ખિણકરણવસેન. અહં તેનાતિ યેન તુય્હં અત્થો, અહં તેન પવારેમિ, તસ્મા તં આહરાપેત્વા ગણ્હાતિ અત્થો. સુવણ્ણપાતિયંયેવસ્સ ભત્તં ઉપ્પજ્જીતિ દેવતાનુભાવેન ઉપ્પજ્જિ, ન કિઞ્ચિ પચનકિચ્ચં અત્થિ. સત્ત મહાપુરિસવિતક્કે વિતક્કેસીતિ ‘‘અપ્પિચ્છસ્સાયં ધમ્મો, નાયં ધમ્મો મહિચ્છસ્સા’’તિઆદિકે સત્ત મહાપુરિસવિતક્કે વિતક્કેસિ. અટ્ઠમેતિ ‘‘નિપ્પપઞ્ચારામસ્સાયં ધમ્મો, નાયં ધમ્મો પપઞ્ચારામસ્સા’’તિ એતસ્મિં પુરિસવિતક્કે.

મમ સઙ્કપ્પમઞ્ઞાયાતિ ‘‘અપ્પિચ્છસ્સાયં ધમ્મો, નાયં ધમ્મો મહિચ્છસ્સા’’તિઆદિના (દી. નિ. ૩.૩૫૮; અ. નિ. ૮.૩૦) મહાપુરિસવિતક્કવસેન આરદ્ધમત્તં મત્થકં પાપેતું અસમત્થભાવેન ઠિતં મમ સઙ્કપ્પં જાનિત્વા. મનોમયેનાતિ મનોમયેન વિય મનસા નિમ્મિતસદિસેન, પરિણામિતેનાતિ અત્થો. ઇદ્ધિયાતિ ‘‘અયં કાયો ઇદં ચિત્તં વિય હોતૂ’’તિ એવં પવત્તાય અધિટ્ઠાનિદ્ધિયા.

યદા મે અહુ સઙ્કપ્પોતિ યસ્મિં કાલે મય્હં ‘‘કીદિસો નુ ખો અટ્ઠમો મહાપુરિસવિતક્કો’’તિ પરિવિતક્કો અહોસિ, યદા મે અહુ સઙ્કપ્પો, તતો મમ સઙ્કપ્પમઞ્ઞાય ઇદ્ધિયા ઉપસઙ્કમિ, ઉત્તરિ દેસયીતિ યોજના. ઉત્તરિ દેસયીતિ ‘‘નિપ્પપઞ્ચારામસ્સાયં ધમ્મો નિપ્પપઞ્ચરતિનો, નાયં ધમ્મો પપઞ્ચારામસ્સ પપઞ્ચરતિનો’’તિ (દી. નિ. ૩.૩૫૮; અ. નિ. ૮.૩૦) ઇમં અટ્ઠમં મહાપુરિસવિતક્કં પૂરેન્તો ઉપરિ દેસયિ. તં પન દેસિતં દસ્સેન્તો આહ – ‘‘નિપ્પપઞ્ચરતો બુદ્ધો, નિપ્પપઞ્ચમદેસયી’’તિ, પપઞ્ચા નામ રાગાદયો કિલેસા, તેસં વૂપસમનતાય તદભાવતો ચ લોકુત્તરધમ્મા નિપ્પપઞ્ચા નામ. યથા તં પાપુણાતિ, તથા ધમ્મં દેસેસિ, સામુક્કંસિકં ચતુસચ્ચદેસનં અદેસયીતિ અત્થો.

તસ્સાહં ધમ્મમઞ્ઞાયાતિ તસ્સ સત્થુ દેસનાધમ્મં જાનિત્વા. વિહાસિન્તિ યથાનુસિટ્ઠં પટિપજ્જન્તો વિહરિં. સાસને રતોતિ સિક્ખત્તયસઙ્ગહે સાસને અભિરતો. તિસ્સો વિજ્જા અનુપ્પત્તાતિ પુબ્બેનિવાસઞાણં, દિબ્બચક્ખુઞાણં, આસવક્ખયઞાણન્તિ ઇમા તિસ્સો વિજ્જા મયા અનુપ્પત્તા સચ્છિકતા. તતો એવ કતં બુદ્ધસ્સ સાસનં, અનુસિટ્ઠિ ઓવાદો અનુટ્ઠિતોતિ અત્થો.

ભદ્દિયત્થેરવત્થુ

૧૯૩. છટ્ઠે ઉચ્ચ-સદ્દેન સમાનત્થો ઉચ્ચા-સદ્દોતિ આહ – ‘‘ઉચ્ચાકુલિકાનન્તિ ઉચ્ચે કુલે જાતાન’’ન્તિ. કાળી સા દેવીતિ કાળવણ્ણતાય કાળી સા દેવી. કુલાનુક્કમેન રજ્જાનુપ્પત્તિ મહાકુલિનસ્સેવાતિ વુત્તં – ‘‘સોયેવ ચા’’તિઆદિ.

લકુણ્ડકભદ્દિયત્થેરવત્થુ

૧૯૪. સત્તમે રિત્તકોતિ દેય્યવત્થુરહિતો. ગુણે આવજ્જેત્વાતિ ભગવતો રૂપગુણે ચેવ આકપ્પસમ્પદાદિગુણે ચ અત્તનો અધિપ્પાયં ઞત્વા અમ્બપક્કસ્સ પટિગ્ગહણં પરિભુઞ્જનન્તિ એવમાદિકે યથાઉપટ્ઠિતે ગુણે આવજ્જેત્વા.

પિણ્ડોલભારદ્વાજત્થેરવત્થુ

૧૯૫. અટ્ઠમે અભીતનાદભાવેન સીહસ્સ વિય નાદો સીહનાદો, સો એતેસં અત્થીતિ સીહનાદિકા, તેસં સીહનાદિકાનં. ગરહિતબ્બપસંસિતબ્બધમ્મે યાથાવતો જાનન્તસ્સેવ ગરહા પસંસા ચ યુત્તરૂપાતિ આહ – ‘‘બુદ્ધા ચ નામા’’તિઆદિ. ખીણા જાતીતિઆદીહિ પચ્ચવેક્ખણઞાણસ્સ ભૂમિં દસ્સેતિ. તેન હિ ઞાણેન અરિયસાવકો પચ્ચવેક્ખન્તો ‘‘ખીણા જાતી’’તિઆદિં પજાનાતિ. કતમા પનસ્સ જાતિ ખીણા, કથઞ્ચ પજાનાતીતિ? ન તાવસ્સ અતીતા ખીણા પુબ્બેવ ખીણત્તા, ન અનાગતા અનાગતે વાયામાભાવતો, ન પચ્ચુપ્પન્ના વિજ્જમાનત્તા. યા પન મગ્ગસ્સ અભાવિતત્તા ઉપ્પજ્જેય્ય એકચતુપઞ્ચવોકારભવેસુ એકચતુપઞ્ચક્ખન્ધપ્પભેદા જાતિ, સા મગ્ગસ્સ ભાવિતત્તા અનુપ્પાદધમ્મતં આપજ્જનેન ખીણા. તં સો મગ્ગભાવનાય પહીનકિલેસે પચ્ચવેક્ખિત્વા ‘‘કિલેસાભાવે વિજ્જમાનમ્પિ કમ્મં આયતિં અપ્પટિસન્ધિકં હોતી’’તિ જાનન્તો પજાનાતિ.

વુસિતન્તિ વુટ્ઠં પરિવુટ્ઠં, કતં ચરિતં નિટ્ઠિતન્તિ અત્થો. બ્રહ્મચરિયન્તિ મગ્ગબ્રહ્મચરિયં. પુથુજ્જનકલ્યાણકેન હિ સદ્ધિં સત્ત સેક્ખા મગ્ગબ્રહ્મચરિયં વસન્તિ નામ, ખીણાસવો વુટ્ઠવાસો. તસ્મા અરિયસાવકો અત્તનો બ્રહ્મચરિયવાસં પચ્ચવેક્ખન્તો ‘‘વુસિતં બ્રહ્મચરિય’’ન્તિ પજાનાતિ. કતં કરણીયન્તિ ચતૂસુ સચ્ચેસુ ચતૂહિ મગ્ગેહિ પરિઞ્ઞાપહાનસચ્છિકિરિયાભાવનાભિસમયવસેન સોળસવિધં કિચ્ચં નિટ્ઠાપિતન્તિ અત્થો. પુથુજ્જનકલ્યાણકાદયો હિ તં કિચ્ચં કરોન્તિ, ખીણાસવો કતકરણીયો. તસ્મા અરિયસાવકો અત્તનો કરણીયં પચ્ચવેક્ખન્તો ‘‘કતં કરણીય’’ન્તિ પજાનાતિ. નાપરં ઇત્થત્તાયાતિ ઇદાનિ પુન ઇત્થભાવાય એવં સોળસવિધકિચ્ચભાવાય, કિલેસક્ખયાય વા મગ્ગભાવનાય કિચ્ચં મે નત્થીતિ પજાનાતિ. અથ વા ઇત્થત્તાયાતિ ઇત્થભાવતો ઇમસ્મા એવંપકારા ઇદાનિ વત્તમાનક્ખન્ધસન્તાના અપરં ખન્ધસન્તાનં મય્હં નત્થિ, ઇમે પન પઞ્ચક્ખન્ધા પરિઞ્ઞાતા તિટ્ઠન્તિ છિન્નમૂલકા રુક્ખા વિય, તે ચરિમકવિઞ્ઞાણનિરોધેન અનુપાદાનો વિય જાતવેદો નિબ્બાયિસ્સન્તીતિ પજાનાતિ.

મન્તાણિપુત્તપુણ્ણત્થેરવત્થુ

૧૯૬. નવમે અટ્ઠારસસુપિ વિજ્જાટ્ઠાનેસુ નિપ્ફત્તિં ગતત્તા ‘‘સબ્બસિપ્પેસુ કોવિદો હુત્વા’’તિ વુત્તં. અભિદયાઅબ્ભઞ્ઞાવહસ્સેવ ધમ્મસ્સ તત્થ ઉપલબ્ભનતો ‘‘મોક્ખધમ્મં અદિસ્વા’’તિ વુત્તં. તેનાહ – ‘‘ઇદં વેદત્તયં નામા’’તિઆદિ. તથા હિ અનેન દુગ્ગતિપરિમુચ્ચનમ્પિ દુલ્લભં, અભિઞ્ઞાપરિવારાનં અટ્ઠન્નં સમાપત્તીનં લાભિતાય સયં એકદેસેન ઉપસન્તો પરમુક્કંસગતં ઉત્તમદમથસમથં અનઞ્ઞસાધારણં ભગવન્તં સમ્ભાવેન્તો ‘‘અયં પુરિસો’’તિઆદિમાહ. પિટકાનિ ગહેત્વા આગચ્છન્તીતિ ફલભાજનાનિ ગહેત્વા અસ્સામિકાય આગચ્છન્તિ. બુદ્ધાનન્તિ ગારવવસેન બહુવચનનિદ્દેસો કતો. પરિભુઞ્જીતિ દેવતાહિ પક્ખિત્તદિબ્બોજં વનમૂલફલાફલં પરિભુઞ્જિ. પત્તે પતિટ્ઠાપિતસમનન્તરમેવ હિ દેવતા તત્થ દિબ્બોજં પક્ખિપિંસુ. સમ્મસિત્વાતિ પચ્ચવેક્ખિત્વા, પરિવત્તેત્વાતિ ચ વદન્તિ. અરહત્તં પાપુણિંસૂતિ મહાદેવત્થેરસ્સ અનુમોદનકથાય અનુપુબ્બિકથાસક્ખિકાય સુવિસોધિતચિત્તસન્તાના અરહત્તં પાપુણિંસુ.

દસહિ કથાવત્થૂહીતિ અપ્પિચ્છકથા સન્તુટ્ઠિકથા પવિવેકકથા અસંસગ્ગકથા વીરિયારમ્ભકથા સીલસમ્પદાકથા સમાધિસમ્પદાકથા પઞ્ઞાસમ્પદાકથા વિમુત્તિસમ્પદાકથા વિમુત્તિઞાણદસ્સનસમ્પદાકથાતિ ઇમેહિ દસહિ કથાવત્થૂહિ. જાતિભૂમિરટ્ઠવાસિનોતિ જાતિભૂમિવન્તદેસવાસિનો, સત્થુ જાતદેસવાસિનોતિ અત્થો. સીસાનુલોકિકોતિ પુરતો ગચ્છન્તસ્સ સીસં અનુ અનુ પસ્સન્તો. ઓકાસં સલ્લક્ખેત્વાતિ સાકચ્છાય અવસરં સલ્લક્ખેત્વા. સત્તવિસુદ્ધિક્કમં પુચ્છીતિ ‘‘કિં નુ ખો, આવુસો, સીલવિસુદ્ધત્થં ભગવતિ બ્રહ્મચરિયં વુસ્સતી’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૨૫૭) સત્ત વિસુદ્ધિયો પુચ્છિ. ધમ્મકથિકાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેસિ સવિસેસેન દસકથાવત્થુલાભિતાય.

