(૧૪) ૩. તતિયએતદગ્ગવગ્ગવણ્ણના

રાહુલ-રટ્ઠપાલત્થેરવત્થુ

૨૦૯-૨૧૦. તતિયસ્સ પઠમદુતિયેસુ તિસ્સો સિક્ખાતિ અધિસીલઅધિચિત્તઅધિપઞ્ઞાસઙ્ખાતા તિસ્સો સિક્ખા. ચુદ્દસ ભત્તચ્છેદે કત્વાતિ સત્તાહં નિરાહારતાય એકેકસ્મિં દિવસે દ્વિન્નં ભત્તચ્છેદાનં વસેન ચુદ્દસ ભત્તચ્છેદે કત્વા.

તેસન્તિ તેસં તાપસાનં. લાબુભાજનાદિપરિક્ખારં સંવિધાયાતિ લાબુભાજનાદિતાપસપરિક્ખારં સંવિદહિત્વા. સપરિળાહકાયધાતુકોતિ ઉસ્સન્નપિત્તતાય સપરિળાહકાયસભાવો. સતસહસ્સાતિ સતસહસ્સપરિમાણા. સતસહસ્સં પરિમાણં એતેસન્તિ સતસહસ્સા ઉત્તરપદલોપેન યથા ‘‘રૂપભવો રૂપ’’ન્તિ, અત્થિઅત્થે વા અકારપચ્ચયો દટ્ઠબ્બો. પાણાતિપાતાદિઅકુસલધમ્મસમુદાચારસઙ્ખાતો આમગન્ધો કુણપગન્ધો નત્થિ એતેસન્તિ નિરામગન્ધા, યથાવુત્તકિલેસસમુદાચારરહિતાતિ અત્થો. કિલેસસમુદાચારો હેત્થ ‘‘આમગન્ધો’’તિ વુત્તો. કિંકારણા? અમનુઞ્ઞત્તા, કિલેસઅસુચિમિસ્સત્તા, સબ્ભિ જિગુચ્છિતત્તા, પરમદુગ્ગન્ધભાવવહત્તા ચ. તથા હિ યે યે ઉસ્સન્નકિલેસા સત્તા, તે તે અતિદુગ્ગન્ધા હોન્તિ. તેનેવ નિક્કિલેસાનં મતસરીરમ્પિ દુગ્ગન્ધં ન હોતિ. દાનગ્ગપરિવહનકેતિ દાનગ્ગધુરવહનકે. માપકોતિ દિવસે દિવસે પરિમિતપરિબ્બયદાનવસેન ધઞ્ઞમાપકો.

પાળિયન્તિ વિનયપાળિયં. મિગજાતકં આહરિત્વા કથેસીતિ અતીતે કિર બોધિસત્તો મિગયોનિયં નિબ્બત્તિત્વા મિગગણપરિવુતો અરઞ્ઞે વસતિ. અથસ્સ ભગિની અત્તનો પુત્તકં ઉપનેત્વા ‘‘ભાતિક ઇમં ભાગિનેય્યં મિગમાયં સિક્ખાપેહી’’તિ આહ. બોધિસત્તો ‘‘સાધૂ’’તિ પટિસ્સુણિત્વા ‘‘ગચ્છ તાત, અસુકવેલાયં નામ આગન્ત્વા સિક્ખેય્યાસી’’તિ આહ. સો માતુલેન વુત્તવેલં અનતિક્કમિત્વા તં ઉપસઙ્કમિત્વા મિગમાયં સિક્ખિ. સો એકદિવસં વને વિચરન્તો પાસેન બદ્ધો બદ્ધરવં વિરવિ. મિગગણો પલાયિત્વા ‘‘પુત્તો તે પાસેન બદ્ધો’’તિ તસ્સ માતુયા આરોચેસિ. સા ભાતુ સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘ભાતિક ભાગિનેય્યો તે મિગમાયં સિક્ખાપિતો’’તિ પુચ્છિ. બોધિસત્તો ‘‘મા ત્વં પુત્તસ્સ કિઞ્ચિ પાપકં આસઙ્કિ, સુગ્ગહિતા તેન મિગમાયા, ઇદાનિ તં હાસયમાનો આગચ્છિસ્સતી’’તિ વત્વા ‘‘મિગં તિપલ્લત્થ’’ન્તિઆદિમાહ.

તત્થ મિગન્તિ ભાગિનેય્યમિગં. તિપલ્લત્થં વુચ્ચતિ સયનં, ઉભોહિ પસ્સેહિ ઉજુકમેવ ચ નિપન્નકવસેન તીહાકારેહિ પલ્લત્થં અસ્સ, તીણિ વા પલ્લત્થાનિ અસ્સાતિ તિપલ્લત્થો, તં તિપલ્લત્થં. અનેકમાયન્તિ બહુમાયં બહુવઞ્ચનં. અટ્ઠક્ખુરન્તિ એકેકસ્મિં પાદે દ્વિન્નં દ્વિન્નં વસેન અટ્ઠહિ ખુરેહિ સમન્નાગતં. અડ્ઢરત્તાપપાયિન્તિ પુરિમયામં અતિક્કમિત્વા મજ્ઝિમયામે અરઞ્ઞતો આગમ્મ પાનીયસ્સ પિવનતો અડ્ઢરત્તે આપં પિવતીતિ અડ્ઢરત્તાપપાયી. ‘‘અડ્ઢરત્તે આપપાયિ’’ન્તિપિ પાઠો. મમ ભાગિનેય્યં મિગં અહં સાધુકં મિગમાયં ઉગ્ગણ્હાપેસિં. કથં? યથા એકેન સોતેન છમાયં અસ્સસન્તો છહિ કલાહિ અતિભોતિ ભાગિનેય્યો. ઇદં વુત્તં હોતિ – અયઞ્હિ તવ પુત્તં તથા ઉગ્ગણ્હાપેસિં, યથા એકસ્મિં ઉપરિમનાસિકાસોતે વાતં સન્નિરુમ્ભિત્વા પથવિયં અલ્લીનેન એકેન હેટ્ઠિમનાસિકાસોતેન તથેવ છમાયં અસ્સસન્તો છહિ કલાહિ લુદ્દકં અતિભોતિ, છહિ કોટ્ઠાસેહિ અજ્ઝોત્થરતિ વઞ્ચેતીતિ અત્થો. કતમેહિ છહિ? ચત્તારો પાદે પસારેત્વા એકેન પસ્સેન સેય્યાય, ખુરેહિ તિણપંસુખણનેન, જિવ્હાનિન્નામનેન, ઉદરસ્સ ઉદ્ધુમાતભાવકરણેન, ઉચ્ચારપસ્સાવવિસ્સજ્જનેન, વાતસ્સ નિરુમ્ભનેનાતિ. અથ વા તથા નં ઉગ્ગણ્હાપેસિં, યથા એકેન સોતેન છમાયં અસ્સસન્તો. છહીતિ હેટ્ઠા વુત્તેહિ છહિ કારણેહિ. કલાહીતિ કલાયિસ્સતિ, લુદ્દકં વઞ્ચેસ્સતીતિ અત્થો. ભોતીતિ ભગિનિં આલપતિ. ભાગિનેય્યોતિ એવં છહિ કારણેહિ વઞ્ચકં ભાગિનેય્યં નિદ્દિસતિ.

