(૧૪) ૧. પઠમએતદગ્ગવગ્ગો

એતદગ્ગપદવણ્ણના

૧૮૮. એતદગ્ગેસુ પઠમવગ્ગસ્સ પઠમે આદિમ્હિ દિસ્સતીતિ એત્થ અગ્ગસદ્દોતિ આનેત્વા યોજેતબ્બં. અજ્જતગ્ગેતિ અજ્જદિવસં આદિં કત્વાતિ અત્થો. અઙ્ગુલગ્ગેનાતિ અઙ્ગુલિકોટિયા. અમ્બિલગ્ગન્તિ અમ્બિલકોટ્ઠાસો. કોટિભૂતાતિ પરમકોટિભૂતા તસ્મિં ઠાને તાદિસાનં અઞ્ઞેસં અભાવતો. તતો એવ સેટ્ઠભૂતાતિપિ અગ્ગા. એતદગ્ગસન્નિક્ખેપોતિ એતદગ્ગે ઠપનં અટ્ઠુપ્પત્તિઆદીહિ ચતૂહિપિ કારણેહિ. મહાપઞ્ઞતાય થેરેન એતદગ્ગટ્ઠાનસ્સ લદ્ધભાવં વિત્થારતો દસ્સેતું – ‘‘કથ’’ન્તિઆદિમાહ. દ્વે પદન્તરાનીતિ કણ્ડમ્બમૂલે યુગન્ધરપબ્બતેતિ દ્વીસુ ઠાનેસુ દ્વે પદાનિ દસ્સેત્વા. મુણ્ડપીઠકન્તિ યં સત્તઙ્ગં પઞ્ચઙ્ગં વા ન હોતિ, કેવલં મુણ્ડકપીઠં, તં સન્ધાયેતં વુત્તં. અવત્થરિત્વા નિસીદીતિ બુદ્ધાનુભાવેન અજ્ઝોત્થરિત્વા નિસીદિ. તેનાહ – ‘‘એવં નિસીદન્તો’’તિઆદિ. કાયસક્ખિં કત્વાતિ નામકાયેન દેસનાય સમ્પટિચ્છનવસેન સક્ખિભૂતં કત્વા. કુસલા ધમ્મા અકુસલા ધમ્મા અબ્યાકતા ધમ્માતિ ઇતિ-સદ્દો આદ્યત્થો, તેન સબ્બં અભિધમ્મદેસનં સઙ્ગણ્હાતિ.

પાટિહારિયટ્ઠાનેતિ યમકપાટિહારિયસ્સ કતટ્ઠાને. પસ્સથાતિ તેસં બહુભાવં સન્ધાય વુત્તં. અસ્સાતિ મનુસ્સસમૂહસ્સ એકભાવં. આકપ્પન્તિ આકારં. મહાજનોતિ સદેવકે લોકે સબ્બો મહાજનો. યથા નિરયદસ્સનં સંવેગજનનત્થં, એવં દેવલોકદસ્સનમ્પિ સંવેગજનનત્થમેવ ‘‘અનુપુબ્બિકથાયં સગ્ગકથા વિય એવં સબ્બસમ્પત્તિસમુપેતોપિ સગ્ગો અનિચ્ચો અદ્ધુવો ચવનધમ્મો’’તિ. સજ્જેત્વાતિ સમપણ્ણાસાય મુચ્છનાહિ યથા કામેન નિવાદેતું સક્કા, એવં સજ્જેત્વા.

પુથુજ્જનપઞ્ચકં પઞ્હન્તિ પુથુજ્જનપઞ્હં આદિં કત્વા પવત્તિતં ખીણાસવપઞ્હપરિયન્તં પઞ્હપઞ્ચકં. પઠમં…પે… પુચ્છીતિ પુથુજ્જનવિસયે પઞ્હં પુચ્છિ. પટિસમ્ભિદા યથાભિનીહારં યથાસકં વિપસ્સનાભિનીહારેન પઠમભૂમિયાદયો વિય પવત્તિતવિસયાતિ વુત્તં – ‘‘તે અત્તનો અત્તનો પટિસમ્ભિદાવિસયે ઠત્વા કથયિંસૂ’’તિ. બુદ્ધવિસયે પઞ્હં પુચ્છીતિ –

‘‘યે ચ સઙ્ખાતધમ્માસે, યે ચ સેખા પુથૂ ઇધ;

તેસં મે નિપકો ઇરિયં, પુટ્ઠો પબ્રૂહિ મારિસા’’તિ. (સુ. નિ. ૧૦૪૪) –

ઇદં પઞ્હં પુચ્છિ. તત્થ સઙ્ખાતધમ્માતિ સઙ્ખાતા ઞાતા ચતુસચ્ચધમ્મા, યે ચ સઙ્ખાતધમ્મા ચતૂહિ મગ્ગેહિ પટિવિદ્ધચતુસચ્ચધમ્માતિ અત્થો. ઇમિના અસેક્ખા કથિતા. પુથુ-સદ્દો ઉભયત્થપિ યોજેતબ્બો ‘‘યે પુથૂ સઙ્ખાતધમ્મા, યે ચ પુથૂ સેખા’’તિ. તેસન્તિ તેસં દ્વિન્નં સેક્ખાસેક્ખપુગ્ગલાનં મે પુટ્ઠોતિ યોજેતબ્બં, મયા પુટ્ઠોતિ અત્થો. ઇરિયન્તિ સેક્ખાસેક્ખભૂમિયા આગમનપ્પટિપદં. ઇરિયતિ ગચ્છતિ સેક્ખભૂમિં અસેક્ખભૂમિઞ્ચ એતાયાતિ ઇરિયા, તં તેસં ઇરિયં આગમનપ્પટિપદં મયા પુટ્ઠો પબ્રૂહિ કથેહીતિ અત્થો. એવં ભગવા બુદ્ધવિસયે પઞ્હં પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમસ્સ નુ ખો, સારિપુત્ત, સંખિત્તેન ભાસિતસ્સ કથં વિત્થારેન અત્થો દટ્ઠબ્બો’’તિ આહ. થેરો પઞ્હં ઓલોકેત્વા ‘‘સત્થા મં સેક્ખાસેક્ખાનં ભિક્ખૂનં આગમનપ્પટિપદં પુચ્છતી’’તિ પઞ્હે નિક્કઙ્ખો હુત્વા ‘‘આગમનપ્પટિપદા નામ ખન્ધાદિવસેન બહૂહિપિ મુખેહિ સક્કા કથેતું, કતરાકારેન નુ ખો કથેન્તો સત્થુ અજ્ઝાસયં ગણ્હિતું સક્ખિસ્સામી’’તિ અજ્ઝાસયે કઙ્ખિ, તં સન્ધાયેતં વુત્તં – ‘‘ધમ્મસેનાપતિ…પે… ન સક્કોતી’’તિ. પુચ્છિતપઞ્હં વિસ્સજ્જેતું પટિભાને અસતિ દિસાવિલોકનં સત્તાનં સભાવોતિ દસ્સેન્તો, ‘‘પુરત્થિમ…પે... નાસક્ખી’’તિ આહ. તત્થ પઞ્હુપ્પત્તિટ્ઠાનન્તિ પઞ્હુપ્પત્તિકારણં.