મહાકચ્ચાનત્થેરવત્થુ

૧૯૭. દસમે સંખિત્તેન કથિતધમ્મસ્સાતિ મધુપિણ્ડિકસુત્તન્તદેસનાસુ વિય સઙ્ખેપેન દેસિતધમ્મસ્સ. તં દેસનં વિત્થારેત્વાતિ તં સઙ્ખેપદેસનં આયતનાદિવસેન વિત્થારેત્વા. અત્થં વિભજમાનાનન્તિ તસ્સા સઙ્ખેપદેસનાય અત્થં વિભજિત્વા કથેન્તાનં. અત્થવસેન વાતિ ‘‘એત્તકા એતસ્સ અત્થા’’તિ અત્થવસેન વા દેસનં પૂરેતું સક્કોન્તિ. બ્યઞ્જનવસેન વાતિ ‘‘એત્તકાનિ એત્થ બ્યઞ્જનાનિ દેસનાવસેન વત્તબ્બાની’’તિ બ્યઞ્જનવસેન વા પૂરેતું સક્કોન્તિ. અયં પન મહાકચ્ચાનત્થેરો ઉભયવસેનપિ સક્કોતિ તસ્સ સઙ્ખેપેન ઉદ્દિટ્ઠસ્સ વિત્થારેન સત્થુ અજ્ઝાસયાનુરૂપં દેસનતો, તસ્મા તત્થ અગ્ગોતિ વુત્તો. વુત્તનયેનેવાતિ ‘‘પાતોવ સુભોજનં ભુઞ્જિત્વા ઉપોસથઙ્ગાનિ અધિટ્ઠાયા’’તિઆદિના હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ. અઞ્ઞેહીતિ અઞ્ઞાસં ઇત્થીનં કેસેહિ અતિવિય દીઘા. ન કેવલઞ્ચ દીઘા એવ, અથ ખો સિનિદ્ધનીલમુદુકઞ્ચિકા ચ. નિક્કેસીતિ અપ્પકેસી યથા ‘‘અનુદરા કઞ્ઞા’’તિ.

પણિયન્તિ વિક્કેતબ્બભણ્ડં. આવજ્જેત્વાતિ ઉપનિસ્સયં કેસાનં પકતિભાવાપત્તિઞ્ચ આવજ્જેત્વા. ગારવેનાતિ મુણ્ડસીસાપિ થેરે ગારવેન એકવચનેનેવ આગન્ત્વા. નિમન્તેત્વાતિ સ્વાતનાય નિમન્તેત્વા. ઇમિસ્સા ઇત્થિયાતિ યથાવુત્તસેટ્ઠિધીતરમાહ. દિટ્ઠધમ્મિકોવાતિ અવધારણં અટ્ઠાનપયુત્તં, દિટ્ઠધમ્મિકો યસપટિલાભોવ અહોસીતિ અત્થો. યસપટિલાભોતિ ચ ભવસમ્પત્તિપટિલાભો. સત્તસુ હિ જવનચેતનાસુ પઠમા દિટ્ઠધમ્મવેદનીયફલા, પચ્છિમા ઉપપજ્જવેદનીયફલા, મજ્ઝે પઞ્ચ અપરાપરિયવેદનીયફલા, તસ્મા પઠમં એકં ચેતનં ઠપેત્વા સેસા યથાસકં પરિપુણ્ણફલદાયિનો હોન્તિ, પઠમચેતનાય પન દિટ્ઠધમ્મિકો યસપટિલાભોવ અહોસિ.

પઠમએતદગ્ગવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૪. એતદગ્ગવગ્ગો

(૧૪) ૨. દુતિયએતદગ્ગવગ્ગવણ્ણના

ચૂળપન્થકત્થેરવત્થુ

૧૯૮-૨૦૦. દુતિયસ્સ પઠમે મનેન નિબ્બત્તિતન્તિ અભિઞ્ઞામનેન ઉપ્પાદિતં. મનેન કતકાયોતિ અભિઞ્ઞાચિત્તેન દેસન્તરં પત્તકાયો. મનેન નિબ્બત્તિતકાયોતિ અભિઞ્ઞામનસા નિમ્મિતકાયો ‘‘અઞ્ઞં કાયં અભિનિમ્મિનાતી’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૨૩૬-૨૩૭; પટિ. મ. ૩.૧૪) વિય. એકસદિસેયેવાતિ અત્તસદિસેયેવ. એકવિધમેવાતિ અત્તના કતપ્પકારમેવ. એતપ્પરમો હિ યેભુય્યેન સાવકાનં ઇદ્ધિનિમ્માનવિધિ. અગ્ગો નામ જાતો એકદેસેન સત્થુ ઇદ્ધિનિમ્માનાનુવિધાનતો.

લાભિતાયાતિ એત્થ લાભીતિ ઈકારો અતિસયત્થો. તેન થેરસ્સ ચતુન્નં રૂપાવચરજ્ઝાનાનં અતિસયેન સવિસેસલાભિતં દસ્સેતિ. અરૂપાવચરજ્ઝાનાનં લાભિતાયાતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. ન કેવલઞ્ચેતા ચેતોસઞ્ઞાવિવટ્ટકુસલતા રૂપારૂપજ્ઝાનલાભિતાય એવ, અથ ખો ઇમેહિપિ કારણેહીતિ દસ્સેતું – ‘‘ચૂળપન્થકો ચા’’તિઆદિ વુત્તં. ચેતોતિ ચેત્થ ચિત્તસીસેન સમાધિ વુત્તો, તસ્મા ચેતસો સમાધિસ્સ વિવટ્ટનં ચેતોવિવટ્ટો, એકસ્મિંયેવારમ્મણે સમાધિચિત્તં વિવટ્ટેત્વા હેટ્ઠિમસ્સ હેટ્ઠિમસ્સ ઉપરૂપરિ હાપનતો રૂપાવચરજ્ઝાનલાભી ચેતોવિવટ્ટકુસલો નામ. ‘‘સબ્બસો રૂપસઞ્ઞાન’’ન્તિઆદિના (ધ. સ. ૨૬૫) વુત્તસઞ્ઞા અતિક્કમિત્વા ‘‘આકાસાનઞ્ચાયતનસઞ્ઞાસહગતં…પે… નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસઞ્ઞાસહગત’’ન્તિ (ધ. સ. ૨૬૫-૨૬૮) સઞ્ઞાસીસેન વુત્તજ્ઝાનાનં વિવટ્ટકુસલો, તથા ઇત્થિપુરિસાદિસઞ્ઞા નિચ્ચસઞ્ઞાદિતો ચિત્તં વિવટ્ટેત્વા કેવલે રૂપારૂપધમ્મમત્તે અસઙ્ખતે નિબ્બાને ચ વિસેસતો વટ્ટનતો ચ સુઞ્ઞતાનુપસ્સનાબહુલો સઞ્ઞાવિવટ્ટકુસલો. સમાધિકુસલતાય ચેતોવિવટ્ટકુસલતા તબ્બહુલવિહારિતાય. તથા વિપસ્સનાકુસલતાય સઞ્ઞાવિવટ્ટકુસલતા. એકોતિ ચૂળપન્થકત્થેરં વદતિ. સમાધિલક્ખણેતિ સવિતક્કસવિચારાદિસમાધિસભાવે. પુન એકોતિ મહાપન્થકત્થેરમાહ. વિપસ્સનાલક્ખણેતિ સત્તઅનુપસ્સના અટ્ઠારસમહાવિપસ્સનાદિવિપસ્સનાસભાવે. સમાધિગાળ્હોતિ સમાધિસ્મિં ઓગાળ્હચિત્તો સુભાવિતભાવનતા. અઙ્ગસંખિત્તેતિ ચતુરઙ્ગિકતિવઙ્ગિકાદિવસેન ઝાનઙ્ગાનં સઙ્ખિપને. આરમ્મણસંખિત્તેતિ કસિણુગ્ઘાટિમાકાસાદિનિબ્બત્તનેન કસિણાદિઆરમ્મણાનં સંખિપને. અઙ્ગવવત્થાપનેતિ વિતક્કાદીનં ઝાનઙ્ગાનં વવત્થાપને. આરમ્મણવવત્થાપનેતિ પથવીકસિણાદિજ્ઝાનારમ્મણાનં વવત્થાપને.

ઝાનઙ્ગેહીતિ રૂપાવચરજ્ઝાનઙ્ગેહિ, ઝાનઙ્ગાનેવ ઝાનં. પુન ઝાનઙ્ગેહીતિ અરૂપાવચરજ્ઝાનઙ્ગેહિ. ભાતાતિ જેટ્ઠભાતા. અસ્સાતિ કુટુમ્બિયસ્સ. સુવણ્ણપૂજન્તિ સોવણ્ણમયં પુપ્ફપૂજં કત્વા. દેવપુરેતિ તાવતિંસભવને સુદસ્સનમહાનગરે. અગ્ગદ્વારેનાતિ તસ્મિં દિવસે અગ્ગં સબ્બપઠમં વિવટેન નગરદ્વારેન નિક્ખમિત્વા.

કોકનદન્તિ પદુમવિસેસનં યથા ‘‘કોકાસક’’ન્તિ. તં કિર બહુપત્તં વણ્ણસમ્પન્નં અતિસુગન્ધઞ્ચ હોતિ. ‘‘કોકનદં નામ સેતપદુમ’’ન્તિપિ વદન્તિ. પાતોતિ પગેવ. અયઞ્હેત્થ અત્થો – યથા કોકનદસઙ્ખાતં પદુમં પાતો સૂરિયુગ્ગમનવેલાયં ફુલ્લં વિકસિતં અવીતગન્ધં સિયા વિરોચમાનં, એવં સરીરગન્ધેન ગુણગન્ધેન ચ સુગન્ધં સરદકાલે અન્તલિક્ખે આદિચ્ચમિવ અત્તનો તેજસા તપન્તં અઙ્ગેહિ નિચ્છરણકજુતિયા અઙ્ગીરસં સમ્માસમ્બુદ્ધં પસ્સાતિ.

ચૂળપન્થકો કિર કસ્સપસમ્માસમ્બુદ્ધકાલે પબ્બજિત્વા પઞ્ઞવા હુત્વા અઞ્ઞતરસ્સ દન્ધભિક્ખુનો ઉદ્દેસગહણકાલે પરિહાસકેળિં અકાસિ. સો ભિક્ખુ તેન પરિહાસેન લજ્જિતો નેવ ઉદ્દેસં ગણ્હિ, ન સજ્ઝાયમકાસિ. તેન કમ્મેનાયં પબ્બજિત્વાવ દન્ધો જાતો, તસ્મા ગહિતગહિતપદં ઉપરિઉપરિપદં ગણ્હન્તસ્સ નસ્સતિ. ઇદ્ધિયા અભિસઙ્ખરિત્વા સુદ્ધં ચોળખણ્ડં અદાસીતિ તસ્સ પુબ્બહેતું દિસ્વા તદનુરૂપે કમ્મટ્ઠાને નિયોજેન્તો સુદ્ધં ચોળખણ્ડં અદાસિ. સો કિર પુબ્બે રાજા હુત્વા નગરં પદક્ખિણં કરોન્તો નલાટતો સેદે મુચ્ચન્તે પરિસુદ્ધેન સાટકેન નલાટં પુઞ્છિ, સાટકો કિલિટ્ઠો અહોસિ. સો ‘‘ઇમં સરીરં નિસ્સાય એવરૂપો પરિસુદ્ધસાટકો પકતિં જહિત્વા કિલિટ્ઠો જાતો, અનિચ્ચા વત સઙ્ખારા’’તિ અનિચ્ચસઞ્ઞં પટિલભિ. તેન કારણેનસ્સ રજોહરણમેવ પચ્ચયો જાતો.

લોમાનીતિ ચોળખણ્ડતન્તગતઅંસુકે વદતિ. ‘‘કિલિટ્ઠધાતુકાની’’તિ કિલિટ્ઠસભાવાનિ. એવંગતિકમેવાતિ ઇદં ચિત્તમ્પિ ભવઙ્ગવસેન પકતિયા પણ્ડરં પરિસુદ્ધં રાગાદિસમ્પયુત્તધમ્મવસેન સંકિલિટ્ઠં જાતન્તિ દસ્સેતિ. નક્ખત્તં સમાનેત્વાતિ નક્ખત્તં સમન્નાહરિત્વા, આવજ્જેત્વાતિ અત્થો. બિળારસ્સત્થાયાતિ બિળારસ્સ ગોચરત્થાય. જલપથકમ્મિકેનાતિ સમુદ્દકમ્મિકેન. ચારિન્તિ ખાદિતબ્બતિણં. સચ્ચકારન્તિ સચ્ચભાવાવહં કારં, ‘‘અત્તના ગહિતે ભણ્ડે અઞ્ઞેસં ન દાતબ્બ’’ન્તિ વત્વા દાતબ્બલઞ્જન્તિ વુત્તં હોતિ. તતિયેન પટિહારેનાતિ તતિયેન સાસનેન. પત્તિકા હુત્વાતિ સામિનો હુત્વા.

અપ્પકેનપીતિ થોકેનપિ પરિત્તેનપિ. મેધાવીતિ પઞ્ઞવા. પાભતેનાતિ ભણ્ડમૂલેન. વિચક્ખણોતિ વોહારકુસલો. સમુટ્ઠાપેતિ અત્તાનન્તિ મહન્તં ધનં યસઞ્ચ ઉપ્પાદેત્વા તત્થ અત્તાનં સણ્ઠપેતિ પતિટ્ઠાપેતિ. યથા કિં? અણું અગ્ગિંવ સન્ધમં, યથા પણ્ડિતો પુરિસો પરિત્તકં અગ્ગિં અનુક્કમેન ગોમયચુણ્ણાદીનિ પક્ખિપિત્વા મુખવાતેન ધમેન્તો સમુટ્ઠાપેતિ વડ્ઢેતિ, મહન્તં અગ્ગિક્ખન્ધં કરોતિ, એવમેવ પણ્ડિતો થોકમ્પિ પાભતં લભિત્વા નાનાઉપાયેહિ પયોજેત્વા ધનઞ્ચ યસઞ્ચ વડ્ઢેતિ, વડ્ઢેત્વા પુન તત્થ અત્તાનં પતિટ્ઠાપેતિ. તાય એવ વા પન ધનસ્સ મહન્તતાય અત્તાનં સમુટ્ઠાપેતિ, અભિઞ્ઞાતં પાકટં કરોતીતિ અત્થો.