એવં બોધિસત્તો ભાગિનેય્યસ્સ મિગમાયં સાધુકં ઉગ્ગહિતભાવં વદન્તો ભગિનિં સમસ્સાસેસિ. સોપિ મિગપોતકો પાસે બદ્ધો અનિબન્ધિત્વાયેવ ભૂમિયં મહાફાસુકપસ્સેન પાદે પસારેત્વા નિપન્નો પાદાનં આસન્નટ્ઠાને ખુરેહિ એવ પહરિત્વા પંસુઞ્ચ તિણાનિ ચ ઉપ્પાટેત્વા ઉચ્ચારપસ્સાવં વિસ્સજ્જેત્વા સીસં પાતેત્વા જિવ્હં નિન્નામેત્વા સરીરં ખેળકિલિન્નં કત્વા વાતગ્ગહણેન ઉદરં ઉદ્ધુમાતકં કત્વા અક્ખીનિ પરિવત્તેત્વા હેટ્ઠાનાસિકાસોતેન વાતં સઞ્ચરાપેન્તો ઉપરિમનાસિકાસોતેન વાતં સન્નિરુમ્ભિત્વા સકલસરીરં થદ્ધભાવં ગાહાપેત્વા મતકાકારં દસ્સેસિ, નીલમક્ખિકાપિ નં સમ્પરિવારેસું, તસ્મિં તસ્મિં ઠાને કાકા નિલીયિંસુ. લુદ્દો આગન્ત્વા ઉદરે હત્થેન પહરિત્વા ‘‘પાતોવ બદ્ધો ભવિસ્સતિ, પૂતિકો જાતો’’તિ તસ્સ બન્ધનરજ્જું મોચેત્વા ‘‘એત્થેવ દાનિ નં ઉક્કન્તિત્વા મંસં આદાય ગમિસ્સામી’’તિ નિરાસઙ્કો હુત્વા સાખાપલાસં ગહેતું આરદ્ધો. મિગપોતકોપિ ઉટ્ઠાય ચતૂહિ પાદેહિ ઠત્વા કાયં વિધુનિત્વા ગીવં પસારેત્વા મહાવાતેન છિન્નવલાહકો વિય વેગેન માતુ સન્તિકં અગમાસિ. સત્થા ‘‘ન, ભિક્ખવે, રાહુલો ઇદાનેવ સિક્ખાકામો, પુબ્બેપિ સિક્ખાકામોયેવા’’તિ એવં મિગજાતકં આહરિત્વા કથેસિ.

અમ્બલટ્ઠિયરાહુલોવાદં દેસેસીતિ ‘‘પસ્સસિ નો ત્વં, રાહુલ, ઇમં પરિત્તં ઉદકાવસેસં ઉદકાદાને ઠપિતન્તિ? એવં, ભન્તે. એવં પરિત્તકં ખો, રાહુલ, તેસં સામઞ્ઞં, યેસં નત્થિ સમ્પજાનમુસાવાદે લજ્જા’’તિ એવમાદિના અમ્બલટ્ઠિયરાહુલોવાદં (મ. નિ. ૨.૧૦૭ આદયો) કથેસિ. ગેહસિતં વિતક્કં વિતક્કેન્તસ્સાતિ આયસ્મા કિર રાહુલો ભગવતો પિટ્ઠિતો પિટ્ઠિતો ગચ્છન્તોવ પાદતલતો યાવ ઉપરિ કેસન્તા તથાગતં ઓલોકેસિ, સો ભગવતો બુદ્ધવેસવિલાસં દિસ્વા ‘‘સોભતિ ભગવા દ્વત્તિંસમહાપુરિસલક્ખણવિચિત્તસરીરો બ્યામપ્પભાપરિક્ખિત્તતાય વિપ્પકિણ્ણસુવણ્ણચુણ્ણમજ્ઝગતો વિય વિજ્જુલતાપરિક્ખિત્તો કનકપબ્બતો વિય યન્તસમાકડ્ઢિતરતનવિચિત્તસુવણ્ણઅગ્ઘિકં વિય પંસુકૂલચીવરપ્પટિચ્છન્નોપિ રત્તકમ્બલપરિક્ખિત્તકનકપબ્બતો વિય પવાળલતાપટિમણ્ડિતસુવણ્ણઘટિકં વિય ચીનપિટ્ઠચુણ્ણપૂજિતસુવણ્ણચેતિયં વિય લાખારસાનુલિત્તો કનકથૂપો વિય રત્તવલાહકન્તરગતો તઙ્ખણમુગ્ગતપુણ્ણચન્દો વિય અહો સમતિંસપારમિતાનુભાવેન સજ્જિતસ્સ અત્તભાવસ્સ સિરિસમ્પત્તી’’તિ ચિન્તેસિ. તતો અત્તાનમ્પિ ઓલોકેત્વા ‘‘અહમ્પિ સોભામિ, સચે ભગવા ચતૂસુ મહાદીપેસુ ચક્કવત્તિરજ્જં અકરિસ્સ, મય્હં પરિણાયકટ્ઠાનન્તરમદસ્સ, એવં સન્તે અતિવિય જમ્બુદીપતલં અતિસોભિસ્સા’’તિ અત્તભાવં નિસ્સાય ગેહસિતં છન્દરાગં ઉપ્પાદેસિ. તં સન્ધાયેતં વુત્તં – ‘‘સત્થુ ચેવ અત્તનો ચ રૂપસમ્પત્તિં દિસ્વા ગેહસિતં વિતક્કં વિતક્કેન્તસ્સા’’તિ.