થેરસ્સ કિલમનભાવં જાનિત્વાતિ ‘‘સારિપુત્તો પઞ્હે નિક્કઙ્ખો, અજ્ઝાસયે મે કઙ્ખમાનો કિલમતી’’તિ થેરસ્સ કિલમનભાવં ઞત્વા. ચતુમહાભૂતિકકાયપરિગ્ગહન્તિ એતેન ખન્ધમુખેન નામરૂપપરિગ્ગહો વુત્તો. ‘‘ભૂતમિદન્તિ, સારિપુત્ત, સમનુપસ્સસી’’તિ હિ વદન્તેન ભગવતા ખન્ધવસેન નામરૂપપરિગ્ગહો દસ્સિતો. એવં કિરસ્સ ભગવતો અહોસિ ‘‘સારિપુત્તો મયા નયે અદિન્ને કથેતું ન સક્ખિસ્સતિ, દિન્ને પન નયે મમજ્ઝાસયં ગહેત્વા ખન્ધવસેન કથેસ્સતી’’તિ. થેરસ્સ સહ નયદાનેન સો પઞ્હો નયસતેન નયસહસ્સેન ઉપટ્ઠાસિ. તેનાહ – ‘‘અઞ્ઞાતં ભગવા, અઞ્ઞાતં સુગતા’’તિ.

અરૂપાવચરે પટિસન્ધિ નામ ન હોતીતિ બોધિસમ્ભારસમ્ભરણસ્સ અનોકાસભાવતો વુત્તં. તેનાહ – ‘‘અભબ્બટ્ઠાનત્તા’’તિ, લદ્ધબ્યાકરણાનં બોધિસત્તાનં ઉપ્પત્તિયા અભબ્બદેસત્તાતિ અત્થો. રૂપાવચરે નિબ્બત્તીતિ કમ્મવસિતાસમ્ભવતો અરૂપાવચરે અનિબ્બત્તિત્વા રૂપાવચરે નિબ્બત્તિ.

પરોસહસ્સન્તિઆદિના પરોસહસ્સજાતકં દસ્સેતિ. તત્થ પરોસહસ્સમ્પીતિ અતિરેકસહસ્સમ્પિ. સમાગતાનન્તિ સન્નિપતિતાનં ભાસિતસ્સ અત્થં જાનિતું અસક્કોન્તાનં બાલાનં. કન્દેય્યું તે વસ્સસતં અપઞ્ઞાતિ તે એવં સમાગતા અપઞ્ઞા ઇમે બાલત્તા સસા વિય વસ્સસતમ્પિ વસ્સસહસ્સમ્પિ રોદેય્યું પરિદેવેય્યું. રોદમાનાપિ પન અત્થં વા કારણં વા નેવ જાનેય્યુન્તિ દીપેતિ. એકોવ સેય્યો પુરિસો સપઞ્ઞોતિ એવરૂપાનં બાલાનં પરોસહસ્સતોપિ એકો પણ્ડિતપુરિસોવ સેય્યો વરતરોતિ અત્થો. કીદિસો સપઞ્ઞોતિ આહ – ‘‘યો ભાસિતસ્સ વિજાનાતિ અત્થ’’ન્તિ, અયં જેટ્ઠન્તેવાસિકો વિય યો ભાસિતસ્સ અત્થં જાનાતિ, સો તાદિસો સપઞ્ઞો વરતરોતિ અત્થો. દુતિયે પરોસતજાતકે ઝાયેય્યુન્તિ યાથાવતો અત્થં જાનિતું સમાહિતા હુત્વા ચિન્તેય્યું. સેસમેત્થ વુત્તનયમેવ.

તતિયજાતકે યે સઞ્ઞિનોતિ ઠપેત્વા નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનલાભિનો અવસેસચિત્તકસત્તે દસ્સેતિ. તેપિ દુગ્ગતાતિ તસ્સા નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસમાપત્તિયા અલાભતો તેપિ દુગ્ગતા દુક્ખં ઉપગતા સઞ્ઞીભવે. ‘‘સઞ્ઞા રોગો સઞ્ઞા ગણ્ડો સઞ્ઞા સલ્લ’’ન્તિ (મ. નિ. ૩.૨૪) હિ તે સઞ્ઞાય આદીનવદસ્સિનો. યેપિ અસઞ્ઞિનોતિ અસઞ્ઞીભવે નિબ્બત્તે અચિત્તકસત્તે દસ્સેતિ. તેપિ ઇમિસ્સાયેવ સમાપત્તિયા અલાભતો દુગ્ગતાયેવ. ઝાનસુખં અનઙ્ગણં નિદ્દોસં યથાવુત્તદોસાભાવતો. બલવચિત્તેકગ્ગતાસભાવેનપિ તં અનઙ્ગણં નામ જાતં. નેવસઞ્ઞી નાસઞ્ઞીતિ આહાતિ અતીતે કિર બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો અરઞ્ઞાયતને કાલં કરોન્તો અન્તેવાસિકેહિ પુટ્ઠો ‘‘નેવસઞ્ઞી નાસઞ્ઞી’’તિ આહ. પુરિમજાતકે વુત્તનયેનેવ તાપસા જેટ્ઠન્તેવાસિકસ્સ કથં ન ગણ્હિંસુ. બોધિસત્તો આભસ્સરતો આગન્ત્વા આકાસે ઠત્વા ઇમં ગાથમાહ. તેન વુત્તં – ‘‘સેસં વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બ’’ન્તિ.

ચતુત્થજાતકે (જા. ૧.૧.૧૩૫) ચન્દસ્સ વિય આભા એતસ્સાતિ ચન્દાભં, ઓદાતકસિણં. સૂરિયાભન્તિ સૂરિયસ્સ વિય આભા એતસ્સાતિ સૂરિયાભં, પીતકસિણં. યોધ પઞ્ઞાય ગાધતીતિ યો પુગ્ગલો ઇધ સત્તલોકે ઇદં કસિણદ્વયં પઞ્ઞાય ગાધતિ, આરમ્મણં કત્વા અનુપ્પવિસતિ, તત્થ વા પતિટ્ઠહતિ. અવિતક્કેન દુતિયજ્ઝાનેન આભસ્સરૂપગો હોતીતિ સો પુગ્ગલો તથા કત્વા પટિલદ્ધેન દુતિયેન ઝાનેન આભસ્સરબ્રહ્મલોકૂપગો હોતિ. સેસં પુરિમનયેનેવ વેદિતબ્બન્તિ ઇમિના ઇમં દસ્સેતિ (જા. અટ્ઠ. ૧.૧.૧૩૫ ચન્દાભજાતકવણ્ણના) – અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો અરઞ્ઞાયતને કાલં કરોન્તો અન્તેવાસિકેહિ પુચ્છિતો ‘‘ચન્દાભં સૂરિયાભ’’ન્તિ વત્વા આભસ્સરે નિબ્બત્તો. તાપસા જેટ્ઠન્તેવાસિકસ્સ ન સદ્દહિંસુ. બોધિસત્તો આગન્ત્વા આકાસે ઠિતો ઇમં ગાથં અભાસિ.