સુભૂતિત્થેરવત્થુ

૨૦૧-૨૦૨. તતિયે રણાતિ હિ રાગાદયો કિલેસા વુચ્ચન્તીતિ ‘‘સરણા ધમ્મા’’તિઆદીસુ (ધ. સ. ૧૦૦ દુકમાતિકા) રાગાદયો કિલેસા ‘‘રણા’’તિ વુચ્ચન્તિ. રણન્તિ એતેહીતિ રણા. યેહિ અભિભૂતા સત્તા નાનપ્પકારેન કન્દન્તિ પરિદેવન્તિ, તસ્મા તે રાગાદયો ‘‘રણા’’તિ વુત્તા. દેસિતનિયામતો અનોક્કમિત્વાતિ દેસિતાનોક્કમનતો અનુપગન્ત્વા દેસેતિ, સત્થારા દેસિતનિયામેનેવ અનોદિસ્સકં કત્વા ધમ્મં દેસેતીતિ વુત્તં હોતિ. એવન્તિ એવં મેત્તાઝાનતો વુટ્ઠાય ભિક્ખાગહણે સતિ. ભિક્ખાદાયકાનં મહપ્ફલં ભવિસ્સતીતિ ઇદં ચૂળચ્છરાસઙ્ઘાતસુત્તેન (અ. નિ. ૧.૫૧ આદયો) દીપેતબ્બં. અચ્છરાસઙ્ઘાતમત્તમ્પિ હિ કાલં મેત્તચિત્તં આસેવન્તસ્સ ભિક્ખુનો દિન્નદાનં મહપ્ફલં હોતિ મહાનિસંસં, તેન ચ સો અમોઘં રટ્ઠપિણ્ડં ભુઞ્જતીતિ અયમત્થો તત્થ આગતોયેવ. નિમિત્તં ગણ્હિત્વાતિ આકારં સલ્લક્ખેત્વા.

ખદિરવનિયરેવતત્થેરવત્થુ

૨૦૩. પઞ્ચમે વનસભાગન્તિ સભાગં વનં, સભાગન્તિ ચ સપ્પાયન્તિ અત્થો. યઞ્હિ પકતિવિરુદ્ધં બ્યાધિવિરુદ્ધઞ્ચ ન હોતિ, તં ‘‘સભાગ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. ઉદકસભાગન્તિઆદીસુપિ ઇમિનાવ નયેન અત્થો વેદિતબ્બો. કલ્યાણકમ્માયૂહનક્ખણોતિ કલ્યાણકમ્મૂપચયસ્સ ઓકાસો. તિણ્ણં ભાતિકાનન્તિ ઉપતિસ્સો, ચુન્દો, ઉપસેનોતિ ઇમેસં તિણ્ણં જેટ્ઠભાતિકાનં. તિસ્સન્નઞ્ચ ભગિનીનન્તિ ચાલા, ઉપચાલા, સીસુપચાલાતિ ઇમેસં તિસ્સન્નં જેટ્ઠભગિનીનં. એત્થ ચ સારિપુત્તત્થેરો સયં પબ્બજિત્વા ચાલા, ઉપચાલા, સીસુપચાલાતિ તિસ્સો ભગિનિયો, ચુન્દો ઉપસેનોતિ ઇમે ભાતરો પબ્બાજેસિ, રેવતકુમારો એકોવ ગેહે અવસિસ્સતિ. તેન વુત્તં – ‘‘અમ્હાકં…પે… પબ્બાજેન્તી’’તિ. મહલ્લકતરાતિ વુદ્ધતરા. ઇદઞ્ચ કુમારિકાય ચિરજીવિતં અભિકઙ્ખમાના આહંસુ. સા કિર તસ્સ અય્યિકા વીસતિવસ્સસતિકા ખણ્ડદન્તા પલિતકેસા વલિત્તચા તિલકાહતગત્તા ગોપાનસિવઙ્કા અહોસિ. વિધાવનિકન્તિ વિધાવનકીળિકં. તિસ્સન્નં સમ્પત્તીનન્તિ અનુસ્સવવસેન મનુસ્સદેવમોક્ખસમ્પત્તિયો સન્ધાય વદતિ, મનુસ્સદેવબ્રહ્મસમ્પત્તિયો વા. સીવલિસ્સ પુઞ્ઞં વીમંસિસ્સામાતિ ‘‘સીવલિના કતપુઞ્ઞસ્સ વિપાકદાનટ્ઠાનમિદ’’ન્તિ ઞત્વા એવમાહ. સભાગટ્ઠાનન્તિ સમં દેસં.

તં ભૂમિરામણેય્યકન્તિ કિઞ્ચાપિ અરહન્તો ગામન્તે કાયવિવેકં ન લભન્તિ, ચિત્તવિવેકં પન લભન્તેવ. તેસઞ્હિ દિબ્બપ્પટિભાગાનિપિ આરમ્મણાનિ ચિત્તં ચાલેતું ન સક્કોન્તિ, તસ્મા ગામો વા હોતુ અરઞ્ઞાદીનં વા અઞ્ઞતરં, ‘યત્થ અરહન્તો વિહરન્તિ, તં ભૂમિરામણેય્યકં’, સો ભૂમિપ્પદેસો રમણીયો એવાતિ અત્થો.

કઙ્ખારેવતત્થેરવત્થુ

૨૦૪. છટ્ઠે અકપ્પિયો, આવુસો, ગુળોતિ એકદિવસં થેરો અન્તરામગ્ગે ગુળકરણં ઓક્કમિત્વા ગુળે પિટ્ઠમ્પિ છારિકમ્પિ પક્ખિત્તે દિસ્વાન ‘‘અકપ્પિયો ગુળો, સામિસો ન કપ્પતિ ગુળો વિકાલે પરિભુઞ્જિતુ’’ન્તિ કુક્કુચ્ચાયન્તો એવમાહ. અકપ્પિયા મુગ્ગાતિ એકદિવસં અન્તરામગ્ગે વચ્ચે મુગ્ગં જાતં દિસ્વા ‘‘અકપ્પિયા મુગ્ગા, પક્કાપિ મુગ્ગા જાયન્તી’’તિ કુક્કુચ્ચાયન્તો એવમાહ. સેસમેત્થ સબ્બં ઉત્તાનમેવ.

સોણકોળિવિસત્થેરવત્થુ

૨૦૫. સત્તમે હાપેતબ્બમેવ અહોસિ અચ્ચારદ્ધવીરિયત્તા. ઉદકેન સમુપબ્યૂળ્હેતિ ઉદકેન થલં ઉસ્સારેત્વા તત્થ તત્થ રાસિકતે. હરિતૂપલિત્તાયાતિ ગોમયપરિભણ્ડકતાય. તિવિધેન ઉદકેન પોસેન્તીતિ ખીરોદકં ગન્ધોદકં કેવલોદકન્તિ એવં તિવિધેન ઉદકેન પોસેન્તિ પરિપાલેન્તિ. પરિસ્સાવેત્વાતિ પરિસોધેત્વા ગહિતે તણ્ડુલેતિ યોજેતબ્બં. દેવો મઞ્ઞેતિ દેવો વિય. વીણોવાદેનાતિ ‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, સોણ, યદા તે વીણાય તન્તિયો અચ્ચાયતા હોન્તિ, અપિ નુ તે વીણા તસ્મિં સમયે સરવતી વા હોતિ કમ્મઞ્ઞા વાતિ? નો હેતં, ભન્તેતિ. એવમેવ ખો, સોણ, અચ્ચારદ્ધવીરિયં ઉદ્ધચ્ચાય સંવત્તતિ, અતિસિથિલવીરિયં કોસજ્જાય સંવત્તતિ. તસ્માતિહ ત્વં, સોણ, વીરિયસમતં અધિટ્ઠહ, ઇન્દ્રિયાનઞ્ચ સમતં પટિવિજ્ઝા’’તિ (મહાવ. ૨૪૩) એવં વીણં ઉપમં કત્વા પવત્તિતેન વીણોપમોવાદેન. વીરિયસમથયોજનત્થાયાતિ વીરિયસ્સ સમથેન યોજનત્થાય.

સોણકુટિકણ્ણત્થેરવત્થુ

૨૦૬. અટ્ઠમે કુટિકણ્ણોતિ વુચ્ચતીતિ ‘‘કોટિકણ્ણો’’તિ વત્તબ્બે ‘‘કુટિકણ્ણો’’તિ વોહરીયતિ. કુલઘરે ભવા કુલઘરિકા. સા કિર અવન્તિરટ્ઠે કુલઘરે મહાવિભવસ્સ સેટ્ઠિસ્સ ભરિયા. દસબલસ્સ ધમ્મકથં સુત્વા સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાય ચિન્તેસીતિ ઇદં અઙ્ગુત્તરભાણકાનં મતેન વુત્તં. સુત્તનિપાતટ્ઠકથાયં પન ‘‘સપરિસો ભગવન્તં ઉપસઙ્કમ્મ ધમ્મદેસનં અસ્સોસિ, ન ચ કઞ્ચિ વિસેસં અધિગઞ્છિ. કસ્મા? સો હિ ધમ્મં સુણન્તો હેમવતં અનુસ્સરિત્વા ‘આગતો નુ ખો મે સહાયકો, નો’તિ દિસાદિસં ઓલોકેત્વા તં અપસ્સન્તો ‘વઞ્ચિતો મે સહાયો, યો એવં વિચિત્તપ્પટિભાનં ભગવતો દેસનં ન સુણાતી’તિ વિક્ખિત્તચિત્તો અહોસી’’તિ વુત્તં.

યસ્મા પટિસન્ધિજાતિઅભિનિક્ખમનબોધિપરિનિબ્બાનેસ્વેવ દ્વત્તિંસ પુબ્બનિમિત્તાનિ હુત્વાવ પટિવિગચ્છન્તિ, ન ચિરટ્ઠિતિકાનિ હોન્તિ, ધમ્મચક્કપ્પવત્તને (સં. નિ. ૫.૧૦૮૧; પટિ. મ. ૨.૩૦) પન તાનિ સવિસેસાનિ હુત્વા ચિરતરં ઠત્વા નિરુજ્ઝન્તિ, તસ્મા વુત્તં – ‘‘તિયોજનસહસ્સં હિમવન્તં અકાલપુપ્ફિતં દિસ્વા’’તિઆદિ. અગ્ગબલકાયાતિ સબ્બપુરતો ગચ્છન્તા બલકાયા. કેન પુપ્ફિતભાવં જાનાસીતિ કેન કારણેન હિમવન્તસ્સ પુપ્ફિતભાવં જાનાસીતિ, યેન કારણેન ઇમં અકાલપુપ્ફપાટિહારિયં જાતં, તં જાનાસીતિ વુત્તં હોતિ. તસ્સ પવત્તિતભાવન્તિ તસ્સ ધમ્મચક્કસ્સ ભગવતા પવત્તિતભાવં. સદ્દે નિમિત્તં ગણ્હીતિ સદ્દે આકારં સલ્લક્ખેસિ. તતોતિ ‘‘અહં ‘એતં અમતધમ્મં તમ્પિ જાનાપેસ્સામી’તિ તવ સન્તિકં આગતોસ્મી’’તિ યં વુત્તં, તદનન્તરન્તિ અત્થો.

સાતાગિરો હેમવતસ્સ બુદ્ધુપ્પાદં કથેત્વા તં ભગવતો સન્તિકં આનેતુકામો ‘‘અજ્જ પન્નરસો’’તિઆદિગાથમાહ. તત્થ (સુ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૫૩) અજ્જાતિ અયં રત્તિન્દિવો પક્ખગણનતો પન્નરસો, ઉપવસિતબ્બતો ઉપોસથો. તીસુ વા ઉપોસથેસુ અજ્જ પન્નરસો ઉપોસથો, ન ચાતુદ્દસિઉપોસથો, ન સામગ્ગીઉપોસથો. દિવિ ભવાનિ દિબ્બાનિ, દિબ્બાનિ એત્થ અત્થીતિ દિબ્બાનિ. કાનિ તાનિ? રૂપાનિ. તઞ્હિ રત્તિં દેવાનં દસસહસ્સિલોકધાતુતો સન્નિપતિતાનં સરીરવત્થાભરણવિમાનપ્પભાહિ અબ્ભાદિઉપક્કિલેસવિરહિતાય ચન્દપ્પભાય ચ સકલજમ્બુદીપો અલઙ્કતો અહોસીતિ અતિવિય અલઙ્કતો ચ પરિવિસુદ્ધિદેવસ્સ ભગવતો સરીરપ્પભાય. તેનાહ – ‘‘દિબ્બા રત્તિ ઉપટ્ઠિતા’’તિ.