ભગવાપિ પુરતો ગચ્છન્તોવ ચિન્તેસિ – ‘‘પરિપુણ્ણચ્છવિમંસલોહિતો દાનિ રાહુલસ્સ અત્તભાવો, રજનીયેસુ રૂપારમ્મણાદીસુ ચિત્તસ્સ પક્ખન્દનકાલો જાતો, નિપ્ફલતાય નુ ખો રાહુલો વીતિનામેતી’’તિ. અથ સહાવજ્જનેનેવ પસન્ને ઉદકે મચ્છં વિય પરિસુદ્ધે આદાસમણ્ડલે મુખનિમિત્તં વિય ચ તસ્સ તં ચિત્તુપ્પાદં અદ્દસ, દિસ્વા ચ ‘‘અયં રાહુલો મય્હં અત્રજો હુત્વા મમ પચ્છતો આગચ્છન્તો ‘અહં સોભામિ, મય્હં વણ્ણાયતનં પસન્ન’ન્તિ અત્તભાવં નિસ્સાય ગેહસિતં છન્દરાગં ઉપ્પાદેતિ, અતિત્થે પક્ખન્દો, ઉપ્પથં પટિપન્નો, અગોચરે ચરતિ, દિસામૂળ્હઅદ્ધિકો વિય અગન્તબ્બં દિસં ગચ્છતિ, અયં ખો પનસ્સ કિલેસો અબ્ભન્તરે વડ્ઢન્તો અત્તત્થમ્પિ યથાભૂતં પસ્સિતું ન દસ્સિસ્સતિ પરત્થમ્પિ ઉભયત્થમ્પિ, તતો નિરયેપિ પટિસન્ધિં ગણ્હાપેસ્સતિ, તિરચ્છાનયોનિયમ્પિ પેત્તિવિસયેપિ અસુરકાયેપિ સમ્બાધેપિ માતુકુચ્છિસ્મિન્તિ અનમતગ્ગે સંસારવટ્ટે પરિપાતેસ્સતિ. યથા ખો પન અનેકરતનપૂરા મહાનાવા ભિન્નફલકન્તરેન ઉદકં આદિયમાના મુહુત્તમ્પિ ન અજ્ઝુપેક્ખિતબ્બા હોતિ, વેગેન વેગેનસ્સા વિવરં પિદહિતું વટ્ટતિ, એવમેવ અયમ્પિ ન અજ્ઝુપેક્ખિતબ્બો. યાવસ્સ અયં કિલેસો અબ્ભન્તરે સીલરતનાદીનિ ન વિનાસેતિ, તાવદેવ નં નિગ્ગણ્હિસ્સામી’’તિ અજ્ઝાસયં અકાસિ. તતો રાહુલં આમન્તેત્વા ‘‘યં કિઞ્ચિ, રાહુલ, રૂપં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નં અજ્ઝત્તં વા બહિદ્ધા વા ઓળારિકં વા સુખુમં વા હીનં વા પણીતં વા યં દૂરે સન્તિકે વા, સબ્બં રૂપં ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય દટ્ઠબ્બન્તિ. રૂપમેવ નુ ખો ભગવા રૂપમેવ નુ ખો સુગતાતિ. રૂપમ્પિ રાહુલ, વેદનાપિ રાહુલ, સઞ્ઞાપિ રાહુલ, સઙ્ખારાપિ રાહુલ, વિઞ્ઞાણમ્પિ રાહુલા’’તિ મહારાહુલોવાદસુત્તં (મ. નિ. ૨.૧૧૩ આદયો) અભાસિ. તં દસ્સેતું – ‘‘યં કિઞ્ચિ રાહુલ…પે… કથેસી’’તિ વુત્તં.

સંયુત્તકે પન રાહુલોવાદોતિ રાહુલસંયુત્તે વુત્તરાહુલોવાદં સન્ધાય વદન્તિ. તત્થ ‘‘સાધુ મે, ભન્તે, ભગવા સંખિત્તેન ધમ્મં દેસેતુ, યમહં, ભન્તે, ભગવતો ધમ્મં સુત્વા એકો વૂપકટ્ઠો અપ્પમત્તો આતાપી પહિતત્તો વિહરેય્ય’’ન્તિ થેરેન યાચિતો ‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, રાહુલ, ચક્ખુ નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વાતિ? અનિચ્ચં, ભન્તે. યં પનાનિચ્ચં, દુક્ખં વા તં સુખં વાતિ? દુક્ખં, ભન્તે. યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વિપરિણામધમ્મં, કલ્લં નુ તં સમનુપસ્સિતું ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’’’તિઆદિના રાહુલોવાદં (સં. નિ. ૨.૧૮૮ આદયો) આરભિ. થેરસ્સ વિપસ્સનાચારોયેવ, ન પન મહારાહુલોવાદો વિય વિતક્કૂપચ્છેદાય વુત્તોતિ અધિપ્પાયો.

અથસ્સ સત્થા ઞાણપરિપાકં ઞત્વાતિઆદીસુ ભગવતો કિર રહોગતસ્સ પટિસલ્લીનસ્સ એવં ચેતસો પરિવિતક્કો ઉદપાદિ ‘‘પરિપક્કા ખો રાહુલસ્સ વિમુત્તિપરિપાચનીયા ધમ્મા, યન્નૂનાહં રાહુલં ઉત્તરિ આસવાનં ખયે વિનેય્ય’’ન્તિ? અથસ્સ ભગવા પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય સાવત્થિયં પિણ્ડાય ચરિત્વા પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપટિક્કન્તો આયસ્મન્તં રાહુલં આમન્તેસિ – ‘‘ગણ્હાહિ, રાહુલ, નિસીદનં, યેન અન્ધવનં તેનુપસઙ્કમિસ્સામ દિવાવિહારાયા’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો આયસ્મા રાહુલો ભગવતો પટિસ્સુત્વા નિસીદનં આદાય ભગવતો પિટ્ઠિતો પિટ્ઠિતો અનુબન્ધિ. તેન ખો પન સમયેન અનેકાનિ દેવતાસહસ્સાનિ ભગવન્તં અભિવન્દિત્વા અનુબન્ધિતા હોન્તિ ‘‘અજ્જ ભગવા આયસ્મન્તં રાહુલં ઉત્તરિ આસવાનં ખયે વિનેસ્સતી’’તિ. અથ ખો ભગવા અન્ધવનં અજ્ઝોગાહેત્વા અઞ્ઞતરસ્મિં રુક્ખમૂલે પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિ. આયસ્માપિ રાહુલો ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. અથ આયસ્મન્તં રાહુલં આમન્તેત્વા ‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, રાહુલ, ચક્ખુ નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વાતિ? અનિચ્ચં, ભન્તે. યં પનાનિચ્ચં, દુક્ખં વા તં સુખં વાતિ? દુક્ખં, ભન્તે. યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વિપરિણામધમ્મં, કલ્લં નુ તં સમનુપસ્સિતું ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’’’તિઆદિના રાહુલોવાદં (સં. નિ. ૪.૧૨૧) અદાસિ. તં સન્ધાયેતં વુત્તં – ‘‘અન્ધવને નિસિન્નો ચૂળરાહુલોવાદં કથેસી’’તિ.

કોટિસતસહસ્સદેવતાહીતિ આયસ્મતા રાહુલેન પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો પાદમૂલે પથવિન્ધરરાજકાલે પત્થનં ઠપેન્તેન સદ્ધિં પત્થનં ઠપિતદેવતાયેવેતા. તાસુ પન કાચિ ભૂમટ્ઠદેવતા, કાચિ અન્તલિક્ખટ્ઠકા, કાચિ ચાતુમહારાજિકાદિદેવલોકે, કાચિ બ્રહ્મલોકે નિબ્બત્તા, ઇમસ્મિં પન દિવસે સબ્બા એકટ્ઠાને અન્ધવનસ્મિંયેવ સન્નિપતિતા.