પઞ્ચમજાતકે આસીસેથેવાતિ આસાચ્છેદં અકત્વા અત્તનો કમ્મેસુ આસં કરેય્યેવ. ન નિબ્બિન્દેય્યાતિ ન નિબ્બેદં ઉપ્પાદેય્ય, ન ઉક્કણ્ઠેય્યાતિ અત્થો. વોતિ નિપાતમત્તં. યથા ઇચ્છિન્તિ અહઞ્હિ સટ્ઠિહત્થા નરકા ઉટ્ઠાનં ઇચ્છિં, સોમ્હિ તથેવ જાતો, તતો ઉટ્ઠિતોયેવાતિ દીપેતિ.

અતીતે (જા. અટ્ઠ. ૪.૧૩.સરભમિગજાતકવણ્ણના) કિર બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો સરભમિગયોનિયં નિબ્બત્તિત્વા અરઞ્ઞે પટિવસતિ. રાજા મિગવિત્તકો અહોસિ થામસમ્પન્નો. એકદિવસં ગન્ત્વા અમચ્ચે આહ – ‘‘યસ્સ પસ્સેન મિગો પલાયતિ, તેનેવ સો દાતબ્બો’’તિ. અથેકદિવસં સરભમિગો ઉટ્ઠાય રઞ્ઞો ઠિતટ્ઠાનેન પલાયિ. અથ નં અમચ્ચા ઉપ્પણ્ડેસું. રાજા ચિન્તેસિ – ‘‘ઇમે મં પરિહાસન્તિ, મમ પમાણં ન જાનન્તી’’તિ ગાળ્હં નિવાસેત્વા પત્તિકોવ ખગ્ગં આદાય ‘‘સરભં ગણ્હિસ્સામી’’તિ વેગેન પક્ખન્દિ. અથ નં દિસ્વા તીણિ યોજનાનિ અનુબન્ધિ. સરભો અરઞ્ઞં પાવિસિ. રાજાપિ પાવિસિયેવ. તત્થ સરભમિગસ્સ ગમનમગ્ગે સટ્ઠિહત્થમત્તો મહાપૂતિપાતનરકઆવાટો અત્થિ, સો તિંસહત્થમત્તં ઉદકેન પુણ્ણો તિણેહિ ચ પટિચ્છન્નો. સરભો ઉદકગન્ધં ઘાયિત્વાવ આવાટભાવં ઞત્વા થોકં ઓસક્કિત્વા ગતો. રાજા પન ઉજુકમેવ આગચ્છન્તો તસ્મિં પતિ.

સરભો તસ્સ પદસદ્દં અસુણન્તો નિવત્તિત્વા તં અપસ્સન્તો ‘‘નરકઆવાટે પતિતો ભવિસ્સતી’’તિ ઞત્વા આગન્ત્વા ઓલોકેન્તો તં ગમ્ભીરે ઉદકે અપ્પતિટ્ઠે કિલમન્તં દિસ્વા તેન કતાપરાધં હદયે અકત્વા સઞ્જાતકારુઞ્ઞો ‘‘મા મયિ પસ્સન્તે વરાકો નસ્સતુ, ઇમમ્હા તં દુક્ખા મોચેસ્સામી’’તિ આવાટતીરે ઠિતો ‘‘મા ભાયિ, મહારાજ, અહં તં દુક્ખા મોચેસ્સામી’’તિ વત્વા અત્તનો પિયપુત્તં ઉદ્ધરિતું ઉસ્સાહં કરોન્તો વિય તસ્સુદ્ધરણત્થાય સિલાય યોગ્ગં કત્વા ‘‘વિજ્ઝિસ્સામી’’તિ આગતં રાજાનં સટ્ઠિહત્થા નરકા ઉદ્ધરિત્વા અસ્સાસેત્વા પિટ્ઠિં આરોપેત્વા અરઞ્ઞા નીહરિત્વા સેનાય અવિદૂરે ઓતારેત્વા ઓવાદમસ્સ દત્વા પઞ્ચસુ સીલેસુ પતિટ્ઠાપેસિ. રાજા સેનઙ્ગપરિવુતો નગરં ગન્ત્વા ‘‘ઇતો પટ્ઠાય સકલરટ્ઠવાસિનો પઞ્ચ સીલાનિ રક્ખન્તૂ’’તિ ધમ્મભેરિં ચરાપેસિ. મહાસત્તેન પન અત્તનો કતગુણં કસ્સચિ અકથેત્વા સાયં નાનગ્ગરસભોજનં ભુઞ્જિત્વા અલઙ્કતસયને સયિત્વા પચ્ચૂસકાલે મહાસત્તસ્સ ગુણં સરિત્વા ઉટ્ઠાય સયનપિટ્ઠે પલ્લઙ્કેન નિસીદિત્વા પીતિપુણ્ણેન હદયેન ઉદાનં ઉદાનેન્તો ‘‘આસીસેથેવ પુરિસો’’તિઆદિના ઇમા છ ગાથા અભાસિ.

તત્થ અહિતા હિતા ચાતિ દુક્ખફસ્સા સુખફસ્સા ચ, મરણફસ્સા, જીવિતફસ્સાતિપિ અત્થો. સત્તાનઞ્હિ મરણફસ્સો અહિતો, જીવિતફસ્સો હિતો. તેસં અચિન્તિતો મરણફસ્સો આગચ્છતીતિ દસ્સેતિ. અચિન્તિતમ્પીતિ મયા ‘‘આવાટે પતિસ્સામી’’તિ ન ચિન્તિતં, ‘‘સરભં મારેસ્સામી’’તિ ચિન્તિતં. ઇદાનિ પન મે ચિન્તિતં નટ્ઠં, અચિન્તિતમેવ જાતન્તિ ઉદાનવસેન વદતિ. ભોગાતિ યસપરિવારા, એતે ચિન્તામયા ન હોન્તિ. તસ્મા ઞાણવતા વીરિયમેવ કાતબ્બન્તિ વદતિ. વીરિયવતો હિ અચિન્તિતમ્પિ હોતિયેવ.

તસ્સેતં ઉદાનં ઉદાનેન્તસ્સેવ અરુણં ઉટ્ઠહિ. પુરોહિતો પાતોવ સુખસેય્યપુચ્છનત્થં આગન્ત્વા દ્વારે ઠિતો તસ્સ ઉદાનગીતસદ્દં સુત્વા ચિન્તેસિ – ‘‘રાજા હિય્યો મિગવં અગમાસિ, તત્થ સરભમિગં વિદ્ધો ભવિસ્સતિ, તેન મઞ્ઞે ઉદાનં ઉદાનેતી’’તિ. એવં બ્રાહ્મણસ્સ રઞ્ઞો પરિપુણ્ણબ્યઞ્જનં ઉદાનં સુત્વા સુમજ્જિતે આદાસે મુખં ઓલોકેન્તસ્સ છાયા વિય રઞ્ઞા ચ સરભેન ચ કતકારણં પાકટં અહોસિ, સો નખગ્ગેન દ્વારં આકોટેસિ. રાજા ‘‘કો એસો’’તિ પુચ્છિ. અહં, દેવ, પુરોહિતોતિ. અથસ્સ દ્વારં વિવરિત્વા ‘‘ઇતો એહાચરિયા’’તિ આહ. સો પવિસિત્વા રાજાનં જયાપેત્વા એકમન્તં ઠિતો ‘‘અહં, મહારાજ, તયા અરઞ્ઞે કતકારણં જાનામિ, ત્વં એકં સરભમિગં અનુબન્ધન્તો નરકે પતિતો, અથ નં સો સરભો સિલાય યોગ્ગં કત્વા નરકતો ઉદ્ધરિ, સો ત્વં તસ્સ ગુણં સરિત્વા ઉદાનં ઉદાનેસી’’તિ વત્વા ‘‘સરભં ગિરિદુગ્ગસ્મિ’’ન્તિઆદિના દ્વે ગાથા અભાસિ.