એવં રત્તિગુણવણ્ણનાપદેસેનપિ સહાયસ્સ ચિત્તં પસાદં જનેન્તો બુદ્ધુપ્પાદં કથેત્વા આહ – ‘‘અનોમનામં સત્થારં, હન્દ પસ્સામ ગોતમ’’ન્તિ. તત્થ અનોમેહિ અલામકેહિ સબ્બાકારપરિપૂરેહિ ગુણેહિ નામં અસ્સાતિ અનોમનામો. તથા હિસ્સ ‘‘બુજ્ઝિતા સચ્ચાનીતિ બુદ્ધો, બોધેતા પજાયાતિ બુદ્ધો’’તિઆદિના (મહાનિ. ૧૯૨; ચૂળનિ. પારાયનત્થુતિગાથાનિદ્દેસો ૯૭; પટિ. મ. ૧.૧૬૨) નયેન બુદ્ધોતિ અનોમેહિ ગુણેહિ નામં. ‘‘ભગ્ગરાગોતિ ભગવા, ભગ્ગદોસોતિ ભગવા’’તિઆદિના (મહાનિ. ૮૪) નયેન ભગવાતિ અનોમેહિ ગુણેહિ નામં. એસ નયો ‘‘અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો વિજ્જાચરણસમ્પન્નો’’તિઆદીસુ. દિટ્ઠધમ્મિકાદિઅત્થેહિ દેવમનુસ્સે અનુસાસતિ ‘‘ઇમં પજહથ, ઇમં સમાદાય વત્તથા’’તિ સત્થા. તં અનોમનામં સત્થારં. હન્દાતિ વચસાયત્થે નિપાતો. પસ્સામાતિ તેન અત્તાનં સહ સઙ્ગહેત્વા પચ્ચુપ્પન્નબહુવચનં. ગોતમન્તિ ગોતમગોત્તં. ઇદં વુત્તં હોતિ – ‘‘સત્થા, ન સત્થા’’તિ મા વિમતિં અકાસિ, એકન્તબ્યવસિતો હુત્વાવ એહિ પસ્સામ ગોતમન્તિ.

એવં વુત્તે હેમવતો ‘‘અયં સાતાગિરો ‘અનોમનામં સત્થાર’ન્તિ ભણન્તો તસ્સ સબ્બઞ્ઞુતં પકાસેતિ, સબ્બઞ્ઞુનો ચ દુલ્લભા લોકે, સબ્બઞ્ઞુપટિઞ્ઞેહિ પૂરણાદિસદિસેહેવ લોકો ઉપદ્દુતો. સો પન યદિ સબ્બઞ્ઞૂ, અદ્ધા તાદિલક્ખણં પત્તો ભવિસ્સતિ, તેન એવં ગહેસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા તાદિલક્ખણં પુચ્છન્તો આહ – ‘‘કચ્ચિ મનો’’તિઆદિ. તત્થ કચ્ચીતિ પુચ્છા. મનોતિ ચિત્તં. સુપણિહિતોતિ સુટ્ઠુ ઠપિતો અચલો અસમ્પવેધી. સબ્બેસુ ભૂતેસુ સબ્બભૂતેસુ. તાદિનોતિ તાદિલક્ખણં પત્તસ્સેવ સતો. પુચ્છા એવ વા અયં ‘‘સો તવ સત્થા સબ્બભૂતેસુ તાદી, ઉદાહુ નો’’તિ. ઇટ્ઠે અનિટ્ઠેચાતિ એવરૂપે આરમ્મણે. સઙ્કપ્પાતિ વિતક્કા. વસીકતાતિ વસં ગમિતા. ઇદં વુત્તં હોતિ – યં તં સત્થારં વદસિ, તસ્સ તે સત્થુનો કચ્ચિ તાદિલક્ખણં સમ્પત્તસ્સ સતો સબ્બભૂતેસુ મનો સુપણિહિતો, ઉદાહુ યાવ પચ્ચયં ન લભતિ, તાવ સુપણિહિતો વિય ખાયતિ. સો વા તે સત્થા કચ્ચિ સબ્બભૂતેસુ સત્તેસુ તાદી, ઉદાહુ નો, યે ચ ઇટ્ઠાનિટ્ઠેસુ આરમ્મણેસુ રાગદોસવસેન સઙ્કપ્પા ઉપ્પજ્જેય્યું, ત્યાસ્સ કચ્ચિ વસીકતા, ઉદાહુ કદાચિ તેસમ્પિ વસેન વત્તતીતિ.

તીણિ વસ્સાનીતિ સોણસ્સ પબ્બજિતદિવસતો પટ્ઠાય તીણિ વસ્સાનિ. તદા કિર ભિક્ખૂ યેભુય્યેન મજ્ઝિમદેસેયેવ વસિંસુ, તસ્મા તત્થ કતિપયા એવ અહેસું. તે ચ એકસ્મિં નિગમે એકો દ્વેતિ એવં વિસું વિસું વસિંસુ, થેરાનઞ્ચ કતિપયે ભિક્ખૂ આનેત્વા અઞ્ઞેસુ આનીયમાનેસુ પુબ્બં આનીતા કેનચિદેવ કરણીયેન પક્કમિંસુ, કઞ્ચિ કાલં આગમેત્વા પુન તેસુ આનીયમાનેસુ ઇતરે પક્કમિંસુ, એવં પુનપ્પુનં આનયનેન સન્નિપાતો ચિરેનેવ અહોસિ, થેરો ચ તદા એકવિહારી અહોસિ. તેન વુત્તં – ‘‘તીણિ વસ્સાનિ ગણં પરિયેસિત્વા’’તિ. તીણિ વસ્સાનીતિ ચ અચ્ચન્તસંયોગે ઉપયોગવચનં. સત્થુ અધિપ્પાયં ઞત્વાતિ અત્તનો આણાપનેનેવ ‘‘ઇમિના સદ્ધિં એકગન્ધકુટિયં વસિતુકામો ભગવા’’તિ સત્થુ અધિપ્પાયં જાનિત્વા. ભગવા કિર યેન સદ્ધિં એકગન્ધકુટિયં વસિતુકામો, તસ્સ સેનાસનપઞ્ઞત્તિયં આનન્દત્થેરં આણાપેતિ.

અજ્ઝોકાસે વીતિનામેત્વાતિ અજ્ઝોકાસે નિસજ્જાય વીતિનામેત્વા. યસ્મા ભગવા આયસ્મતો સોણસ્સ સમાપત્તિસમાપજ્જનેન પટિસન્થારં કરોન્તો સાવકસાધારણા સબ્બા સમાપત્તિયો અનુલોમપ્પટિલોમં સમાપજ્જન્તો બહુદેવ રત્તિં અજ્ઝોકાસે નિસજ્જાય વીતિનામેત્વા પાદે પક્ખાલેત્વા વિહારં પાવિસિ, તસ્મા આયસ્માપિ સોણો ભગવતો અધિપ્પાયં ઞત્વા તદનુરૂપં સબ્બા તા સમાપત્તિયો સમાપજ્જન્તો બહુદેવ રત્તિં અજ્ઝોકાસે નિસજ્જાય વીતિનામેત્વા પાદે પક્ખાલેત્વા વિહારં પાવિસીતિ વદન્તિ. પવિસિત્વા ચ ભગવતા અનુઞ્ઞાતો ચીવરતિરોકરણિયં કત્વા ભગવતો પાદપસ્સે નિસજ્જાય વીતિનામેસિ. અજ્ઝેસીતિ આણાપેસિ. પટિભાતુ તં ભિક્ખુ ધમ્મો ભાસિતુન્તિ ભિક્ખુ તુય્હં ધમ્મો ભાસિતું ઉપટ્ઠાતુ, ઞાણમુખં આગચ્છતુ, યથાસુતં યથાપરિયત્તં ધમ્મં ભણાહીતિ અત્થો. અટ્ઠકવગ્ગિયાનીતિ અટ્ઠકવગ્ગભૂતાનિ કામસુત્તાદિસોળસસુત્તાનિ (મહાનિ. ૧). સુગ્ગહિતોતિ સમ્મા ઉગ્ગહિતો. સબ્બે વરે યાચીતિ વિનયધરપઞ્ચમેન ગણેન ઉપસમ્પદા ધુવન્હાનં ચમ્મત્થરણં ગણઙ્ગણૂપાહનં ચીવરવિપ્પવાસોતિ ઇમે પઞ્ચ વરે યાચિ. સુત્તે આગતમેવાતિ ઉદાનપાળિયં આગતસુત્તં સન્ધાય વદતિ.

સીવલિત્થેરવત્થુ

૨૦૭. નવમે સાકચ્છિત્વા સાકચ્છિત્વાતિ રઞ્ઞા સદ્ધિં પટિવિરુજ્ઝનવસેન પુનપ્પુનં સાકચ્છં કત્વા. ગુળદધિન્તિ પત્થિન્નં ગુળસદિસં કઠિનદધિં. અતિઅઞ્છિતુન્તિ અતિવિય આકડ્ઢિતું. કઞ્જિયં વાહેત્વાતિ દધિમત્થું પવાહેત્વા, પરિસ્સાવેત્વાતિ અત્થો. ‘‘દધિતો કઞ્જિયં ગહેત્વા’’તિપિ પાઠો. નન્તિ સુપ્પવાસં. બીજપચ્છિં ફુસાપેન્તીતિ ઇમિના સમ્બન્ધો. યાવ ન ઉક્કડ્ઢન્તીતિ યાવ દાને ન ઉક્કડ્ઢન્તિ, દાતુકામાવ હોન્તીતિ અધિપ્પાયો મહાદુક્ખં અનુભોસીતિ પસવનિબન્ધનં મહન્તં દુક્ખં અનુભોસિ. સામિકં આમન્તેત્વાતિ સત્તાહં મૂળ્હગબ્ભા તિબ્બાહિ ખરાહિ દુક્ખવેદનાહિ ફુટ્ઠા ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધો વત સો ભગવા, યો ઇમસ્સ એવરૂપસ્સ દુક્ખસ્સ પહાનાય ધમ્મં દેસેતિ. સુપ્પટિપન્નો વત તસ્સ ભગવતો સાવકસઙ્ઘો, યો ઇમસ્સ એવરૂપસ્સ દુક્ખસ્સ પહાનાય પટિપન્નો. સુસુખં વત નિબ્બાનં, યત્થિદં એવરૂપં દુક્ખં ન સંવિજ્જતી’’તિ (ઉદા. ૧૮) ઇમેહિ તીહિ વિતક્કેહિ તં દુક્ખં અધિવાસેન્તી સત્થુ સન્તિકં પેસેતુકામતાય સામિકં આમન્તેત્વા. પુરે મરણાતિ મરણતો પુરેતરમેવ. ઇઙ્ગિતન્તિ આકારં. જીવિતભત્તન્તિ જીવિતસંસયે દાતબ્બભત્તં. સબ્બકમ્મક્ખમો અહોસીતિ સત્તવસ્સિકેહિ દારકેહિ કાતબ્બં યં કિઞ્ચિ કમ્મં કાતું સમત્થતાય સબ્બસ્સ કમ્મસ્સ ખમો અહોસિ. તેનેવ સો સત્તાહં મહાદાને દીયમાને જાતદિવસતો પટ્ઠાય ધમ્મકરણં આદાય સઙ્ઘસ્સ ઉદકં પરિસ્સાવેત્વા અદાસિ.

યોમન્તિઆદિગાથાય ‘‘યો ભિક્ખુ ઇમં રાગપલિપથઞ્ચેવ કિલેસદુગ્ગઞ્ચ સંસારવટ્ટઞ્ચ ચતુન્નં સચ્ચાનં અપ્પટિવિજ્ઝનકમોહઞ્ચ અતીતો ચત્તારો ઓઘે તિણ્ણો હુત્વા પારં અનુપ્પત્તો, દુવિધેન ઝાનેન ઝાયી, તણ્હાય અભાવેન અનેજો, કથંકથાય અભાવેન અકથંકથી, ઉપાદાનાનં અભાવેન અનુપાદિયિત્વા કિલેસનિબ્બાનેન નિબ્બુતો, તમહં બ્રાહ્મણં વદામી’’તિ અત્થો.

સબ્બેસંયેવ પન કેસાનં ઓરોપનઞ્ચ અરહત્તસચ્છિકિરિયા ચ અપચ્છાઅપુરિમા અહોસીતિ ઇમિના થેરસ્સ ખુરગ્ગેયેવ અરહત્તુપ્પત્તિ દીપિતા. એકચ્ચે પન આચરિયા એવં વદન્તિ ‘‘હેટ્ઠા વુત્તનયેન ધમ્મસેનાપતિના ઓવાદે દિન્ને ‘યં મયા કાતું સક્કા, તમહં જાનિસ્સામી’તિ પબ્બજિત્વા વિપસ્સનાકમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા તં દિવસંયેવ અઞ્ઞતરં વિચિત્તં કુટિકં દિસ્વા પવિસિત્વા માતુકુચ્છિયં સત્ત વસ્સાનિ અત્તના અનુભૂતદુક્ખં અનુસ્સરિત્વા તદનુસારેન અતીતાનાગતે ઞાણં નેન્તસ્સ આદિત્તા વિય તયો ભવા ઉપટ્ઠહિંસુ. ઞાણસ્સ પરિપાકં ગતત્તા વિપસ્સનાવીથિં ઓતરિત્વા તાવદેવ મગ્ગપ્પટિપાટિયા સબ્બેપિ આસવે ખેપેન્તો અરહત્તં પાપુણી’’તિ. ઉભયથાપિ થેરસ્સ અરહત્તુપ્પત્તિયેવ પકાસિતા, થેરો પન પભિન્નપ્પટિસમ્ભિદો છળભિઞ્ઞો અહોસિ.