આભિદોસિકન્તિ પારિવાસિકં એકરત્તાતિક્કન્તં પૂતિભૂતં. એકરત્તાતિક્કન્તસ્સેવ હિ નામસઞ્ઞા એસા, યદિદં આભિદોસિકોતિ. અયં પનેત્થ વચનત્થો – પૂતિભાવદોસેન અભિભૂતોતિ અભિદોસો, અભિદોસોયેવ આભિદોસિકો. કુમ્માસન્તિ યવકુમ્માસં. અધિવાસેત્વાતિ ‘‘તેન હિ, તાત રટ્ઠપાલ, અધિવાસેહિ સ્વાતનાય ભત્ત’’ન્તિ પિતરા નિમન્તિતો સ્વાતનાય ભિક્ખં અધિવાસેત્વા. એત્થ ચ થેરો પકતિયા ઉક્કટ્ઠસપદાનચારિકો સ્વાતનાય ભિક્ખં નામ નાધિવાસેતિ, માતુ અનુગ્ગહેન પન અધિવાસેતિ. માતુ કિરસ્સ થેરં અનુસ્સરિત્વા અનુસ્સરિત્વા મહાસોકો ઉપ્પજ્જતિ, રોદનેનેવ દુક્ખી વિય જાતા, તસ્મા થેરો ‘‘સચાહં તં અપસ્સિત્વા ગમિસ્સામિ, હદયમ્પિસ્સા ફલેય્યા’’તિ અનુગ્ગહેન અધિવાસેસિ. પણ્ડિતા હિ ભિક્ખૂ માતાપિતૂનં આચરિયુપજ્ઝાયાનં વા કાતબ્બં અનુગ્ગહં અજ્ઝુપેક્ખિત્વા ધુતઙ્ગસુદ્ધિકા ન ભવન્તિ.

અલઙ્કતપટિયત્તે ઇત્થિજનેતિ પિતરા ઉય્યોજિતે ઇત્થિજને. પિતા કિરસ્સ દુતિયદિવસે સકનિવેસને મહન્તં હિરઞ્ઞસુવણ્ણસ્સ પુઞ્જં કારાપેત્વા કિલઞ્જેહિ પટિચ્છાદાપેત્વા આયસ્મતો રટ્ઠપાલસ્સ પુરાણદુતિયિકાયો ‘‘એથ તુમ્હે વધૂ, યેન અલઙ્કારેન અલઙ્કતા પુબ્બે રટ્ઠપાલસ્સ કુલપુત્તસ્સ પિયા હોથ મનાપા, તેન અલઙ્કારેન અલઙ્કરોથા’’તિ આણાપેત્વા પણીતં ખાદનીયં ભોજનીયં પટિયાદાપેત્વા કાલે આરોચિતે આગન્ત્વા પઞ્ઞત્તે આસને નિસિન્નં ‘‘ઇદં તે, રટ્ઠપાલ, મત્તિકં ધનં, અઞ્ઞં પેત્તિકં, અઞ્ઞં પિતામહં; સક્કા, તાત રટ્ઠપાલ, ભોગે ચ ભુઞ્જિતું, પુઞ્ઞાનિ ચ કાતું? એહિ ત્વં, તાત રટ્ઠપાલ, સિક્ખં પચ્ચક્ખાય હીનાયાવત્તિત્વા ભોગે ચ ભુઞ્જસ્સુ, પુઞ્ઞાનિ ચ કરોહી’’તિ યાચિત્વા તેન પટિક્ખિપિત્વા ધમ્મે દેસિતે ‘‘અહં ઇમં ઉપ્પબ્બાજેસ્સામી’’તિ આનયિં, સો ‘‘દાનિ મે ધમ્મકથં કાતું આરદ્ધો, અલં મે વચનં ન કરિસ્સતી’’તિ ઉટ્ઠાય ગન્ત્વા તસ્સ ઓરોધાનં દ્વારં વિવરાપેત્વા ‘‘અયં વો સામિકો, ગચ્છથ, યં કિઞ્ચિ કત્વાન ગણ્હિતું વાયમથા’’તિ ઉય્યોજેસિ. તીસુ વયેસુ ઠિતા નાટકિત્થિયો થેરં પરિવારયિંસુ. તાસુ અયં અસુભસઞ્ઞં ઉપ્પાદેસિ. તેન વુત્તં – ‘‘અલઙ્કતપટિયત્તે ઇત્થિજને અસુભસઞ્ઞં ઉપ્પાદેત્વા’’તિ.

ઠિતકોવ ધમ્મં દેસેત્વાતિ –

‘‘પસ્સ ચિત્તકતં બિમ્બં, અરુકાયં સમુસ્સિતં;

આતુરં બહુસઙ્કપ્પં, યસ્સ નત્થિ ધુવં ઠિતિ.

‘‘પસ્સ ચિત્તકતં રૂપં, મણિના કુણ્ડલેન ચ;

અટ્ઠિં તચેન ઓનદ્ધં, સહ વત્થેહિ સોભતિ.

‘‘અલત્તકકતા પાદા, મુખં ચુણ્ણકમક્ખિતં;

અલં બાલસ્સ મોહાય, નો ચ પારગવેસિનો.

‘‘અટ્ઠાપદકતા કેસા, નેત્તા અઞ્જનમક્ખિતા;

અલં બાલસ્સ મોહાય, નો ચ પારગવેસિનો.

‘‘અઞ્જનીવણ્ણવા ચિત્તા, પૂતિકાયો અલઙ્કતો;

અલં બાલસ્સ મોહાય, નો ચ પારગવેસિનો.

‘‘ઓદહિ મિગવો પાસં, નાસદા વાગુરં મિગો;

ભુત્વા નિવાપં ગચ્છામિ, કન્દન્તે મિગબન્ધકે’’તિ. (મ. નિ. ૨.૩૦૨; થેરગા. ૭૬૯-૭૭૪) –

ઇમાહિ ગાથાહિ ધમ્મં દેસેત્વા.

આકાસં ઉપ્પતિત્વાતિ આકાસં પક્ખન્દિત્વા. કસ્મા પન થેરો આકાસેન ગતો? પિતા કિરસ્સ સેટ્ઠિ સત્તસુ દ્વારકોટ્ઠકેસુ અગ્ગળાનિ દાપેત્વા મલ્લે આણાપેસિ ‘‘સચે નિક્ખમિત્વા ગચ્છતિ, હત્થપાદેસુ નં ગહેત્વા કાસાયાનિ હરિત્વા ગિહિવેસં ગણ્હાપેથા’’તિ. તસ્મા થેરો ‘‘એતે માદિસં મહાખીણાસવં હત્થે વા પાદે વા ગહેત્વા અપુઞ્ઞં પસવેય્યું, તં નેસં મા અહોસી’’તિ ચિન્તેત્વા આકાસેન અગમાસિ. મિગચીરન્તિ એવંનામકં ઉય્યાનં. ચતુપારિજુઞ્ઞપટિમણ્ડિતન્તિ જરાપારિજુઞ્ઞં, બ્યાધિપારિજુઞ્ઞં, ભોગપારિજુઞ્ઞં, ઞાતિપારિજુઞ્ઞન્તિ ઇમેહિ ચતૂહિ પારિજુઞ્ઞેહિ પટિમણ્ડિતં. પારિજુઞ્ઞન્તિ ચ પરિહાનીતિ અત્થો. સેસમેત્થ સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

કુણ્ડધાનત્થેરવત્થુ

૨૧૧. તતિયે સલાકં ગણ્હન્તીતિ સલાકગાહકા. સુનાપરન્તજનપદં ગચ્છન્તેપિ પઠમમેવ સલાકં ગણ્હીતિ સમ્બન્ધો. છબ્બસ્સન્તરેતિ છન્નં વસ્સાનં અબ્ભન્તરે. મેત્તીતિ મિત્તભાવો. ભેદકે સતીતિ ભેદકરણે સતિ. ગુમ્બસભાગતોતિ ગુમ્બસમીપતો, અયમેવ વા પાઠો. ઇત્થી હુત્વાતિ ઇત્થી વિય હુત્વા, મનુસ્સિત્થિવણ્ણં માપેત્વાતિ અત્થો. દીઘરત્તાનુગતોતિ દીઘકાલં અનુબન્ધો. એત્તકં અદ્ધાનન્તિ એત્તકં કાલં. હન્દાવુસોતિ ગણ્હાવુસો. અત્થં ગહેત્વાતિ ભૂતત્થં ગહેત્વા, અયમેવ વા પાઠો. કોણ્ડો જાતોતિ ધુત્તો જાતો.