તત્થ અનુસરીતિ અનુબન્ધિ. વિક્કન્તન્તિ ઉદ્ધરણત્થાય કતપરક્કમં. અનુજીવસીતિ ઉપજીવસિ, તસ્સાનુભાવેન તયા જીવિતં લદ્ધન્તિ અત્થો. સમુદ્ધરીતિ ઉદ્ધરણં અકાસિ. સિલાય યોગ્ગં સરભો કરિત્વાતિ સિલાય સોપાનસદિસાય નરકતો ઉદ્ધરણયોગ્ગતં કરિત્વા. અલીનચિત્તન્તિ સઙ્કોચં અપ્પત્તચિત્તં. ત મિગં વદેસીતિ સુવણ્ણસરભમિગં ઇધ સિરિસયને નિપન્નો વણ્ણેસિ. તં સુત્વા રાજા, ‘‘અયં મયા સદ્ધિં ન મિગવં આગતો, સબ્બઞ્ચ પવત્તિં જાનાતિ, કથં નુ ખો જાનાતિ, પુચ્છિસ્સામિ ન’’ન્તિ ચિન્તેત્વા – ‘‘કિં ત્વં નુ તત્થેવા’’તિ નવમગાથમાહ. તત્થ ભિંસરૂપન્તિ કિં નુ તે ઞાણં બલવજાતિકં, તેનેતં જાનાસીતિ વદતિ. બ્રાહ્મણો ‘‘નાહં સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધો, બ્યઞ્જનં અમક્ખેત્વા તયા કથિતગાથાય પન મય્હં અત્થો ઉપટ્ઠાતી’’તિ દીપેન્તો ‘‘ન ચેવહ’’ન્તિ દસમગાથમાહ. તત્થ સુભાસિતાનન્તિ બ્યઞ્જનં અમક્ખેત્વા સુટ્ઠુ ભાસિતાનં. અત્થં તદાનેન્તીતિ યો તેસં અત્થો, તં આનેન્તિ ઉપધારેન્તીતિ અત્થો. તદા પુરોહિતો ધમ્મસેનાપતિ અહોસિ. તેનેવાહ – ‘‘અતીતેપી’’તિઆદિ. સેસં ઉત્તાનત્થમેવ.

અઞ્ઞાસિકોણ્ડઞ્ઞત્થેરવત્થુ

અઞ્ઞાસિકોણ્ડઞ્ઞત્થેરાદયોતિઆદીસુ પન યાથાવસરસગુણવસેનાતિ યથાસભાવગુણવસેન. પબ્બજ્જાવસેન પટિવેધવસેન સુચિરં સુનિપુણં રત્તિન્દિવપરિચ્છેદજાનનવસેન ચ રત્તઞ્ઞુતા વેદિતબ્બાતિ તં દસ્સેન્તો ‘‘ઠપેત્વા હિ સમ્માસમ્બુદ્ધ’’ન્તિઆદિમાહ. પાકટોવ હોતીતિ સતિપઞ્ઞાવેપુલ્લપ્પત્તિકો પાકટો વિભૂતો હોતિ. અઞ્ઞાસિકોણ્ડઞ્ઞોતિ સાવકેસુ સબ્બપઠમં ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ ઞાતકોણ્ડઞ્ઞો. સબ્બેસુપિ એતદગ્ગેસૂતિ સબ્બેસુપિ એતદગ્ગસુત્તેસુ, સબ્બેસુ વા એતદગ્ગટ્ઠપનેસુ.

ધુરપત્તાનીતિ પત્તાનં પમુખભૂતાનિ બાહિરપત્તાનિ. નવુતિહત્થાનીતિ મજ્ઝિમપુરિસસ્સ હત્થેન નવુતિરતનાનિ. પદુમેનેવ તં તં પદેસં ઉત્તરતિ અતિક્કમતીતિ પદુમુત્તરો, ભગવા. ગન્ધદામમાલાદામાદીહીતિ આદિસદ્દેન પત્તદામાદિં સઙ્ગણ્હાતિ. તત્થ ગન્ધદામેહિ કતમાલા ગન્ધદામં. લવઙ્ગતક્કોલજાતિપુપ્ફાદીહિ કતમાલા માલાદામં. તમાલપત્તાદીહિ કતમાલા પત્તદામં. વઙ્ગપટ્ટેતિ વઙ્ગદેસે ઉપ્પન્નઘનસુખુમવત્થે. ઉત્તમસુખુમવત્થન્તિ કાસિકવત્થમાહ.

તેપરિવટ્ટધમ્મચક્કપ્પવત્તનસુત્તન્તપરિયોસાનેતિ એત્થ ‘‘ઇદં દુક્ખં અરિયસચ્ચ’’ન્તિઆદિના સચ્ચવસેન, ‘‘દુક્ખં અરિયસચ્ચં પરિઞ્ઞેય્ય’’ન્તિઆદિના કિચ્ચવસેન, ‘‘દુક્ખં અરિયસચ્ચં પરિઞ્ઞાત’’ન્તિઆદિના કતવસેન ચ તીહિ આકારેહિ પરિવટ્ટેત્વા ચતુન્નં સચ્ચાનં દેસિતત્તા તયો પરિવટ્ટા એતસ્સ અત્થીતિ તિપરિવટ્ટં, તિપરિવટ્ટમેવ તેપરિવટ્ટં, તેપરિવટ્ટઞ્ચ તં ધમ્મચક્કપ્પવત્તનઞ્ચાતિ તેપરિવટ્ટધમ્મચક્કપ્પવત્તનં, તદેવ સુત્તન્તં, તસ્સ પરિયોસાનેતિ અત્થો.

સાલિગબ્ભં ફાલેત્વા આદાયાતિ સાલિગબ્ભં ફાલેત્વા તત્થ લબ્ભમાનં સાલિખીરરસં આદાય. અનુચ્છવિકન્તિ બુદ્ધાનં અનુચ્છવિકં ખીરપાયસં પચાપેમ. વેણિયો પુરિસભાવવસેન બન્ધિત્વા કલાપકરણે કલાપગ્ગં. ખલે કલાપાનં ઠપનદિવસે ખલગ્ગં. મદ્દિત્વા વીહીનં રાસિકરણદિવસે ખલભણ્ડગ્ગં. કોટ્ઠેસુ હિ ધઞ્ઞસ્સ પક્ખિપનદિવસે કોટ્ઠગ્ગં.