વક્કલિત્થેરવત્થુ

૨૦૮. દસમે આહારકરણવેલન્તિ ભોજનકિચ્ચવેલં. અધિગચ્છે પદં સન્તન્તિ સઙ્ખારૂપસમં સુખન્તિ લદ્ધનામં સન્તં પદં નિબ્બાનં અધિગચ્છેય્ય. પઠમપાદેન પબ્બતે ઠિતોયેવાતિ પઠમેન પાદેન ગિજ્ઝકૂટે પબ્બતે ઠિતોયેવ. સેસમેત્થ સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

દુતિયએતદગ્ગવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૪. એતદગ્ગવગ્ગો

(૧૪) ૩. તતિયએતદગ્ગવગ્ગવણ્ણના

રાહુલ-રટ્ઠપાલત્થેરવત્થુ

૨૦૯-૨૧૦. તતિયસ્સ પઠમદુતિયેસુ તિસ્સો સિક્ખાતિ અધિસીલઅધિચિત્તઅધિપઞ્ઞાસઙ્ખાતા તિસ્સો સિક્ખા. ચુદ્દસ ભત્તચ્છેદે કત્વાતિ સત્તાહં નિરાહારતાય એકેકસ્મિં દિવસે દ્વિન્નં ભત્તચ્છેદાનં વસેન ચુદ્દસ ભત્તચ્છેદે કત્વા.

તેસન્તિ તેસં તાપસાનં. લાબુભાજનાદિપરિક્ખારં સંવિધાયાતિ લાબુભાજનાદિતાપસપરિક્ખારં સંવિદહિત્વા. સપરિળાહકાયધાતુકોતિ ઉસ્સન્નપિત્તતાય સપરિળાહકાયસભાવો. સતસહસ્સાતિ સતસહસ્સપરિમાણા. સતસહસ્સં પરિમાણં એતેસન્તિ સતસહસ્સા ઉત્તરપદલોપેન યથા ‘‘રૂપભવો રૂપ’’ન્તિ, અત્થિઅત્થે વા અકારપચ્ચયો દટ્ઠબ્બો. પાણાતિપાતાદિઅકુસલધમ્મસમુદાચારસઙ્ખાતો આમગન્ધો કુણપગન્ધો નત્થિ એતેસન્તિ નિરામગન્ધા, યથાવુત્તકિલેસસમુદાચારરહિતાતિ અત્થો. કિલેસસમુદાચારો હેત્થ ‘‘આમગન્ધો’’તિ વુત્તો. કિંકારણા? અમનુઞ્ઞત્તા, કિલેસઅસુચિમિસ્સત્તા, સબ્ભિ જિગુચ્છિતત્તા, પરમદુગ્ગન્ધભાવવહત્તા ચ. તથા હિ યે યે ઉસ્સન્નકિલેસા સત્તા, તે તે અતિદુગ્ગન્ધા હોન્તિ. તેનેવ નિક્કિલેસાનં મતસરીરમ્પિ દુગ્ગન્ધં ન હોતિ. દાનગ્ગપરિવહનકેતિ દાનગ્ગધુરવહનકે. માપકોતિ દિવસે દિવસે પરિમિતપરિબ્બયદાનવસેન ધઞ્ઞમાપકો.

પાળિયન્તિ વિનયપાળિયં. મિગજાતકં આહરિત્વા કથેસીતિ અતીતે કિર બોધિસત્તો મિગયોનિયં નિબ્બત્તિત્વા મિગગણપરિવુતો અરઞ્ઞે વસતિ. અથસ્સ ભગિની અત્તનો પુત્તકં ઉપનેત્વા ‘‘ભાતિક ઇમં ભાગિનેય્યં મિગમાયં સિક્ખાપેહી’’તિ આહ. બોધિસત્તો ‘‘સાધૂ’’તિ પટિસ્સુણિત્વા ‘‘ગચ્છ તાત, અસુકવેલાયં નામ આગન્ત્વા સિક્ખેય્યાસી’’તિ આહ. સો માતુલેન વુત્તવેલં અનતિક્કમિત્વા તં ઉપસઙ્કમિત્વા મિગમાયં સિક્ખિ. સો એકદિવસં વને વિચરન્તો પાસેન બદ્ધો બદ્ધરવં વિરવિ. મિગગણો પલાયિત્વા ‘‘પુત્તો તે પાસેન બદ્ધો’’તિ તસ્સ માતુયા આરોચેસિ. સા ભાતુ સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘ભાતિક ભાગિનેય્યો તે મિગમાયં સિક્ખાપિતો’’તિ પુચ્છિ. બોધિસત્તો ‘‘મા ત્વં પુત્તસ્સ કિઞ્ચિ પાપકં આસઙ્કિ, સુગ્ગહિતા તેન મિગમાયા, ઇદાનિ તં હાસયમાનો આગચ્છિસ્સતી’’તિ વત્વા ‘‘મિગં તિપલ્લત્થ’’ન્તિઆદિમાહ.

તત્થ મિગન્તિ ભાગિનેય્યમિગં. તિપલ્લત્થં વુચ્ચતિ સયનં, ઉભોહિ પસ્સેહિ ઉજુકમેવ ચ નિપન્નકવસેન તીહાકારેહિ પલ્લત્થં અસ્સ, તીણિ વા પલ્લત્થાનિ અસ્સાતિ તિપલ્લત્થો, તં તિપલ્લત્થં. અનેકમાયન્તિ બહુમાયં બહુવઞ્ચનં. અટ્ઠક્ખુરન્તિ એકેકસ્મિં પાદે દ્વિન્નં દ્વિન્નં વસેન અટ્ઠહિ ખુરેહિ સમન્નાગતં. અડ્ઢરત્તાપપાયિન્તિ પુરિમયામં અતિક્કમિત્વા મજ્ઝિમયામે અરઞ્ઞતો આગમ્મ પાનીયસ્સ પિવનતો અડ્ઢરત્તે આપં પિવતીતિ અડ્ઢરત્તાપપાયી. ‘‘અડ્ઢરત્તે આપપાયિ’’ન્તિપિ પાઠો. મમ ભાગિનેય્યં મિગં અહં સાધુકં મિગમાયં ઉગ્ગણ્હાપેસિં. કથં? યથા એકેન સોતેન છમાયં અસ્સસન્તો છહિ કલાહિ અતિભોતિ ભાગિનેય્યો. ઇદં વુત્તં હોતિ – અયઞ્હિ તવ પુત્તં તથા ઉગ્ગણ્હાપેસિં, યથા એકસ્મિં ઉપરિમનાસિકાસોતે વાતં સન્નિરુમ્ભિત્વા પથવિયં અલ્લીનેન એકેન હેટ્ઠિમનાસિકાસોતેન તથેવ છમાયં અસ્સસન્તો છહિ કલાહિ લુદ્દકં અતિભોતિ, છહિ કોટ્ઠાસેહિ અજ્ઝોત્થરતિ વઞ્ચેતીતિ અત્થો. કતમેહિ છહિ? ચત્તારો પાદે પસારેત્વા એકેન પસ્સેન સેય્યાય, ખુરેહિ તિણપંસુખણનેન, જિવ્હાનિન્નામનેન, ઉદરસ્સ ઉદ્ધુમાતભાવકરણેન, ઉચ્ચારપસ્સાવવિસ્સજ્જનેન, વાતસ્સ નિરુમ્ભનેનાતિ. અથ વા તથા નં ઉગ્ગણ્હાપેસિં, યથા એકેન સોતેન છમાયં અસ્સસન્તો. છહીતિ હેટ્ઠા વુત્તેહિ છહિ કારણેહિ. કલાહીતિ કલાયિસ્સતિ, લુદ્દકં વઞ્ચેસ્સતીતિ અત્થો. ભોતીતિ ભગિનિં આલપતિ. ભાગિનેય્યોતિ એવં છહિ કારણેહિ વઞ્ચકં ભાગિનેય્યં નિદ્દિસતિ.

એવં બોધિસત્તો ભાગિનેય્યસ્સ મિગમાયં સાધુકં ઉગ્ગહિતભાવં વદન્તો ભગિનિં સમસ્સાસેસિ. સોપિ મિગપોતકો પાસે બદ્ધો અનિબન્ધિત્વાયેવ ભૂમિયં મહાફાસુકપસ્સેન પાદે પસારેત્વા નિપન્નો પાદાનં આસન્નટ્ઠાને ખુરેહિ એવ પહરિત્વા પંસુઞ્ચ તિણાનિ ચ ઉપ્પાટેત્વા ઉચ્ચારપસ્સાવં વિસ્સજ્જેત્વા સીસં પાતેત્વા જિવ્હં નિન્નામેત્વા સરીરં ખેળકિલિન્નં કત્વા વાતગ્ગહણેન ઉદરં ઉદ્ધુમાતકં કત્વા અક્ખીનિ પરિવત્તેત્વા હેટ્ઠાનાસિકાસોતેન વાતં સઞ્ચરાપેન્તો ઉપરિમનાસિકાસોતેન વાતં સન્નિરુમ્ભિત્વા સકલસરીરં થદ્ધભાવં ગાહાપેત્વા મતકાકારં દસ્સેસિ, નીલમક્ખિકાપિ નં સમ્પરિવારેસું, તસ્મિં તસ્મિં ઠાને કાકા નિલીયિંસુ. લુદ્દો આગન્ત્વા ઉદરે હત્થેન પહરિત્વા ‘‘પાતોવ બદ્ધો ભવિસ્સતિ, પૂતિકો જાતો’’તિ તસ્સ બન્ધનરજ્જું મોચેત્વા ‘‘એત્થેવ દાનિ નં ઉક્કન્તિત્વા મંસં આદાય ગમિસ્સામી’’તિ નિરાસઙ્કો હુત્વા સાખાપલાસં ગહેતું આરદ્ધો. મિગપોતકોપિ ઉટ્ઠાય ચતૂહિ પાદેહિ ઠત્વા કાયં વિધુનિત્વા ગીવં પસારેત્વા મહાવાતેન છિન્નવલાહકો વિય વેગેન માતુ સન્તિકં અગમાસિ. સત્થા ‘‘ન, ભિક્ખવે, રાહુલો ઇદાનેવ સિક્ખાકામો, પુબ્બેપિ સિક્ખાકામોયેવા’’તિ એવં મિગજાતકં આહરિત્વા કથેસિ.

અમ્બલટ્ઠિયરાહુલોવાદં દેસેસીતિ ‘‘પસ્સસિ નો ત્વં, રાહુલ, ઇમં પરિત્તં ઉદકાવસેસં ઉદકાદાને ઠપિતન્તિ? એવં, ભન્તે. એવં પરિત્તકં ખો, રાહુલ, તેસં સામઞ્ઞં, યેસં નત્થિ સમ્પજાનમુસાવાદે લજ્જા’’તિ એવમાદિના અમ્બલટ્ઠિયરાહુલોવાદં (મ. નિ. ૨.૧૦૭ આદયો) કથેસિ. ગેહસિતં વિતક્કં વિતક્કેન્તસ્સાતિ આયસ્મા કિર રાહુલો ભગવતો પિટ્ઠિતો પિટ્ઠિતો ગચ્છન્તોવ પાદતલતો યાવ ઉપરિ કેસન્તા તથાગતં ઓલોકેસિ, સો ભગવતો બુદ્ધવેસવિલાસં દિસ્વા ‘‘સોભતિ ભગવા દ્વત્તિંસમહાપુરિસલક્ખણવિચિત્તસરીરો બ્યામપ્પભાપરિક્ખિત્તતાય વિપ્પકિણ્ણસુવણ્ણચુણ્ણમજ્ઝગતો વિય વિજ્જુલતાપરિક્ખિત્તો કનકપબ્બતો વિય યન્તસમાકડ્ઢિતરતનવિચિત્તસુવણ્ણઅગ્ઘિકં વિય પંસુકૂલચીવરપ્પટિચ્છન્નોપિ રત્તકમ્બલપરિક્ખિત્તકનકપબ્બતો વિય પવાળલતાપટિમણ્ડિતસુવણ્ણઘટિકં વિય ચીનપિટ્ઠચુણ્ણપૂજિતસુવણ્ણચેતિયં વિય લાખારસાનુલિત્તો કનકથૂપો વિય રત્તવલાહકન્તરગતો તઙ્ખણમુગ્ગતપુણ્ણચન્દો વિય અહો સમતિંસપારમિતાનુભાવેન સજ્જિતસ્સ અત્તભાવસ્સ સિરિસમ્પત્તી’’તિ ચિન્તેસિ. તતો અત્તાનમ્પિ ઓલોકેત્વા ‘‘અહમ્પિ સોભામિ, સચે ભગવા ચતૂસુ મહાદીપેસુ ચક્કવત્તિરજ્જં અકરિસ્સ, મય્હં પરિણાયકટ્ઠાનન્તરમદસ્સ, એવં સન્તે અતિવિય જમ્બુદીપતલં અતિસોભિસ્સા’’તિ અત્તભાવં નિસ્સાય ગેહસિતં છન્દરાગં ઉપ્પાદેસિ. તં સન્ધાયેતં વુત્તં – ‘‘સત્થુ ચેવ અત્તનો ચ રૂપસમ્પત્તિં દિસ્વા ગેહસિતં વિતક્કં વિતક્કેન્તસ્સા’’તિ.