માવોચ ફરુસં કઞ્ચીતિ કઞ્ચિ એકપુગ્ગલં ફરુસં મા અવોચ. વુત્તા પટિવદેય્યુ તન્તિ તયા પરે દુસ્સીલાતિ વુત્તા તમ્પિ તથેવ પટિવદેય્યું. દુક્ખા હિ સારમ્ભકથાતિ એસા કારણુત્તરા યુગગ્ગાહકથા નામ દુક્ખા. પટિદણ્ડા ફુસેય્યુ તન્તિ કાયદણ્ડાદીહિ પરં પહરન્તસ્સ તાદિસાવ પટિદણ્ડા તવ મત્થકે પતેય્યું.

સચે નેરેસિ અત્તાનન્તિ સચે અત્તાનં નિચ્ચલં કાતું સક્ખિસ્સસિ. કંસો ઉપહતો યથાતિ મુખવટ્ટિયં છિન્દિત્વા તલમત્તં કત્વા ઠપિતં કંસતાલં વિય. તાદિસઞ્હિ હત્થેહિ પાદેહિ દણ્ડેન વા પહતમ્પિ સદ્દં ન કરોતિ. એસ પત્તોસિ નિબ્બાનન્તિ સચે એવરૂપો ભવિતું સક્ખિસ્સસિ, ઇમં પટિપદં પૂરયમાનો એસો ત્વં ઇદાનિ અપ્પત્તોપિ નિબ્બાનં પત્તોસિ નામ. સારમ્ભો તે ન વિજ્જતીતિ ‘‘એવઞ્ચ સતિ ત્વં દુસ્સીલો, અહં સુસીલો’’તિ એવમાદિકો ઉત્તરિકરણવાચાલક્ખણો સારમ્ભો તે ન વિજ્જતિ, ન ભવિસ્સતિયેવાતિ અત્થો. પરિક્કિલેસેનાતિ સંકિલેસહેતુના.

વઙ્ગીસત્થેરવત્થુ

૨૧૨. ચતુત્થે સમ્પન્નપટિભાનાનન્તિ પરિપુણ્ણપટિભાનાનં. ચુતિં યો વેદિ…પે… સબ્બસોતિ યો સત્તાનં ચુતિઞ્ચ પટિસન્ધિઞ્ચ સબ્બાકારેન પાકટં કત્વા જાનાતિ, તં અહં અલગ્ગનતાય અસત્તં, પટિપત્તિયા સુટ્ઠુ ગતત્તા સુગતં, ચતુન્નં સચ્ચાનં સમ્બુદ્ધત્તા બુદ્ધં બ્રાહ્મણં વદામીતિ અત્થો. યસ્સ ગતિન્તિ યસ્સેતે દેવાદયો ગતિં ન જાનન્તિ, તમહં આસવાનં ખીણતાય ખીણાસવં, કિલેસેહિ આરકત્તા અરહન્તં બ્રાહ્મણં વદામીતિ અત્થો.

ઉપસેનવઙ્ગન્તપુત્તત્થેરવત્થુ

૨૧૩. પઞ્ચમે સબ્બપાસાદિકાનન્તિ સબ્બસો પસાદં જનેન્તાનં. કિન્તાયન્તિ કિં તે અયં. અતિલહુન્તિ અતિસીઘં. યસ્સ તસ્મિં અત્તભાવે ઉપ્પજ્જનારહાનં મગ્ગફલાનં ઉપનિસ્સયો નત્થિ, તં બુદ્ધા ‘‘મોઘપુરિસો’’તિ વદન્તિ અરિટ્ઠલાળુદાયિઆદિકે વિય. ઉપનિસ્સયે સતિપિ તસ્મિં ખણે મગ્ગે વા ફલે વા અસતિ ‘‘મોઘપુરિસા’’તિ વદન્તિયેવ ધનિયત્થેરાદિકે વિય. ઇમસ્સપિ તસ્મિં ખણે મગ્ગફલાનં અભાવતો ‘‘મોઘપુરિસા’’તિ આહ, તુચ્છમનુસ્સાતિ અત્થો. બાહુલ્લાયાતિ પરિસબાહુલ્લાય. અનેકપરિયાયેનાતિ અનેકકારણેન.

ઇચ્છામહં, ભિક્ખવેતિ ભગવા કિર તં અદ્ધમાસં ન કઞ્ચિ બોધનેય્યસત્તં અદ્દસ, તસ્મા એવમાહ, એવં સન્તેપિ તન્તિવસેન ધમ્મદેસના કત્તબ્બા સિયા. યસ્મા પનસ્સ એતદહોસિ – ‘‘મયિ ઓકાસં કારેત્વા પટિસલ્લીને ભિક્ખૂ અધમ્મિકં કતિકવત્તં કરિસ્સન્તિ, તં ઉપસેનો ભિન્દિસ્સતિ, અહં તસ્સ પસીદિત્વા ભિક્ખૂનં દસ્સનં અનુજાનિસ્સામિ. તતો મં પસ્સિતુકામા બહૂ ભિક્ખૂ ધુતઙ્ગાનિ સમાદિયિસ્સન્તિ, અહઞ્ચ તેહિ ઉજ્ઝિતસન્થતપચ્ચયા સિક્ખાપદં પઞ્ઞપેસ્સામી’’તિ, તસ્મા એવમાહ. થેરસ્સાતિ ઉપસેનત્થેરસ્સ. મનાપાનિ તે ભિક્ખુ પંસુકૂલાનીતિ ‘‘ભિક્ખુ તવ ઇમાનિ પંસુકૂલાનિ મનાપાનિ અત્તનો રુચિયા ખન્તિયા ગહિતાની’’તિ પુચ્છતિ. ન ખો મે, ભન્તે, મનાપાનિ પંસુકૂલાનીતિ, ભન્તે, ન મયા અત્તનો રુચિયા ખન્તિયા ગહિતાનિ, ગલગ્ગાહેન વિય મત્થકતાળનેન વિય ચ ગાહિતો મયાતિ દસ્સેતિ. પાળિયં આગતમેવાતિ વિનયપાળિં સન્ધાય વદતિ.