દ્વે ગતિયોતિ દ્વે એવ નિપ્ફત્તિયો, દ્વે નિટ્ઠાતિ અત્થો. તસ્મિં કુમારે સબ્બઞ્ઞુતં પત્તેતિ કોણ્ડઞ્ઞમાણવસ્સેવ લદ્ધિયં ઠત્વા ઇતરેપિ છ જના પુત્તે અનુસાસિંસુ. બોધિરુક્ખમૂલે પાચીનપસ્સં અચલટ્ઠાનં નામ, યં ‘‘વજિરાસન’’ન્તિપિ વુચ્ચતિ. મહતં મહતિયો વહતીતિ ‘‘પાચીનમુખો’’તિ અવત્વા ‘‘પાચીનલોકધાતુઅભિમુખો’’તિ વુત્તં. મંસચક્ખુપિ લોકનાથસ્સ અપ્પટિઘાતં મહાવિસયઞ્ચાતિ. ચતુરઙ્ગસમન્નાગતન્તિ ‘‘કામં તચો ચ ન્હારુ ચ, અટ્ઠિ ચ અવસિસ્સતૂ’’તિઆદિના (મ. નિ. ૨.૧૮૪; સં. નિ. ૨.૨૨, ૨૩૭; અ. નિ. ૨.૫; મહાનિ. ૧૯૬) વુત્તચતુરઙ્ગસમન્નાગતં.

ઇદં પન સબ્બમેવાતિ ‘‘કસ્સ નુ ખો અહં પઠમં ધમ્મં દેસેસ્સામી’’તિઆદિનયપ્પવત્તં (મ. નિ. ૧.૨૮૪; ૨.૩૪૧; મહાવ. ૧૦) સબ્બમેવ. પરિવિતક્કમત્તમેવ તથા અત્થસિદ્ધિયા અભાવતો. પુપ્ફિતફલિતં કત્વાતિ અભિઞ્ઞાપટિસમ્ભિદાહિ સબ્બપાલિફુલ્લં, મગ્ગફલેહિ સબ્બસો ફલભારભરિતઞ્ચ કરોન્તો પુપ્ફિતં ફલિતં કત્વા. અપક્કમિતુકામો હુત્વાતિ દ્વેપિ અગ્ગસાવકે અત્તનો નિપચ્ચકારં કરોન્તે દિસ્વા તેસં ગુણાતિરેકતં બહુ મઞ્ઞન્તો બુદ્ધાનં સન્તિકા અપક્કમિતુકામો હુત્વા. તત્થેવાતિ છદ્દન્તદહતીરેયેવ.

સારિપુત્ત-મોગ્ગલ્લાનત્થેરવત્થુ

૧૮૯-૧૯૦. દુતિયતતિયેસુ ઇદ્ધિમન્તાનન્તિ એત્થ મન્ત-સદ્દો અતિસયત્થવિસયોતિ થેરસ્સ અતિસયિકઇદ્ધિતં દસ્સેતું – ‘‘ઇદ્ધિયા સમ્પન્નાન’’ન્તિ વુત્તં. સહ પંસૂહિ કીળિંસૂતિ સહપંસુકીળિતા. ઇધલોકત્તભાવમેવાતિ દિટ્ઠધમ્મિકઅત્તભાવમેવ. સોળસ પઞ્ઞા પટિવિજ્ઝિત્વા ઠિતોતિ મજ્ઝિમનિકાયે અનુપદસુત્તન્તદેસનાય ‘‘મહાપઞ્ઞો, ભિક્ખવે, સારિપુત્તો, પુથુપઞ્ઞો, ભિક્ખવે, સારિપુત્તો, હાસપઞ્ઞો, ભિક્ખવે, સારિપુત્તો, જવનપઞ્ઞો, ભિક્ખવે, સારિપુત્તો, તિક્ખપઞ્ઞો, ભિક્ખવે, સારિપુત્તો, નિબ્બેધિકપઞ્ઞો, ભિક્ખવે, સારિપુત્તો’’તિ (મ. નિ. ૩.૯૩) એવમાગતા મહાપઞ્ઞાદિકા છ, તસ્મિંયેવ સુત્તે આગતા નવાનુપુબ્બવિહારસમાપત્તિપઞ્ઞા, અરહત્તમગ્ગપઞ્ઞાતિ ઇમા સોળસવિધા પઞ્ઞા પટિવિજ્ઝિત્વા સચ્છિકત્વા ઠિતો.

પઞ્હસાકચ્છન્તિ પઞ્હસ્સ પુચ્છનવસેન વિસ્સજ્જનવસેન ચ સાકચ્છં કરોતિ. અત્થિકેહિ ઉપઞ્ઞાતં મગ્ગન્તિ એતં અનુબન્ધનસ્સ કારણવચનં. ઇદઞ્હિ વુત્તં હોતિ – યંનૂનાહં ઇમં ભિક્ખું પિટ્ઠિતો પિટ્ઠિતો અનુબન્ધેય્યં. કસ્મા? યસ્મા ઇદં પિટ્ઠિતો પિટ્ઠિતો અનુબન્ધનં નામ અત્થિકેહિ ઉપઞ્ઞાતં મગ્ગં, ઞાતો ચેવ ઉપગતો ચ મગ્ગોતિ અત્થો. અથ વા અત્થિકેહિ અમ્હેહિ મરણે સતિ અમતેનપિ ભવિતબ્બન્તિ એવં કેવલં અત્થીતિ ઉપઞ્ઞાતં, અનુમાનઞાણેન ઉપગન્ત્વા ઞાતં નિબ્બાનં નામ અત્થિ, તં મગ્ગન્તો પરિયેસન્તોતિ એવમ્પેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો.

નેસં પરિસાયાતિ દ્વિન્નં અગ્ગસાવકાનં પરિવારભૂતપરિસાય. દ્વે અગ્ગસાવકેતિ સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાને દ્વે મહાનુભાવે સાવકે. ઠાનન્તરેતિ અગ્ગસાવકત્તસઞ્ઞિતે ઠાનન્તરે ઠપેસિ. કસ્મા પનેત્થ ‘‘અગ્ગસાવકે’’તિ અવત્વા ‘‘મહાસાવકે’’તિ વુત્તં. યદિ અઞ્ઞેપિ મહાથેરા અભિઞ્ઞાતાદિગુણવિસેસયોગેન ‘‘મહાસાવકા’’તિ વત્તબ્બતં લભન્તિ, ઇમેયેવ પન સાવકેસુ અનઞ્ઞસાધારણભૂતા વિસેસતો ‘‘મહાસાવકા’’તિ વત્તબ્બાતિ દસ્સનત્થં ‘‘દ્વેપિ મહાસાવકે’’તિ વુત્તં.