ભગવાપિ પુરતો ગચ્છન્તોવ ચિન્તેસિ – ‘‘પરિપુણ્ણચ્છવિમંસલોહિતો દાનિ રાહુલસ્સ અત્તભાવો, રજનીયેસુ રૂપારમ્મણાદીસુ ચિત્તસ્સ પક્ખન્દનકાલો જાતો, નિપ્ફલતાય નુ ખો રાહુલો વીતિનામેતી’’તિ. અથ સહાવજ્જનેનેવ પસન્ને ઉદકે મચ્છં વિય પરિસુદ્ધે આદાસમણ્ડલે મુખનિમિત્તં વિય ચ તસ્સ તં ચિત્તુપ્પાદં અદ્દસ, દિસ્વા ચ ‘‘અયં રાહુલો મય્હં અત્રજો હુત્વા મમ પચ્છતો આગચ્છન્તો ‘અહં સોભામિ, મય્હં વણ્ણાયતનં પસન્ન’ન્તિ અત્તભાવં નિસ્સાય ગેહસિતં છન્દરાગં ઉપ્પાદેતિ, અતિત્થે પક્ખન્દો, ઉપ્પથં પટિપન્નો, અગોચરે ચરતિ, દિસામૂળ્હઅદ્ધિકો વિય અગન્તબ્બં દિસં ગચ્છતિ, અયં ખો પનસ્સ કિલેસો અબ્ભન્તરે વડ્ઢન્તો અત્તત્થમ્પિ યથાભૂતં પસ્સિતું ન દસ્સિસ્સતિ પરત્થમ્પિ ઉભયત્થમ્પિ, તતો નિરયેપિ પટિસન્ધિં ગણ્હાપેસ્સતિ, તિરચ્છાનયોનિયમ્પિ પેત્તિવિસયેપિ અસુરકાયેપિ સમ્બાધેપિ માતુકુચ્છિસ્મિન્તિ અનમતગ્ગે સંસારવટ્ટે પરિપાતેસ્સતિ. યથા ખો પન અનેકરતનપૂરા મહાનાવા ભિન્નફલકન્તરેન ઉદકં આદિયમાના મુહુત્તમ્પિ ન અજ્ઝુપેક્ખિતબ્બા હોતિ, વેગેન વેગેનસ્સા વિવરં પિદહિતું વટ્ટતિ, એવમેવ અયમ્પિ ન અજ્ઝુપેક્ખિતબ્બો. યાવસ્સ અયં કિલેસો અબ્ભન્તરે સીલરતનાદીનિ ન વિનાસેતિ, તાવદેવ નં નિગ્ગણ્હિસ્સામી’’તિ અજ્ઝાસયં અકાસિ. તતો રાહુલં આમન્તેત્વા ‘‘યં કિઞ્ચિ, રાહુલ, રૂપં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નં અજ્ઝત્તં વા બહિદ્ધા વા ઓળારિકં વા સુખુમં વા હીનં વા પણીતં વા યં દૂરે સન્તિકે વા, સબ્બં રૂપં ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય દટ્ઠબ્બન્તિ. રૂપમેવ નુ ખો ભગવા રૂપમેવ નુ ખો સુગતાતિ. રૂપમ્પિ રાહુલ, વેદનાપિ રાહુલ, સઞ્ઞાપિ રાહુલ, સઙ્ખારાપિ રાહુલ, વિઞ્ઞાણમ્પિ રાહુલા’’તિ મહારાહુલોવાદસુત્તં (મ. નિ. ૨.૧૧૩ આદયો) અભાસિ. તં દસ્સેતું – ‘‘યં કિઞ્ચિ રાહુલ…પે… કથેસી’’તિ વુત્તં.

સંયુત્તકે પન રાહુલોવાદોતિ રાહુલસંયુત્તે વુત્તરાહુલોવાદં સન્ધાય વદન્તિ. તત્થ ‘‘સાધુ મે, ભન્તે, ભગવા સંખિત્તેન ધમ્મં દેસેતુ, યમહં, ભન્તે, ભગવતો ધમ્મં સુત્વા એકો વૂપકટ્ઠો અપ્પમત્તો આતાપી પહિતત્તો વિહરેય્ય’’ન્તિ થેરેન યાચિતો ‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, રાહુલ, ચક્ખુ નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વાતિ? અનિચ્ચં, ભન્તે. યં પનાનિચ્ચં, દુક્ખં વા તં સુખં વાતિ? દુક્ખં, ભન્તે. યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વિપરિણામધમ્મં, કલ્લં નુ તં સમનુપસ્સિતું ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’’’તિઆદિના રાહુલોવાદં (સં. નિ. ૨.૧૮૮ આદયો) આરભિ. થેરસ્સ વિપસ્સનાચારોયેવ, ન પન મહારાહુલોવાદો વિય વિતક્કૂપચ્છેદાય વુત્તોતિ અધિપ્પાયો.

અથસ્સ સત્થા ઞાણપરિપાકં ઞત્વાતિઆદીસુ ભગવતો કિર રહોગતસ્સ પટિસલ્લીનસ્સ એવં ચેતસો પરિવિતક્કો ઉદપાદિ ‘‘પરિપક્કા ખો રાહુલસ્સ વિમુત્તિપરિપાચનીયા ધમ્મા, યન્નૂનાહં રાહુલં ઉત્તરિ આસવાનં ખયે વિનેય્ય’’ન્તિ? અથસ્સ ભગવા પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય સાવત્થિયં પિણ્ડાય ચરિત્વા પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપટિક્કન્તો આયસ્મન્તં રાહુલં આમન્તેસિ – ‘‘ગણ્હાહિ, રાહુલ, નિસીદનં, યેન અન્ધવનં તેનુપસઙ્કમિસ્સામ દિવાવિહારાયા’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો આયસ્મા રાહુલો ભગવતો પટિસ્સુત્વા નિસીદનં આદાય ભગવતો પિટ્ઠિતો પિટ્ઠિતો અનુબન્ધિ. તેન ખો પન સમયેન અનેકાનિ દેવતાસહસ્સાનિ ભગવન્તં અભિવન્દિત્વા અનુબન્ધિતા હોન્તિ ‘‘અજ્જ ભગવા આયસ્મન્તં રાહુલં ઉત્તરિ આસવાનં ખયે વિનેસ્સતી’’તિ. અથ ખો ભગવા અન્ધવનં અજ્ઝોગાહેત્વા અઞ્ઞતરસ્મિં રુક્ખમૂલે પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિ. આયસ્માપિ રાહુલો ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. અથ આયસ્મન્તં રાહુલં આમન્તેત્વા ‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, રાહુલ, ચક્ખુ નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વાતિ? અનિચ્ચં, ભન્તે. યં પનાનિચ્ચં, દુક્ખં વા તં સુખં વાતિ? દુક્ખં, ભન્તે. યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વિપરિણામધમ્મં, કલ્લં નુ તં સમનુપસ્સિતું ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’’’તિઆદિના રાહુલોવાદં (સં. નિ. ૪.૧૨૧) અદાસિ. તં સન્ધાયેતં વુત્તં – ‘‘અન્ધવને નિસિન્નો ચૂળરાહુલોવાદં કથેસી’’તિ.

કોટિસતસહસ્સદેવતાહીતિ આયસ્મતા રાહુલેન પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો પાદમૂલે પથવિન્ધરરાજકાલે પત્થનં ઠપેન્તેન સદ્ધિં પત્થનં ઠપિતદેવતાયેવેતા. તાસુ પન કાચિ ભૂમટ્ઠદેવતા, કાચિ અન્તલિક્ખટ્ઠકા, કાચિ ચાતુમહારાજિકાદિદેવલોકે, કાચિ બ્રહ્મલોકે નિબ્બત્તા, ઇમસ્મિં પન દિવસે સબ્બા એકટ્ઠાને અન્ધવનસ્મિંયેવ સન્નિપતિતા.

આભિદોસિકન્તિ પારિવાસિકં એકરત્તાતિક્કન્તં પૂતિભૂતં. એકરત્તાતિક્કન્તસ્સેવ હિ નામસઞ્ઞા એસા, યદિદં આભિદોસિકોતિ. અયં પનેત્થ વચનત્થો – પૂતિભાવદોસેન અભિભૂતોતિ અભિદોસો, અભિદોસોયેવ આભિદોસિકો. કુમ્માસન્તિ યવકુમ્માસં. અધિવાસેત્વાતિ ‘‘તેન હિ, તાત રટ્ઠપાલ, અધિવાસેહિ સ્વાતનાય ભત્ત’’ન્તિ પિતરા નિમન્તિતો સ્વાતનાય ભિક્ખં અધિવાસેત્વા. એત્થ ચ થેરો પકતિયા ઉક્કટ્ઠસપદાનચારિકો સ્વાતનાય ભિક્ખં નામ નાધિવાસેતિ, માતુ અનુગ્ગહેન પન અધિવાસેતિ. માતુ કિરસ્સ થેરં અનુસ્સરિત્વા અનુસ્સરિત્વા મહાસોકો ઉપ્પજ્જતિ, રોદનેનેવ દુક્ખી વિય જાતા, તસ્મા થેરો ‘‘સચાહં તં અપસ્સિત્વા ગમિસ્સામિ, હદયમ્પિસ્સા ફલેય્યા’’તિ અનુગ્ગહેન અધિવાસેસિ. પણ્ડિતા હિ ભિક્ખૂ માતાપિતૂનં આચરિયુપજ્ઝાયાનં વા કાતબ્બં અનુગ્ગહં અજ્ઝુપેક્ખિત્વા ધુતઙ્ગસુદ્ધિકા ન ભવન્તિ.

અલઙ્કતપટિયત્તે ઇત્થિજનેતિ પિતરા ઉય્યોજિતે ઇત્થિજને. પિતા કિરસ્સ દુતિયદિવસે સકનિવેસને મહન્તં હિરઞ્ઞસુવણ્ણસ્સ પુઞ્જં કારાપેત્વા કિલઞ્જેહિ પટિચ્છાદાપેત્વા આયસ્મતો રટ્ઠપાલસ્સ પુરાણદુતિયિકાયો ‘‘એથ તુમ્હે વધૂ, યેન અલઙ્કારેન અલઙ્કતા પુબ્બે રટ્ઠપાલસ્સ કુલપુત્તસ્સ પિયા હોથ મનાપા, તેન અલઙ્કારેન અલઙ્કરોથા’’તિ આણાપેત્વા પણીતં ખાદનીયં ભોજનીયં પટિયાદાપેત્વા કાલે આરોચિતે આગન્ત્વા પઞ્ઞત્તે આસને નિસિન્નં ‘‘ઇદં તે, રટ્ઠપાલ, મત્તિકં ધનં, અઞ્ઞં પેત્તિકં, અઞ્ઞં પિતામહં; સક્કા, તાત રટ્ઠપાલ, ભોગે ચ ભુઞ્જિતું, પુઞ્ઞાનિ ચ કાતું? એહિ ત્વં, તાત રટ્ઠપાલ, સિક્ખં પચ્ચક્ખાય હીનાયાવત્તિત્વા ભોગે ચ ભુઞ્જસ્સુ, પુઞ્ઞાનિ ચ કરોહી’’તિ યાચિત્વા તેન પટિક્ખિપિત્વા ધમ્મે દેસિતે ‘‘અહં ઇમં ઉપ્પબ્બાજેસ્સામી’’તિ આનયિં, સો ‘‘દાનિ મે ધમ્મકથં કાતું આરદ્ધો, અલં મે વચનં ન કરિસ્સતી’’તિ ઉટ્ઠાય ગન્ત્વા તસ્સ ઓરોધાનં દ્વારં વિવરાપેત્વા ‘‘અયં વો સામિકો, ગચ્છથ, યં કિઞ્ચિ કત્વાન ગણ્હિતું વાયમથા’’તિ ઉય્યોજેસિ. તીસુ વયેસુ ઠિતા નાટકિત્થિયો થેરં પરિવારયિંસુ. તાસુ અયં અસુભસઞ્ઞં ઉપ્પાદેસિ. તેન વુત્તં – ‘‘અલઙ્કતપટિયત્તે ઇત્થિજને અસુભસઞ્ઞં ઉપ્પાદેત્વા’’તિ.

ઠિતકોવ ધમ્મં દેસેત્વાતિ –

‘‘પસ્સ ચિત્તકતં બિમ્બં, અરુકાયં સમુસ્સિતં;

આતુરં બહુસઙ્કપ્પં, યસ્સ નત્થિ ધુવં ઠિતિ.

‘‘પસ્સ ચિત્તકતં રૂપં, મણિના કુણ્ડલેન ચ;

અટ્ઠિં તચેન ઓનદ્ધં, સહ વત્થેહિ સોભતિ.

‘‘અલત્તકકતા પાદા, મુખં ચુણ્ણકમક્ખિતં;

અલં બાલસ્સ મોહાય, નો ચ પારગવેસિનો.

‘‘અટ્ઠાપદકતા કેસા, નેત્તા અઞ્જનમક્ખિતા;

અલં બાલસ્સ મોહાય, નો ચ પારગવેસિનો.

‘‘અઞ્જનીવણ્ણવા ચિત્તા, પૂતિકાયો અલઙ્કતો;

અલં બાલસ્સ મોહાય, નો ચ પારગવેસિનો.