દબ્બત્થેરવત્થુ

૨૧૪. છટ્ઠે અટ્ઠારસસુ મહાવિહારેસૂતિ રાજગહસ્સ સમન્તતો ઠિતેસુ અટ્ઠારસસુ મહાવિહારેસુ. ઉપવિજઞ્ઞાતિ આસન્નપસૂતિકાલા. રહોગતોતિ રહસિ ગતો. સઙ્ઘસ્સ વેય્યાવચ્ચકરણે કાયં યોજેતુકામો ચિન્તેસીતિ થેરો કિર અત્તનો કતકિચ્ચભાવં દિસ્વા ‘‘અહં ઇમં સરીરં ધારેમિ, તઞ્ચ ખો વાતમુખે ઠિતપદીપો વિય અનિચ્ચતામુખે ઠિતં નચિરસ્સેવ નિબ્બાયનધમ્મં યાવ ન નિબ્બાયતિ, તાવ કિં નુ ખો અહં સઙ્ઘસ્સ વેય્યાવચ્ચં કરેય્ય’’ન્તિ ચિન્તેન્તો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ ‘‘તિરોરટ્ઠેસુ બહૂ કુલપુત્તા ભગવન્તં અદિસ્વાવ પબ્બજન્તિ, તે ‘ભગવન્તં પસ્સિસ્સામ ચેવ વન્દિસ્સામા’તિ ચ દૂરતોપિ આગચ્છન્તિ, તત્ર યેસં સેનાસનં નપ્પહોતિ, તે સિલાપત્તકેપિ સેય્યં કપ્પેન્તિ. પહોમિ ખો પનાહં અત્તનો આનુભાવેન તેસં તેસં કુલપુત્તાનં ઇચ્છાવસેન પાસાદવિહારઅડ્ઢયોગાદીનિ મઞ્ચપીઠત્થરણાનિ નિમ્મિનિત્વા દાતું? પુનદિવસે ચેત્થ એકચ્ચે અતિવિય કિલન્તરૂપા હોન્તિ, તે ગારવેન ભિક્ખૂનં પુરતો ઠત્વા ભત્તાનિપિ ન ઉદ્દિસાપેન્તિ, અહં ખો પન તેસં ભત્તાનિપિ ઉદ્દિસિતું પહોમી’’તિ. ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખન્તો ‘‘યંનૂનાહં સઙ્ઘસ્સ સેનાસનઞ્ચ પઞ્ઞપેય્યં, ભત્તાનિ ચ ઉદ્દિસેય્ય’’ન્તિ ચિન્તેસિ. સભાગસભાગાનન્તિ સુત્તન્તિકાદિગુણવસેન સભાગાનં, ન મિત્તસન્થવવસેન. થેરો હિ યાવતિકા સુત્તન્તિકા હોન્તિ, તે ઉચ્ચિનિત્વા ઉચ્ચિનિત્વા એકતો તેસં અનુરૂપમેવ સેનાસનં પઞ્ઞપેતિ. વેનયિકાભિધમ્મિકકમ્મટ્ઠાનિકકાયદળ્હિબહુલેસુપિ એસેવ નયો. તેનેવ પાળિયં (પારા. ૩૮૦) વુત્તં – ‘‘યેતે ભિક્ખૂ સુત્તન્તિકા, તેસં એકજ્ઝં સેનાસનં પઞ્ઞપેતી’’તિઆદિ.

અઙ્ગુલિયા જલમાનાયાતિ તેજોકસિણચતુત્થજ્ઝાનં સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય અભિઞ્ઞાઞાણેન અઙ્ગુલિજલનં અધિટ્ઠહિત્વા તેનેવ તેજોધાતુસમાપત્તિજનિતેન અગ્ગિજાલેન અઙ્ગુલિયા જલમાનાય. અયં મઞ્ચોતિઆદીસુ પન થેરે ‘‘અયં મઞ્ચો’’તિઆદિં વદન્તે નિમ્મિતાપિ અત્તનો અત્તનો ગતટ્ઠાને ‘‘અયં મઞ્ચો’’તિઆદિં વદન્તિ. અયઞ્હિ નિમ્મિતાનં ધમ્મતા.

‘‘એકસ્મિં ભાસમાનસ્મિં, સબ્બે ભાસન્તિ નિમ્મિતા;

એકસ્મિં તુણ્હિમાસિને, સબ્બે તુણ્હી ભવન્તિ તે’’તિ. (દી. નિ. ૨.૨૮૬);

યસ્મિં પન વિહારે મઞ્ચપીઠાદીનિ ન પરિપૂરેન્તિ, તત્થ અત્તનો આનુભાવેન પૂરેન્તિ, તેન નિમ્મિતાનં અવત્થુકં વચનં ન હોતિ સબ્બત્થ મઞ્ચપીઠાદીનં સબ્ભાવતો. સબ્બવિહારેસુ ચ ગમનમગ્ગે સમપ્પમાણે કત્વા અધિટ્ઠાતિ. કતિકસણ્ઠાનાદીનં પન નાનપ્પકારત્તા તસ્મિં તસ્મિં વિહારે કતિકવત્તાનિ વિસું વિસું કથાપેતીતિ વેદિતબ્બં. અનિયમેત્વા નિમ્મિતાનઞ્હિ ‘‘એકસ્મિં ભાસમાનસ્મિ’’ન્તિઆદિધમ્મતા વુત્તા. તથા હિ યે વણ્ણવયસરીરાવયવપરિક્ખારકિરિયાવિસેસાદીહિ નિયમં અકત્વા નિમ્મિતા હોન્તિ, તે અનિયમેત્વા નિમ્મિતત્તા ઇદ્ધિમતા સદિસાવ હોન્તિ. ઠાનનિસજ્જાદીસુ ભાસિતતુણ્હીભાવાદીસુ વા યં યં ઇદ્ધિમા કરોતિ, તં તદેવ કરોન્તિ. સચે પન નાનપ્પકારે કાતુકામો હોતિ, કેચિ પઠમવયે, કેચિ મજ્ઝિમવયે, કેચિ પચ્છિમવયે, તથા દીઘકેસે ઉપડ્ઢમુણ્ડે મિસ્સકકેસે ઉપડ્ઢરત્તચીવરે પણ્ડુકચીવરે, પદભાણધમ્મકથાસરભઞ્ઞપઞ્હપુચ્છનપઞ્હવિસ્સજ્જનરજનપચનચીવરસિબ્બનધોવનાદીનિ કરોન્તે, અપરેપિ વા નાનપ્પકારે કાતુકામો હોતિ, તેન પાદકજ્ઝાનતો વુટ્ઠાય ‘‘એત્તકા ભિક્ખૂ પઠમવયા હોન્તૂ’’તિઆદિના નયેન પરિકમ્મં કત્વા પુન સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય અધિટ્ઠિતે અધિટ્ઠાનચિત્તેન સદ્ધિં ઇચ્છિતિચ્છિતપ્પકારાયેવ હોન્તિ. પુન અત્તનો વસનટ્ઠાનમેવ આગચ્છતીતિ તેહિ સદ્ધિં જનપદકથં કથેન્તો અનિસીદિત્વા અત્તનો વસનટ્ઠાનં વેળુવનમેવ પચ્ચાગચ્છતિ. પાળિયન્તિ વિનયપાળિયં.