મહાકસ્સપત્થેરવત્થુ

૧૯૧. ચતુત્થે યસ્મા ધુતવાદધુતધમ્મધુતઙ્ગાનિ ધુતમૂલકાનિ, તસ્મા ‘‘ધુતો વેદિતબ્બો’’તિ આરદ્ધં, તત્થ કિલેસે ધુનિ ધુતવાતિ ધુતો, ધુતકિલેસો પુગ્ગલો, કિલેસધુનનો વા ધમ્મો, કિલેસધુનનો ધમ્મોતિ ચ સપુબ્બભાગો અરિયમગ્ગો દટ્ઠબ્બો. તં ધુતસઞ્ઞિતં કિલેસધુનનધમ્મં વદતિ, પરે તત્થ પતિટ્ઠાપેતીતિ ધુતવાદો. ચતુક્કઞ્ચેત્થ સમ્ભવતીતિ તં દસ્સેતું – ‘‘એત્થ પના’’તિઆદિ આરદ્ધં. તયિદન્તિ નિપાતો, તસ્સ સો અયન્તિ અત્થો. ધુતભૂતસ્સ ધુતભૂતા ધમ્મા ધુતધમ્મા. અપ્પિચ્છતા સન્તુટ્ઠિતા હેટ્ઠા વુત્તા એવ. કિલેસે સમ્મા લિખતિ તચ્છતીતિ સલ્લેખો, કિલેસજેગુચ્છી, તસ્સ ભાવો સલ્લેખતા. દ્વીહિપિ કામેહિ વિવિચ્ચતીતિ પવિવેકો, યોનિસોમનસિકારબહુલો પુગ્ગલો, તસ્સ ભાવો પવિવેકતા. ઇમિના સરીરટ્ઠપનમત્તેન અત્થીતિ ઇદમટ્ઠિ ત્થ-કારસ્સ ટ્ઠ-કારં કત્વા, તસ્સ ભાવો ઇદમટ્ઠિતા, ઇમેહિ વા કુસલધમ્મેહિ અત્થિ ઇદમટ્ઠિ, યેન ઞાણેન ‘‘પબ્બજિતેન નામ પંસુકૂલિકઙ્ગાદીસુ પતિટ્ઠિતેન ભવિતબ્બ’’ન્તિ યથાનુસિટ્ઠં ધુતગુણે સમાદિયતિ ચેવ પરિહરતિ ચ, તં ઞાણં ઇદમટ્ઠિતા. તેનાહ – ‘‘ઇદમટ્ઠિતા ઞાણમેવા’’તિ. ધુતધમ્મા નામાતિ ધુતઙ્ગસેવનાય પટિપક્ખભૂતાનં પાપધમ્માનં ધુનનવસેન પવત્તિયા ધુતોતિ લદ્ધનામાય ધુતઙ્ગચેતનાય ઉપકારકા ધમ્માતિ કત્વા ધુતધમ્મા નામ. અનુપતન્તીતિ તદન્તોગધા તપ્પરિયાપન્ના હોન્તિ તદુભયસ્સેવ પવત્તિવિસેસભાવતો. પટિક્ખેપવત્થૂસૂતિ ધુતઙ્ગસેવનાય પટિક્ખિપિતબ્બવત્થૂસુ પહાતબ્બવત્થૂસુ.

પંસુકૂલિકઙ્ગં…પે… નેસજ્જિકઙ્ગન્તિ ઉદ્દેસોપિ પેય્યાલનયેન દસ્સિતો. યદેત્થ વત્તબ્બં, તં સબ્બં વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૨૨ આદયો) વિત્થારતો વુત્તં. ધુતવાદગ્ગહણેનેવ થેરસ્સ ધુતભાવોપિ ગહિતો હોતીતિ ‘‘ધુતવાદાન’’ન્તેવ વુત્તં. અયં મહાતિ અભિનીહારાદિમહન્તતાયપિ સાસનસ્સ ઉપકારિતાયપિ અયં થેરો મહા, ગુણમહન્તતાય પસંસાવચનમેવ વા એતં થેરસ્સ યદિદં મહાકસ્સપોતિ યથા ‘‘મહામોગ્ગલ્લાનો’’તિ.

સત્થુ ધમ્મદેસનાય વત્થુત્તયે સઞ્જાતપ્પસાદતાય ઉપાસકભાવે ઠિતત્તા વુત્તં – ‘‘ઉપોસથઙ્ગાનિ અધિટ્ઠાયા’’તિઆદિ. એતસ્સ અગ્ગભાવસ્સાતિ યોજેતબ્બં. સચ્ચકારોતિ સચ્ચભાવાવહો કારો, અવિસંવાદનવસેન વા તદત્થસાધનોતિ અત્થો. કોલાહલન્તિ કુતૂહલવિપ્ફારો. સત્થા સત્તમે સત્તમે સંવચ્છરે ધમ્મં કથેન્તો સત્તાનં સવનયોગ્ગં કાલં સલ્લક્ખેન્તો દિવા સાયન્હસમયં કથેતિ, રત્તિયં સકલયામં. તેનાહ – ‘‘બ્રાહ્મણો બ્રાહ્મણે આહ – ‘ભોતિ કિં રત્તિં ધમ્મં સુણિસ્સસિ દિવા’’’તિ. વિસ્સાસિકોતિ વિસ્સાસિકભાવો. ‘‘તતો પટ્ઠાય સો’’તિ વા પાઠો.

દ્વે અસઙ્ખ્યેય્યાનિ પૂરિતપારમિસ્સાતિ ઇદં સા પરમ્પરાય સોતપતિતં અત્થં ગહેત્વા આહ. અદિન્નવિપાકસ્સાતિ અવિપક્કવિપાકસ્સ. ભદ્દકે કાલેતિ યુત્તે કાલે. નક્ખત્તન્તિ નક્ખત્તેન લક્ખિતં છણં. તસ્મિં તસ્મિઞ્હિ નક્ખત્તે અનુભવિતબ્બછણાનિ નક્ખત્તાનિ નામ, ઇતરાનિ પન છણાનિ નામ. સમ્માપતિતદુક્ખતો વિમોચનેન તતો નિય્યાનાવહતાય ઇચ્છિતત્થસ્સ લભાપનતો ચ નિય્યાનિકં. તેસન્તિ સુવણ્ણપદુમાનં. ઓલમ્બકાતિ સુવણ્ણરતનવિચિત્તા રતનદામા. પુઞ્ઞનિયામેનાતિ પુઞ્ઞાનુભાવસિદ્ધેન નિયામેન. સ્વસ્સ બારાણસિરજ્જં દાતું કતોકાસો. ફુસ્સરથન્તિ મઙ્ગલરથં. સેતચ્છત્તઉણ્હીસવાલબીજનિખગ્ગમણિપાદુકાનિ પઞ્ચવિધં રાજકકુધભણ્ડન્તિ વદન્તિ. ઇધ પન સેતચ્છત્તં વિસું ગહિતન્તિ સીહાસનં પઞ્ચમં કત્વા વદન્તિ. પારુપનકણ્ણન્તિ પારુપનવત્થસ્સ દસન્તં. દિબ્બવત્થદાયિપુઞ્ઞાનુભાવચોદિતો ‘‘નનુ તાતા થૂલ’’ન્તિ આહ. અહો તપસ્સીતિ અહો કપણો અહં રાજાતિ અત્થો. બુદ્ધાનં સદ્દહિત્વાતિ બુદ્ધાનં સાસનં સદ્દહિત્વા. ચઙ્કમનસતાનીતિ ઇતિ-સદ્દો આદ્યત્થો. તેન હિ અગ્ગિસાલાદીનિ પબ્બજિતસારુપ્પાનિ ઠાનાનિ સઙ્ગણ્હાતિ.