‘‘ઓદહિ મિગવો પાસં, નાસદા વાગુરં મિગો;

ભુત્વા નિવાપં ગચ્છામિ, કન્દન્તે મિગબન્ધકે’’તિ. (મ. નિ. ૨.૩૦૨; થેરગા. ૭૬૯-૭૭૪) –

ઇમાહિ ગાથાહિ ધમ્મં દેસેત્વા.

આકાસં ઉપ્પતિત્વાતિ આકાસં પક્ખન્દિત્વા. કસ્મા પન થેરો આકાસેન ગતો? પિતા કિરસ્સ સેટ્ઠિ સત્તસુ દ્વારકોટ્ઠકેસુ અગ્ગળાનિ દાપેત્વા મલ્લે આણાપેસિ ‘‘સચે નિક્ખમિત્વા ગચ્છતિ, હત્થપાદેસુ નં ગહેત્વા કાસાયાનિ હરિત્વા ગિહિવેસં ગણ્હાપેથા’’તિ. તસ્મા થેરો ‘‘એતે માદિસં મહાખીણાસવં હત્થે વા પાદે વા ગહેત્વા અપુઞ્ઞં પસવેય્યું, તં નેસં મા અહોસી’’તિ ચિન્તેત્વા આકાસેન અગમાસિ. મિગચીરન્તિ એવંનામકં ઉય્યાનં. ચતુપારિજુઞ્ઞપટિમણ્ડિતન્તિ જરાપારિજુઞ્ઞં, બ્યાધિપારિજુઞ્ઞં, ભોગપારિજુઞ્ઞં, ઞાતિપારિજુઞ્ઞન્તિ ઇમેહિ ચતૂહિ પારિજુઞ્ઞેહિ પટિમણ્ડિતં. પારિજુઞ્ઞન્તિ ચ પરિહાનીતિ અત્થો. સેસમેત્થ સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

કુણ્ડધાનત્થેરવત્થુ

૨૧૧. તતિયે સલાકં ગણ્હન્તીતિ સલાકગાહકા. સુનાપરન્તજનપદં ગચ્છન્તેપિ પઠમમેવ સલાકં ગણ્હીતિ સમ્બન્ધો. છબ્બસ્સન્તરેતિ છન્નં વસ્સાનં અબ્ભન્તરે. મેત્તીતિ મિત્તભાવો. ભેદકે સતીતિ ભેદકરણે સતિ. ગુમ્બસભાગતોતિ ગુમ્બસમીપતો, અયમેવ વા પાઠો. ઇત્થી હુત્વાતિ ઇત્થી વિય હુત્વા, મનુસ્સિત્થિવણ્ણં માપેત્વાતિ અત્થો. દીઘરત્તાનુગતોતિ દીઘકાલં અનુબન્ધો. એત્તકં અદ્ધાનન્તિ એત્તકં કાલં. હન્દાવુસોતિ ગણ્હાવુસો. અત્થં ગહેત્વાતિ ભૂતત્થં ગહેત્વા, અયમેવ વા પાઠો. કોણ્ડો જાતોતિ ધુત્તો જાતો.

માવોચ ફરુસં કઞ્ચીતિ કઞ્ચિ એકપુગ્ગલં ફરુસં મા અવોચ. વુત્તા પટિવદેય્યુ તન્તિ તયા પરે દુસ્સીલાતિ વુત્તા તમ્પિ તથેવ પટિવદેય્યું. દુક્ખા હિ સારમ્ભકથાતિ એસા કારણુત્તરા યુગગ્ગાહકથા નામ દુક્ખા. પટિદણ્ડા ફુસેય્યુ તન્તિ કાયદણ્ડાદીહિ પરં પહરન્તસ્સ તાદિસાવ પટિદણ્ડા તવ મત્થકે પતેય્યું.

સચે નેરેસિ અત્તાનન્તિ સચે અત્તાનં નિચ્ચલં કાતું સક્ખિસ્સસિ. કંસો ઉપહતો યથાતિ મુખવટ્ટિયં છિન્દિત્વા તલમત્તં કત્વા ઠપિતં કંસતાલં વિય. તાદિસઞ્હિ હત્થેહિ પાદેહિ દણ્ડેન વા પહતમ્પિ સદ્દં ન કરોતિ. એસ પત્તોસિ નિબ્બાનન્તિ સચે એવરૂપો ભવિતું સક્ખિસ્સસિ, ઇમં પટિપદં પૂરયમાનો એસો ત્વં ઇદાનિ અપ્પત્તોપિ નિબ્બાનં પત્તોસિ નામ. સારમ્ભો તે ન વિજ્જતીતિ ‘‘એવઞ્ચ સતિ ત્વં દુસ્સીલો, અહં સુસીલો’’તિ એવમાદિકો ઉત્તરિકરણવાચાલક્ખણો સારમ્ભો તે ન વિજ્જતિ, ન ભવિસ્સતિયેવાતિ અત્થો. પરિક્કિલેસેનાતિ સંકિલેસહેતુના.

વઙ્ગીસત્થેરવત્થુ

૨૧૨. ચતુત્થે સમ્પન્નપટિભાનાનન્તિ પરિપુણ્ણપટિભાનાનં. ચુતિં યો વેદિ…પે… સબ્બસોતિ યો સત્તાનં ચુતિઞ્ચ પટિસન્ધિઞ્ચ સબ્બાકારેન પાકટં કત્વા જાનાતિ, તં અહં અલગ્ગનતાય અસત્તં, પટિપત્તિયા સુટ્ઠુ ગતત્તા સુગતં, ચતુન્નં સચ્ચાનં સમ્બુદ્ધત્તા બુદ્ધં બ્રાહ્મણં વદામીતિ અત્થો. યસ્સ ગતિન્તિ યસ્સેતે દેવાદયો ગતિં ન જાનન્તિ, તમહં આસવાનં ખીણતાય ખીણાસવં, કિલેસેહિ આરકત્તા અરહન્તં બ્રાહ્મણં વદામીતિ અત્થો.

ઉપસેનવઙ્ગન્તપુત્તત્થેરવત્થુ

૨૧૩. પઞ્ચમે સબ્બપાસાદિકાનન્તિ સબ્બસો પસાદં જનેન્તાનં. કિન્તાયન્તિ કિં તે અયં. અતિલહુન્તિ અતિસીઘં. યસ્સ તસ્મિં અત્તભાવે ઉપ્પજ્જનારહાનં મગ્ગફલાનં ઉપનિસ્સયો નત્થિ, તં બુદ્ધા ‘‘મોઘપુરિસો’’તિ વદન્તિ અરિટ્ઠલાળુદાયિઆદિકે વિય. ઉપનિસ્સયે સતિપિ તસ્મિં ખણે મગ્ગે વા ફલે વા અસતિ ‘‘મોઘપુરિસા’’તિ વદન્તિયેવ ધનિયત્થેરાદિકે વિય. ઇમસ્સપિ તસ્મિં ખણે મગ્ગફલાનં અભાવતો ‘‘મોઘપુરિસા’’તિ આહ, તુચ્છમનુસ્સાતિ અત્થો. બાહુલ્લાયાતિ પરિસબાહુલ્લાય. અનેકપરિયાયેનાતિ અનેકકારણેન.

ઇચ્છામહં, ભિક્ખવેતિ ભગવા કિર તં અદ્ધમાસં ન કઞ્ચિ બોધનેય્યસત્તં અદ્દસ, તસ્મા એવમાહ, એવં સન્તેપિ તન્તિવસેન ધમ્મદેસના કત્તબ્બા સિયા. યસ્મા પનસ્સ એતદહોસિ – ‘‘મયિ ઓકાસં કારેત્વા પટિસલ્લીને ભિક્ખૂ અધમ્મિકં કતિકવત્તં કરિસ્સન્તિ, તં ઉપસેનો ભિન્દિસ્સતિ, અહં તસ્સ પસીદિત્વા ભિક્ખૂનં દસ્સનં અનુજાનિસ્સામિ. તતો મં પસ્સિતુકામા બહૂ ભિક્ખૂ ધુતઙ્ગાનિ સમાદિયિસ્સન્તિ, અહઞ્ચ તેહિ ઉજ્ઝિતસન્થતપચ્ચયા સિક્ખાપદં પઞ્ઞપેસ્સામી’’તિ, તસ્મા એવમાહ. થેરસ્સાતિ ઉપસેનત્થેરસ્સ. મનાપાનિ તે ભિક્ખુ પંસુકૂલાનીતિ ‘‘ભિક્ખુ તવ ઇમાનિ પંસુકૂલાનિ મનાપાનિ અત્તનો રુચિયા ખન્તિયા ગહિતાની’’તિ પુચ્છતિ. ન ખો મે, ભન્તે, મનાપાનિ પંસુકૂલાનીતિ, ભન્તે, ન મયા અત્તનો રુચિયા ખન્તિયા ગહિતાનિ, ગલગ્ગાહેન વિય મત્થકતાળનેન વિય ચ ગાહિતો મયાતિ દસ્સેતિ. પાળિયં આગતમેવાતિ વિનયપાળિં સન્ધાય વદતિ.

દબ્બત્થેરવત્થુ

૨૧૪. છટ્ઠે અટ્ઠારસસુ મહાવિહારેસૂતિ રાજગહસ્સ સમન્તતો ઠિતેસુ અટ્ઠારસસુ મહાવિહારેસુ. ઉપવિજઞ્ઞાતિ આસન્નપસૂતિકાલા. રહોગતોતિ રહસિ ગતો. સઙ્ઘસ્સ વેય્યાવચ્ચકરણે કાયં યોજેતુકામો ચિન્તેસીતિ થેરો કિર અત્તનો કતકિચ્ચભાવં દિસ્વા ‘‘અહં ઇમં સરીરં ધારેમિ, તઞ્ચ ખો વાતમુખે ઠિતપદીપો વિય અનિચ્ચતામુખે ઠિતં નચિરસ્સેવ નિબ્બાયનધમ્મં યાવ ન નિબ્બાયતિ, તાવ કિં નુ ખો અહં સઙ્ઘસ્સ વેય્યાવચ્ચં કરેય્ય’’ન્તિ ચિન્તેન્તો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ ‘‘તિરોરટ્ઠેસુ બહૂ કુલપુત્તા ભગવન્તં અદિસ્વાવ પબ્બજન્તિ, તે ‘ભગવન્તં પસ્સિસ્સામ ચેવ વન્દિસ્સામા’તિ ચ દૂરતોપિ આગચ્છન્તિ, તત્ર યેસં સેનાસનં નપ્પહોતિ, તે સિલાપત્તકેપિ સેય્યં કપ્પેન્તિ. પહોમિ ખો પનાહં અત્તનો આનુભાવેન તેસં તેસં કુલપુત્તાનં ઇચ્છાવસેન પાસાદવિહારઅડ્ઢયોગાદીનિ મઞ્ચપીઠત્થરણાનિ નિમ્મિનિત્વા દાતું? પુનદિવસે ચેત્થ એકચ્ચે અતિવિય કિલન્તરૂપા હોન્તિ, તે ગારવેન ભિક્ખૂનં પુરતો ઠત્વા ભત્તાનિપિ ન ઉદ્દિસાપેન્તિ, અહં ખો પન તેસં ભત્તાનિપિ ઉદ્દિસિતું પહોમી’’તિ. ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખન્તો ‘‘યંનૂનાહં સઙ્ઘસ્સ સેનાસનઞ્ચ પઞ્ઞપેય્યં, ભત્તાનિ ચ ઉદ્દિસેય્ય’’ન્તિ ચિન્તેસિ. સભાગસભાગાનન્તિ સુત્તન્તિકાદિગુણવસેન સભાગાનં, ન મિત્તસન્થવવસેન. થેરો હિ યાવતિકા સુત્તન્તિકા હોન્તિ, તે ઉચ્ચિનિત્વા ઉચ્ચિનિત્વા એકતો તેસં અનુરૂપમેવ સેનાસનં પઞ્ઞપેતિ. વેનયિકાભિધમ્મિકકમ્મટ્ઠાનિકકાયદળ્હિબહુલેસુપિ એસેવ નયો. તેનેવ પાળિયં (પારા. ૩૮૦) વુત્તં – ‘‘યેતે ભિક્ખૂ સુત્તન્તિકા, તેસં એકજ્ઝં સેનાસનં પઞ્ઞપેતી’’તિઆદિ.

અઙ્ગુલિયા જલમાનાયાતિ તેજોકસિણચતુત્થજ્ઝાનં સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય અભિઞ્ઞાઞાણેન અઙ્ગુલિજલનં અધિટ્ઠહિત્વા તેનેવ તેજોધાતુસમાપત્તિજનિતેન અગ્ગિજાલેન અઙ્ગુલિયા જલમાનાય. અયં મઞ્ચોતિઆદીસુ પન થેરે ‘‘અયં મઞ્ચો’’તિઆદિં વદન્તે નિમ્મિતાપિ અત્તનો અત્તનો ગતટ્ઠાને ‘‘અયં મઞ્ચો’’તિઆદિં વદન્તિ. અયઞ્હિ નિમ્મિતાનં ધમ્મતા.