પિલિન્દવચ્છત્થેરવત્થુ

૨૧૫. સત્તમે પિયાનન્તિ પિયાયિતબ્બાનં. મનાપાનન્તિ મનવડ્ઢનકાનં. પિલિન્દોતિ પનસ્સ ગોત્તં, વચ્છોતિ નામન્તિ એત્થ વુત્તવિપરિયાયેનપિ વદન્તિ ‘‘પિલિન્દોતિ નામં, વચ્છોતિ ગોત્ત’’ન્તિ. તેનેવ આચરિયધમ્મપાલત્થેરેન થેરગાથાસંવણ્ણનાય (થેરગા. અટ્ઠ. ૧.૮ પિલિન્દવચ્છત્થેરગાથાવણ્ણના) વુત્તં – ‘‘પિલિન્દોતિસ્સ નામં અકંસુ, વચ્છોતિ પન ગોત્તં. તેન સો અપરભાગે પિલિન્દવચ્છોતિ પઞ્ઞાયિત્થા’’તિ. સંસન્દેત્વાતિ એકતો કત્વા.

સત્થુ ધમ્મદેસનં સુત્વા પટિલદ્ધસદ્ધો પબ્બજિત્વાતિ ઇદં અઙ્ગુત્તરભાણકાનં કથામગ્ગેન વુત્તં. અપરે પન ભણન્તિ – અનુપ્પન્નેયેવ અમ્હાકં ભગવતિ સાવત્થિયં બ્રાહ્મણગેહે નિબ્બત્તિત્વા પિલિન્દવચ્છોતિ પઞ્ઞાતો સંસારે સંવેગબહુલતાય પરિબ્બાજકપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા ચૂળગન્ધારં નામ વિજ્જં સાધેત્વા આકાસચારી પરચિત્તવિદૂ ચ હુત્વા રાજગહે લાભગ્ગયસગ્ગપ્પત્તો પટિવસતિ. અથ યદા અમ્હાકં ભગવા અભિસમ્બુદ્ધો હુત્વા અનુક્કમેન રાજગહં ઉપગતો, તતો પટ્ઠાય બુદ્ધાનુભાવેન તસ્સ સા વિજ્જા ન સમ્પજ્જતિ, અત્થકિચ્ચં ન સાધેતિ. સો ચિન્તેસિ – ‘‘સુતં ખો પન મેતં ‘આચરિયપાચરિયાનં ભાસમાનાનં યત્થ મહાગન્ધારવિજ્જા ધરતિ, તત્થ ચૂળગન્ધારવિજ્જા ન સમ્પજ્જતી’તિ. સમણસ્સ પન ગોતમસ્સ આગતકાલતો પટ્ઠાય નાયં મમ વિજ્જા સમ્પજ્જતિ, નિસ્સંસયં સમણો ગોતમો મહાગન્ધારવિજ્જં જાનાતિ, યન્નૂનાહં તં પયિરુપાસિત્વા તસ્સ સન્તિકે વિજ્જં પરિયાપુણેય્ય’’ન્તિ. સો ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા એતદવોચ – ‘‘અહં, મહાસમણ, તવ સન્તિકે એકં વિજ્જં પરિયાપુણિતુકામો, ઓકાસં મે કરોહી’’તિ. ભગવા ‘‘તેન હિ પબ્બજા’’તિ આહ. સો ‘‘વિજ્જાય પરિકમ્મં પબ્બજ્જા’’તિ મઞ્ઞમાનો પબ્બજીતિ. પરવમ્ભનવસેનાતિ પરેસં ગરહનવસેન.

અકક્કસન્તિ અફરુસં. વિઞ્ઞાપનિન્તિ અત્થવિઞ્ઞાપનિં. સચ્ચન્તિ ભૂતત્થં. નાભિસજેતિ યાય ગિરાય અઞ્ઞં કુજ્ઝાપનવસેન ન લગાપેય્ય, ખીણાસવો નામ એવરૂપમેવ ગિરં ન ભાસેય્ય, તસ્મા તમહં બ્રૂમિ બ્રાહ્મણં વદામીતિ અત્થો.

અનુવિચિનિત્વાતિ અનુવિચારેત્વા. ચણ્ડિકતં ગચ્છન્તન્તિ સીઘગતિયા ગચ્છન્તં.

બાહિયદારુચીરિયત્થેરવત્થુ

૨૧૬. અટ્ઠમે એકરત્તિવાસેન ગન્ત્વાતિ દેવતાનુભાવેન ગન્ત્વા. ‘‘બુદ્ધાનુભાવેના’’તિપિ વદન્તિ. એવં ગતો ચ વિહારં પવિસિત્વા સમ્બહુલે ભિક્ખૂ ભુત્તપાતરાસે કાયાલસિયવિમોચનત્થાય અબ્ભોકાસે ચઙ્કમન્તે દિસ્વા ‘‘કહં એતરહિ સત્થા’’તિ પુચ્છિ. ભિક્ખૂ ‘‘સાવત્થિયં પિણ્ડાય પવિટ્ઠો’’તિ વત્વા તં પુચ્છિંસુ – ‘‘ત્વં પન કુતો આગતો’’તિ? સુપ્પારકા આગતોમ્હીતિ. કદા નિક્ખન્તોસીતિ? હિય્યો સાયં નિક્ખન્તોમ્હીતિ. દૂરતો આગતો, તવ પાદે ધોવિત્વા તેલેન મક્ખેત્વા થોકં વિસ્સમાહિ, આગતકાલે સત્થારં દક્ખિસ્સતીતિ. અહં, ભન્તે, સત્થુ વા અત્તનો વા જીવિતન્તરાયં ન જાનામિ, એકરત્તેનેવમ્હિ કત્થચિ અટ્ઠત્વા અનિસીદિત્વા વીસયોજનસતિકં મગ્ગં આગતો, સત્થારં પસ્સિત્વાવ વિસ્સમિસ્સામીતિ. સો એવં વત્વા તરમાનરૂપો સાવત્થિં પવિસિત્વા ભગવન્તં અનોપમાય બુદ્ધસિરિયા પિણ્ડાય ચરન્તં દિસ્વા ‘‘ચિરસ્સં વત મે દિટ્ઠો સમ્માસમ્બુદ્ધો’’તિ દિટ્ઠટ્ઠાનતો પટ્ઠાય ઓણતસરીરો ગન્ત્વા અન્તરવીથિયમેવ પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન વન્દિત્વા ગોપ્ફકેસુ દળ્હં ગહેત્વા એવમાહ – ‘‘દેસેતુ મે, ભન્તે, ભગવા ધમ્મં, દેસેતુ મે સુગતો ધમ્મં, યં મમસ્સ દીઘરત્તં હિતાય સુખાયા’’તિ.