સાધુકીળિતન્તિ અરિયાનં પરિનિબ્બુતટ્ઠાને કાતબ્બસક્કારં વદતિ. નપ્પમજ્જિ, નિરોગા અય્યાતિ પુચ્છિતાકારદસ્સનં. પરિનિબ્બુતા દેવાતિ દેવી પટિવચનં અદાસિ. પટિયાદેત્વાતિ નિય્યાતેત્વા. સમણકપબ્બજ્જન્તિ સમિતપાપેહિ અરિયેહિ અનુટ્ઠાતબ્બપબ્બજ્જં. સો હિ રાજા પચ્ચેકબુદ્ધાનં વેસસ્સ દિટ્ઠત્તા ‘‘ઇદમેવ ભદ્દક’’ન્તિ તાદિસંયેવ લિઙ્ગં ગણ્હિ. તત્થેવાતિ બ્રહ્મલોકે એવ. વીસતિમે વસ્સે સમ્પત્તેતિ આહરિત્વા સમ્બન્ધો. બ્રહ્મલોકતો ચવિત્વા નિબ્બત્તત્તા, બ્રહ્મચરિયાધિકારસ્સ ચ ચિરકાલસમ્ભૂતત્તા ‘‘એવરૂપં કથં મા કથેથા’’તિ આહ. વીસતિ ધરણાનિ નિક્ખન્તિ વદન્તિ, પઞ્ચપલં નિક્ખન્તિ અપરે. ઇત્થાકરોતિ ઇત્થિરતનસ્સ ઉપ્પત્તિટ્ઠાનં. અય્યધીતાતિ અમ્હાકં અય્યસ્સ ધીતા, ભદ્દકાપિલાનીતિ અત્થો. સમાનપણ્ણન્તિ સદિસપણ્ણં સદિસલેખં કુમારસ્સ કુમારિકાય ચ યુત્તં પણ્ણલેખં. તે પુરિસા સમાગતટ્ઠાનતો મગધરટ્ઠે મહાતિત્થગામં મદ્દરટ્ઠે સાગલનગરઞ્ચ ઉદ્દિસ્સ અપક્કમન્તા અઞ્ઞમઞ્ઞં વિસ્સજ્જન્તા નામ હોન્તીતિ ‘‘ઇતો ચ એત્તો ચ પેસેસુ’’ન્તિ વુત્તા.

પુપ્ફદામન્તિ હત્થિહત્થપ્પમાણં પુપ્ફદામં. તાનીતિ તાનિ ઉભોહિ ગન્થાપિતાનિ દ્વે પુપ્ફદામાનિ. તેતિ ઉભો ભદ્દા ચેવ પિપ્પલિકુમારો ચ. લોકામિસેનાતિ કામસ્સાદેન. અસંસટ્ઠાતિ ન સંયુત્તા ઘટે જલન્તેન વિય પદીપેન અજ્ઝાસયે સમુજ્જલન્તેન વિમોક્ખબીજેન સમુસ્સાહિતચિત્તત્તા. યન્તબદ્ધાનીતિ સસ્સસમ્પાદનત્થં તત્થ તત્થ દ્વારકવાટયોજનવસેન બદ્ધાનિ નિક્ખમનતુમ્બાનિ. કમ્મન્તોતિ કસિકમ્મકરણટ્ઠાનં. દાસિકગામાતિ દાસાનં વસનગામા. ઓસારેત્વાતિ પક્ખિપિત્વા. આકપ્પકુત્તવસેનાતિ આકારવસેન કિરિયાવસેન. અનનુચ્છવિકન્તિ પબ્બજિતભાવસ્સ અનનુરૂપં. તસ્સ મત્થકેતિ દ્વેધાપથસ્સ દ્વિધાભૂતટ્ઠાને. એતેસં સઙ્ગહં કાતું વટ્ટતીતિ નિસીદતીતિ સમ્બન્ધો. સા પન તત્થ સત્થુ નિસજ્જા એદિસીતિ દસ્સેતું – ‘‘નિસીદન્તો પના’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ યા બુદ્ધાનં અપરિમિતકાલસમ્ભૂતાચિન્તેય્યાપરિઞ્ઞેય્યપુઞ્ઞસમ્ભારૂપચયનિબ્બત્તા રૂપપ્પભાવબુદ્ધગુણવિજ્જોતિતા દ્વત્તિંસમહાપુરિસલક્ખણઅસીતિઅનુબ્યઞ્જનસમુજ્જલિતા બ્યામપ્પભાકેતુમાલાલઙ્કતા સભાવસિદ્ધિતાય અકિત્તિમા રૂપકાયસિરી, તંયેવ મહાકસ્સપસ્સ અદિટ્ઠપુબ્બપ્પસાદસંવદ્ધનત્થં અનિગ્ગૂહિત્વા નિસિન્નો ભગવા ‘‘બુદ્ધવેસં ગહેત્વા…પે… નિસીદી’’તિ વુત્તો. અસીતિહત્થપ્પદેસં બ્યાપેત્વા પવત્તિયા અસીતિહત્થાતિ વુત્તા. સતસાખોતિ બહુસાખો અનેકસાખો. સુવણ્ણવણ્ણોવ અહોસિ નિરન્તરં બુદ્ધરસ્મીહિ સમન્તતો સમોકિણ્ણભાવતો.