‘‘એકસ્મિં ભાસમાનસ્મિં, સબ્બે ભાસન્તિ નિમ્મિતા;

એકસ્મિં તુણ્હિમાસિને, સબ્બે તુણ્હી ભવન્તિ તે’’તિ. (દી. નિ. ૨.૨૮૬);

યસ્મિં પન વિહારે મઞ્ચપીઠાદીનિ ન પરિપૂરેન્તિ, તત્થ અત્તનો આનુભાવેન પૂરેન્તિ, તેન નિમ્મિતાનં અવત્થુકં વચનં ન હોતિ સબ્બત્થ મઞ્ચપીઠાદીનં સબ્ભાવતો. સબ્બવિહારેસુ ચ ગમનમગ્ગે સમપ્પમાણે કત્વા અધિટ્ઠાતિ. કતિકસણ્ઠાનાદીનં પન નાનપ્પકારત્તા તસ્મિં તસ્મિં વિહારે કતિકવત્તાનિ વિસું વિસું કથાપેતીતિ વેદિતબ્બં. અનિયમેત્વા નિમ્મિતાનઞ્હિ ‘‘એકસ્મિં ભાસમાનસ્મિ’’ન્તિઆદિધમ્મતા વુત્તા. તથા હિ યે વણ્ણવયસરીરાવયવપરિક્ખારકિરિયાવિસેસાદીહિ નિયમં અકત્વા નિમ્મિતા હોન્તિ, તે અનિયમેત્વા નિમ્મિતત્તા ઇદ્ધિમતા સદિસાવ હોન્તિ. ઠાનનિસજ્જાદીસુ ભાસિતતુણ્હીભાવાદીસુ વા યં યં ઇદ્ધિમા કરોતિ, તં તદેવ કરોન્તિ. સચે પન નાનપ્પકારે કાતુકામો હોતિ, કેચિ પઠમવયે, કેચિ મજ્ઝિમવયે, કેચિ પચ્છિમવયે, તથા દીઘકેસે ઉપડ્ઢમુણ્ડે મિસ્સકકેસે ઉપડ્ઢરત્તચીવરે પણ્ડુકચીવરે, પદભાણધમ્મકથાસરભઞ્ઞપઞ્હપુચ્છનપઞ્હવિસ્સજ્જનરજનપચનચીવરસિબ્બનધોવનાદીનિ કરોન્તે, અપરેપિ વા નાનપ્પકારે કાતુકામો હોતિ, તેન પાદકજ્ઝાનતો વુટ્ઠાય ‘‘એત્તકા ભિક્ખૂ પઠમવયા હોન્તૂ’’તિઆદિના નયેન પરિકમ્મં કત્વા પુન સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય અધિટ્ઠિતે અધિટ્ઠાનચિત્તેન સદ્ધિં ઇચ્છિતિચ્છિતપ્પકારાયેવ હોન્તિ. પુન અત્તનો વસનટ્ઠાનમેવ આગચ્છતીતિ તેહિ સદ્ધિં જનપદકથં કથેન્તો અનિસીદિત્વા અત્તનો વસનટ્ઠાનં વેળુવનમેવ પચ્ચાગચ્છતિ. પાળિયન્તિ વિનયપાળિયં.

પિલિન્દવચ્છત્થેરવત્થુ

૨૧૫. સત્તમે પિયાનન્તિ પિયાયિતબ્બાનં. મનાપાનન્તિ મનવડ્ઢનકાનં. પિલિન્દોતિ પનસ્સ ગોત્તં, વચ્છોતિ નામન્તિ એત્થ વુત્તવિપરિયાયેનપિ વદન્તિ ‘‘પિલિન્દોતિ નામં, વચ્છોતિ ગોત્ત’’ન્તિ. તેનેવ આચરિયધમ્મપાલત્થેરેન થેરગાથાસંવણ્ણનાય (થેરગા. અટ્ઠ. ૧.૮ પિલિન્દવચ્છત્થેરગાથાવણ્ણના) વુત્તં – ‘‘પિલિન્દોતિસ્સ નામં અકંસુ, વચ્છોતિ પન ગોત્તં. તેન સો અપરભાગે પિલિન્દવચ્છોતિ પઞ્ઞાયિત્થા’’તિ. સંસન્દેત્વાતિ એકતો કત્વા.

સત્થુ ધમ્મદેસનં સુત્વા પટિલદ્ધસદ્ધો પબ્બજિત્વાતિ ઇદં અઙ્ગુત્તરભાણકાનં કથામગ્ગેન વુત્તં. અપરે પન ભણન્તિ – અનુપ્પન્નેયેવ અમ્હાકં ભગવતિ સાવત્થિયં બ્રાહ્મણગેહે નિબ્બત્તિત્વા પિલિન્દવચ્છોતિ પઞ્ઞાતો સંસારે સંવેગબહુલતાય પરિબ્બાજકપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા ચૂળગન્ધારં નામ વિજ્જં સાધેત્વા આકાસચારી પરચિત્તવિદૂ ચ હુત્વા રાજગહે લાભગ્ગયસગ્ગપ્પત્તો પટિવસતિ. અથ યદા અમ્હાકં ભગવા અભિસમ્બુદ્ધો હુત્વા અનુક્કમેન રાજગહં ઉપગતો, તતો પટ્ઠાય બુદ્ધાનુભાવેન તસ્સ સા વિજ્જા ન સમ્પજ્જતિ, અત્થકિચ્ચં ન સાધેતિ. સો ચિન્તેસિ – ‘‘સુતં ખો પન મેતં ‘આચરિયપાચરિયાનં ભાસમાનાનં યત્થ મહાગન્ધારવિજ્જા ધરતિ, તત્થ ચૂળગન્ધારવિજ્જા ન સમ્પજ્જતી’તિ. સમણસ્સ પન ગોતમસ્સ આગતકાલતો પટ્ઠાય નાયં મમ વિજ્જા સમ્પજ્જતિ, નિસ્સંસયં સમણો ગોતમો મહાગન્ધારવિજ્જં જાનાતિ, યન્નૂનાહં તં પયિરુપાસિત્વા તસ્સ સન્તિકે વિજ્જં પરિયાપુણેય્ય’’ન્તિ. સો ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા એતદવોચ – ‘‘અહં, મહાસમણ, તવ સન્તિકે એકં વિજ્જં પરિયાપુણિતુકામો, ઓકાસં મે કરોહી’’તિ. ભગવા ‘‘તેન હિ પબ્બજા’’તિ આહ. સો ‘‘વિજ્જાય પરિકમ્મં પબ્બજ્જા’’તિ મઞ્ઞમાનો પબ્બજીતિ. પરવમ્ભનવસેનાતિ પરેસં ગરહનવસેન.

અકક્કસન્તિ અફરુસં. વિઞ્ઞાપનિન્તિ અત્થવિઞ્ઞાપનિં. સચ્ચન્તિ ભૂતત્થં. નાભિસજેતિ યાય ગિરાય અઞ્ઞં કુજ્ઝાપનવસેન ન લગાપેય્ય, ખીણાસવો નામ એવરૂપમેવ ગિરં ન ભાસેય્ય, તસ્મા તમહં બ્રૂમિ બ્રાહ્મણં વદામીતિ અત્થો.

અનુવિચિનિત્વાતિ અનુવિચારેત્વા. ચણ્ડિકતં ગચ્છન્તન્તિ સીઘગતિયા ગચ્છન્તં.

બાહિયદારુચીરિયત્થેરવત્થુ

૨૧૬. અટ્ઠમે એકરત્તિવાસેન ગન્ત્વાતિ દેવતાનુભાવેન ગન્ત્વા. ‘‘બુદ્ધાનુભાવેના’’તિપિ વદન્તિ. એવં ગતો ચ વિહારં પવિસિત્વા સમ્બહુલે ભિક્ખૂ ભુત્તપાતરાસે કાયાલસિયવિમોચનત્થાય અબ્ભોકાસે ચઙ્કમન્તે દિસ્વા ‘‘કહં એતરહિ સત્થા’’તિ પુચ્છિ. ભિક્ખૂ ‘‘સાવત્થિયં પિણ્ડાય પવિટ્ઠો’’તિ વત્વા તં પુચ્છિંસુ – ‘‘ત્વં પન કુતો આગતો’’તિ? સુપ્પારકા આગતોમ્હીતિ. કદા નિક્ખન્તોસીતિ? હિય્યો સાયં નિક્ખન્તોમ્હીતિ. દૂરતો આગતો, તવ પાદે ધોવિત્વા તેલેન મક્ખેત્વા થોકં વિસ્સમાહિ, આગતકાલે સત્થારં દક્ખિસ્સતીતિ. અહં, ભન્તે, સત્થુ વા અત્તનો વા જીવિતન્તરાયં ન જાનામિ, એકરત્તેનેવમ્હિ કત્થચિ અટ્ઠત્વા અનિસીદિત્વા વીસયોજનસતિકં મગ્ગં આગતો, સત્થારં પસ્સિત્વાવ વિસ્સમિસ્સામીતિ. સો એવં વત્વા તરમાનરૂપો સાવત્થિં પવિસિત્વા ભગવન્તં અનોપમાય બુદ્ધસિરિયા પિણ્ડાય ચરન્તં દિસ્વા ‘‘ચિરસ્સં વત મે દિટ્ઠો સમ્માસમ્બુદ્ધો’’તિ દિટ્ઠટ્ઠાનતો પટ્ઠાય ઓણતસરીરો ગન્ત્વા અન્તરવીથિયમેવ પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન વન્દિત્વા ગોપ્ફકેસુ દળ્હં ગહેત્વા એવમાહ – ‘‘દેસેતુ મે, ભન્તે, ભગવા ધમ્મં, દેસેતુ મે સુગતો ધમ્મં, યં મમસ્સ દીઘરત્તં હિતાય સુખાયા’’તિ.

અથ નં સત્થા ‘‘અકાલો ખો તાવ, બાહિય, અન્તરઘરં પવિટ્ઠોમ્હિ પિણ્ડાયા’’તિ પટિક્ખિપિ. તં સુત્વા બાહિયો, ‘‘ભન્તે, સંસારે સંસરન્તેન કબળીકારાહારો ન નો લદ્ધપુબ્બો, તુમ્હાકં વા મય્હં વા જીવિતન્તરાયં ન જાનામિ, દેસેથ મે ધમ્મ’’ન્તિ. સત્થા દુતિયમ્પિ પટિક્ખિપિયેવ. એવં કિરસ્સ અહોસિ ‘‘ઇમસ્સ મં દિટ્ઠકાલતો પટ્ઠાય સકલસરીરં પીતિયા નિરન્તરં અજ્ઝોત્થટં હોતિ, બલવપીતિવેગેન ધમ્મં સુત્વાપિ ન સક્ખિસ્સતિ પટિવિજ્ઝિતું, મજ્ઝત્તુપેક્ખા તાવ તિટ્ઠતુ, એકરત્તેનેવ વીસયોજનસતં મગ્ગં આગતત્તા દરથોપિસ્સ બલવા, સોપિ તાવ પટિપ્પસ્સમ્ભતૂ’’તિ. તસ્મા દ્વિક્ખત્તું પટિક્ખિપિત્વા તતિયં યાચિતો અન્તરવીથિયં ઠિતોવ ‘‘તસ્માતિહ તે, બાહિય, એવં સિક્ખિતબ્બં દિટ્ઠે દિટ્ઠમત્તં ભવિસ્સતી’’તિઆદિના (ઉદા. ૧૦) નયેન ધમ્મં દેસેતિ. ઇમમત્થં સંખિપિત્વા દસ્સેન્તો ‘‘સત્થારં પિણ્ડાય પવિટ્ઠ’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ અન્તરઘરેતિ અન્તરવીથિયં.

અપરિપુણ્ણપત્તચીવરતાય પત્તચીવરં પરિયેસન્તોતિ સો કિર વીસતિવસ્સસહસ્સાનિ સમણધમ્મં કરોન્તો ‘‘ભિક્ખુના નામ અત્તનો પચ્ચયે લભિત્વા અઞ્ઞં અનોલોકેત્વા સયમેવ ભુઞ્જિતું વટ્ટતી’’તિ એકભિક્ખુસ્સપિ પત્તેન વા ચીવરેન વા સઙ્ગહં નાકાસિ. તેનસ્સ ‘‘ઇદ્ધિમયપત્તચીવરં ન ઉપ્પજ્જિસ્સતી’’તિ ઞત્વા એહિભિક્ખુભાવેન પબ્બજ્જં ન અદાસિ. તાવદેવ ચ પબ્બજ્જં યાચિતો ‘‘પરિપુણ્ણં તે પત્તચીવર’’ન્તિ પુચ્છિત્વા ‘‘અપરિપુણ્ણ’’ન્તિ વુત્તે ‘‘તેન હિ પત્તચીવરં પરિયેસાહી’’તિ વત્વા પક્કામિ. તસ્મા સો પત્તચીવરં પરિયેસન્તો સઙ્કારટ્ઠાનતો ચોળખણ્ડાનિ સંકડ્ઢતિ.

સહસ્સમપીતિ પરિચ્છેદવચનં. એકસહસ્સં દ્વેસહસ્સાનીતિ એવં સહસ્સેન ચે પરિચ્છિન્ના ગાથા હોન્તિ, તા ચ અનત્થપદસંહિતા આકાસવણ્ણપબ્બતવણ્ણાદીનિ પકાસકેહિ અનિબ્બાનદીપકેહિ અનત્થકેહિ પદેહિ સંહિતા યાવ બહુકા હોન્તિ, તાવ પાપિકા એવાતિ અત્થો. એકં ગાથાપદં સેય્યોતિ ‘‘અપ્પમાદો અમતપદં…પે… યથા મતા’’તિ (ધ. પ. ૨૧) એવરૂપા એકગાથાપિ સેય્યોતિ અત્થો.