અથ નં સત્થા ‘‘અકાલો ખો તાવ, બાહિય, અન્તરઘરં પવિટ્ઠોમ્હિ પિણ્ડાયા’’તિ પટિક્ખિપિ. તં સુત્વા બાહિયો, ‘‘ભન્તે, સંસારે સંસરન્તેન કબળીકારાહારો ન નો લદ્ધપુબ્બો, તુમ્હાકં વા મય્હં વા જીવિતન્તરાયં ન જાનામિ, દેસેથ મે ધમ્મ’’ન્તિ. સત્થા દુતિયમ્પિ પટિક્ખિપિયેવ. એવં કિરસ્સ અહોસિ ‘‘ઇમસ્સ મં દિટ્ઠકાલતો પટ્ઠાય સકલસરીરં પીતિયા નિરન્તરં અજ્ઝોત્થટં હોતિ, બલવપીતિવેગેન ધમ્મં સુત્વાપિ ન સક્ખિસ્સતિ પટિવિજ્ઝિતું, મજ્ઝત્તુપેક્ખા તાવ તિટ્ઠતુ, એકરત્તેનેવ વીસયોજનસતં મગ્ગં આગતત્તા દરથોપિસ્સ બલવા, સોપિ તાવ પટિપ્પસ્સમ્ભતૂ’’તિ. તસ્મા દ્વિક્ખત્તું પટિક્ખિપિત્વા તતિયં યાચિતો અન્તરવીથિયં ઠિતોવ ‘‘તસ્માતિહ તે, બાહિય, એવં સિક્ખિતબ્બં દિટ્ઠે દિટ્ઠમત્તં ભવિસ્સતી’’તિઆદિના (ઉદા. ૧૦) નયેન ધમ્મં દેસેતિ. ઇમમત્થં સંખિપિત્વા દસ્સેન્તો ‘‘સત્થારં પિણ્ડાય પવિટ્ઠ’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ અન્તરઘરેતિ અન્તરવીથિયં.

અપરિપુણ્ણપત્તચીવરતાય પત્તચીવરં પરિયેસન્તોતિ સો કિર વીસતિવસ્સસહસ્સાનિ સમણધમ્મં કરોન્તો ‘‘ભિક્ખુના નામ અત્તનો પચ્ચયે લભિત્વા અઞ્ઞં અનોલોકેત્વા સયમેવ ભુઞ્જિતું વટ્ટતી’’તિ એકભિક્ખુસ્સપિ પત્તેન વા ચીવરેન વા સઙ્ગહં નાકાસિ. તેનસ્સ ‘‘ઇદ્ધિમયપત્તચીવરં ન ઉપ્પજ્જિસ્સતી’’તિ ઞત્વા એહિભિક્ખુભાવેન પબ્બજ્જં ન અદાસિ. તાવદેવ ચ પબ્બજ્જં યાચિતો ‘‘પરિપુણ્ણં તે પત્તચીવર’’ન્તિ પુચ્છિત્વા ‘‘અપરિપુણ્ણ’’ન્તિ વુત્તે ‘‘તેન હિ પત્તચીવરં પરિયેસાહી’’તિ વત્વા પક્કામિ. તસ્મા સો પત્તચીવરં પરિયેસન્તો સઙ્કારટ્ઠાનતો ચોળખણ્ડાનિ સંકડ્ઢતિ.

સહસ્સમપીતિ પરિચ્છેદવચનં. એકસહસ્સં દ્વેસહસ્સાનીતિ એવં સહસ્સેન ચે પરિચ્છિન્ના ગાથા હોન્તિ, તા ચ અનત્થપદસંહિતા આકાસવણ્ણપબ્બતવણ્ણાદીનિ પકાસકેહિ અનિબ્બાનદીપકેહિ અનત્થકેહિ પદેહિ સંહિતા યાવ બહુકા હોન્તિ, તાવ પાપિકા એવાતિ અત્થો. એકં ગાથાપદં સેય્યોતિ ‘‘અપ્પમાદો અમતપદં…પે… યથા મતા’’તિ (ધ. પ. ૨૧) એવરૂપા એકગાથાપિ સેય્યોતિ અત્થો.

કુમારકસ્સપત્થેરવત્થુ

૨૧૭. નવમે એકં બુદ્ધન્તરં સમ્પત્તિં અનુભવમાનોતિ સાવકબોધિયા નિયતતાય પુઞ્ઞસમ્ભારસ્સ ચ સાતિસયત્તા વિનિપાતં અગન્ત્વા એકં બુદ્ધન્તરં દેવેસુ ચ મનુસ્સેસુ ચ સમ્પત્તિં અનુભવમાનો. ‘‘એકિસ્સા કુલદારિકાય કુચ્છિમ્હિ ઉપ્પન્નો’’તિ વત્વા તમેવસ્સ ઉપ્પન્નભાવં મૂલતો પટ્ઠાય દસ્સેતું – ‘‘સા ચા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ સાતિ કુલદારિકા. ચ-સદ્દો બ્યતિરેકત્થો. તેન વુચ્ચમાનં વિસેસં જોતયતિ. કુલઘરન્તિ પતિકુલગેહં. ગબ્ભનિમિત્તન્તિ ગબ્ભસ્સ સણ્ઠિતભાવવિગ્ગહં. સતિપિ વિસાખાય સાવત્થિવાસિકુલપરિયાપન્નત્તે તસ્સા તત્થ પધાનભાવદસ્સનત્થં ‘‘વિસાખઞ્ચા’’તિઆદિ વુત્તં યથા ‘‘બ્રાહ્મણા આગતા, વાસિટ્ઠોપિ આગતો’’તિ. ભગવતા એવં ગહિતનામત્તાતિ યોજના. યસ્મા રાજપુત્તા લોકે ‘‘કુમારા’’તિ વોહરીયન્તિ, અયઞ્ચ રઞ્ઞો કિત્તિમપુત્તો, તસ્મા આહ – ‘‘રઞ્ઞો…પે… સઞ્જાનિંસૂ’’તિ.

પઞ્ચદસ પઞ્હે અભિસઙ્ખરિત્વાતિ ‘‘ભિક્ખુ, ભિક્ખુ, અયં વમ્મિકો રત્તિં ધૂપાયતિ, દિવા પજ્જલતી’’તિઆદિના વમ્મિકસુત્તે (મ. નિ. ૧.૨૪૯) આગતનયેન પઞ્ચદસ પઞ્હે અભિસઙ્ખરિત્વા. પાયાસિરઞ્ઞોતિ ‘‘નત્થિ પરલોકો, નત્થિ સત્તા ઓપપાતિકા, નત્થિ સુકતદુક્કટાનં કમ્માનં ફલં વિપાકો’’તિ (દી. નિ. ૨.૪૧૦, ૪૧૨) એવંલદ્ધિકસ્સ પાયાસિરાજસ્સ. રાજા હિ તદા અનભિસિત્તો હુત્વા પસેનદિના કોસલેન દિન્નસેતબ્યનગરં અજ્ઝાવસન્તો ઇમં દિટ્ઠિં ગણ્હિ. પઞ્ચદસહિ પઞ્હેહિ પટિમણ્ડેત્વાતિ ‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, રાજઞ્ઞ, ઇમે ચન્દિમસૂરિયા ઇમસ્મિં વા લોકે પરસ્મિં વા દેવા વા તે મનુસ્સા’’તિ એવમાદીહિ (દી. નિ. ૨.૪૧૧) પઞ્ચદસહિ પઞ્હેહિ પટિમણ્ડિતં કત્વા. સુત્તન્તેતિ પાયાસિસુત્તન્તે (દી. નિ. ૨.૪૦૬ આદયો).

મહાકોટ્ઠિકત્થેરવત્થુ

૨૧૮. દસમં ઉત્તાનત્થમેવ.

તતિયએતદગ્ગવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.