તીસુ ઠાનેસૂતિ દૂરતો નાતિદૂરે આસન્નેતિ તીસુ ઠાનેસુ. તીહિ ઓવાદેહીતિ ‘‘તસ્માતિહ તે, કસ્સપ, એવં સિક્ખિતબ્બં ‘તિબ્બં મે હિરોત્તપ્પં પચ્ચુપટ્ઠિતં ભવિસ્સતિ થેરેસુ નવેસુ મજ્ઝિમેસૂ’તિ. એવઞ્હિ તે, કસ્સપ, સિક્ખિતબ્બં. તસ્માતિહ તે, કસ્સપ, એવં સિક્ખિતબ્બં ‘યં કિઞ્ચિ ધમ્મં સુણિસ્સામિ કુસલૂપસંહિતં, સબ્બં તં અટ્ઠિં કત્વા મનસિ કરિત્વા સબ્બં ચેતસા સમન્નાહરિત્વા ઓહિતસોતો ધમ્મં સુણિસ્સામી’તિ, એવઞ્હિ તે, કસ્સપ, સિક્ખિતબ્બં. તસ્માતિહ તે, કસ્સપ, એવં સિક્ખિતબ્બં ‘સાતસહગતા ચ મે કાયગતાસતિ ન વિજહિસ્સતી’તિ, એવઞ્હિ તે, કસ્સપ, સિક્ખિતબ્બ’’ન્તિ (સં. નિ. ૨.૧૫૪) ઇમેહિ તીહિ ઓવાદેહિ. એત્થ હિ ભગવા પઠમં ઓવાદં થેરસ્સ બ્રાહ્મણજાતિકત્તા જાતિમાનપ્પહાનત્થમભાસિ, દુતિયં બાહુસચ્ચં નિસ્સાય ઉપ્પજ્જનકઅહંકારપ્પહાનત્થં, તતિયં ઉપધિસમ્પત્તિં નિસ્સાય ઉપ્પજ્જનકઅત્તસિનેહપ્પહાનત્થં. મુદુકા ખો ત્યાયન્તિ મુદુકા ખો તે અયં. કસ્મા પન ભગવા એવમાહ? થેરેન સહ ચીવરં પરિવત્તેતુકામતાય. કસ્મા પરિવત્તેતુકામો જાતોતિ? થેરં અત્તનો ઠાને ઠપેતુકામતાય. કિં સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાના નત્થીતિ? અત્થિ, એવં પનસ્સ અહોસિ ‘‘ઇમેન ચિરં ઠસ્સન્તિ, કસ્સપો પન વીસતિવસ્સસતાયુકો, સો મયિ પરિનિબ્બુતે સત્તપણ્ણિગુહાયં વસિત્વા ધમ્મવિનયસઙ્ગહં કત્વા મમ સાસનં પઞ્ચવસ્સસહસ્સપરિમાણકાલપ્પવત્તનકં કરિસ્સતીતિ અત્તનો ઠાને ઠપેસિ. એવં ભિક્ખૂ કસ્સપસ્સ સુસ્સૂસિતબ્બં મઞ્ઞિસ્સન્તી’’તિ. તસ્મા એવમાહ.

ચન્દૂપમોતિ ચન્દસદિસો હુત્વા. કિં પરિમણ્ડલતાય? નો, અપિચ ખો યથા ચન્દો ગગનતલં પક્ખન્દમાનો ન કેનચિ સદ્ધિં સન્થવં વા સિનેહં વા આલયં વા કરોતિ, ન ચ ન હોતિ મહાજનસ્સ પિયો મનાપો, અયમ્પિ એવં કેનચિ સદ્ધિં સન્થવાદીનં અકરણેન બહુજનસ્સ પિયો મનાપો ચન્દૂપમો હુત્વા ખત્તિયકુલાદીનિ ચત્તારિ કુલાનિ ઉપસઙ્કમતીતિ અત્થો. અપકસ્સેવ કાયં અપકસ્સ ચિત્તન્તિ તેનેવ સન્થવાદીનં અકરણેન કાયઞ્ચ ચિત્તઞ્ચ અપકડ્ઢિત્વા, અપનેત્વાતિ અત્થો. નિચ્ચં નવોતિ નિચ્ચનવકોવ, આગન્તુકસદિસો હુત્વાતિ અત્થો. આગન્તુકો હિ પટિપાટિયા સમ્પત્તગેહં પવિસિત્વા સચે નં ઘરસામિકા દિસ્વા ‘‘અમ્હાકમ્પિ પુત્તભાતરો વિપ્પવાસં ગન્ત્વા એવં વિચરિંસૂ’’તિ અનુકમ્પમાના નિસીદાપેત્વા ભોજેન્તિ, ભુત્તમત્તોયેવ ‘‘તુમ્હાકં ભાજનં ગણ્હથા’’તિ ઉટ્ઠાય પક્કમતિ, ન તેહિ સદ્ધિં સન્થવં વા કરોતિ, કિચ્ચકરણીયાનિ વા સંવિદહતિ, એવમયમ્પિ પટિપાટિયા સમ્પત્તં ઘરં પવિસિત્વા યં ઇરિયાપથે પસન્ના મનુસ્સા દેન્તિ, તં ગહેત્વા છિન્નસન્થવો તેસં કિચ્ચકરણીયે અબ્યાવટો હુત્વા નિક્ખમતીતિ દીપેતિ.

અપ્પગબ્ભોતિ નપ્પગબ્ભો, અટ્ઠટ્ઠાનેન કાયપાગબ્ભિયેન, ચતુટ્ઠાનેન વચીપાગબ્ભિયેન, અનેકટ્ઠાનેન મનોપાગબ્ભિયેન ચ વિરહિતોતિ અત્થો. અટ્ઠટ્ઠાનં કાયપાગબ્ભિયં નામ સઙ્ઘગણપુગ્ગલભોજનસાલજન્તાઘરનહાનતિત્થભિક્ખાચારમગ્ગેસુ અન્તરઘરપવેસને ચ કાયેન અપ્પતિરૂપકરણં. ચતુટ્ઠાનં વચીપાગબ્ભિયં નામ સઙ્ઘગણપુગ્ગલઅન્તરઘરેસુ અપ્પતિરૂપવાચાનિચ્છારણં. અનેકટ્ઠાનં મનોપાગબ્ભિયં નામ તેસુ તેસુ ઠાનેસુ કાયવાચાહિ અજ્ઝાચારં અનાપજ્જિત્વાપિ મનસા કામવિતક્કાદીનં વિતક્કનં. સબ્બેસમ્પિ ઇમેસં પાગબ્ભિયાનં અભાવેન અપ્પગબ્ભો હુત્વા કુલાનિ ઉપસઙ્કમતીતિ અત્થો. કસ્સપસંયુત્તેન ચ ચન્દૂપમપ્પટિપદાદિથેરસ્સ ધુતવાદેસુ અગ્ગભાવસ્સ બોધિતત્તા વુત્તં ‘‘એતદેવ કસ્સપસંયુત્તં અટ્ઠુપ્પત્તિં કત્વા’’તિ.

અનુરુદ્ધત્થેરવત્થુ

૧૯૨. પઞ્ચમે ભોજનપપઞ્ચમત્તન્તિ ગોચરગામે પિણ્ડાય ચરણાહારપરિભોગસઞ્ઞિતં ભોજનપપઞ્ચમત્તં. દીપરુક્ખાનન્તિ લોહદન્તકટ્ઠમયાનં મહન્તાનં દીપરુક્ખાનં. લોહમયેસુપિ હિ તેસુ દીપાધારેસુ દીપરુક્ખકાતિ રુળ્હિરેસા દટ્ઠબ્બા. ઓલમ્બકદીપમણ્ડલદીપસઞ્ચરણદીપાદિકા સેસદીપા.

અનુપરિયાયિ પદક્ખિણકરણવસેન. અહં તેનાતિ યેન તુય્હં અત્થો, અહં તેન પવારેમિ, તસ્મા તં આહરાપેત્વા ગણ્હાતિ અત્થો. સુવણ્ણપાતિયંયેવસ્સ ભત્તં ઉપ્પજ્જીતિ દેવતાનુભાવેન ઉપ્પજ્જિ, ન કિઞ્ચિ પચનકિચ્ચં અત્થિ. સત્ત મહાપુરિસવિતક્કે વિતક્કેસીતિ ‘‘અપ્પિચ્છસ્સાયં ધમ્મો, નાયં ધમ્મો મહિચ્છસ્સા’’તિઆદિકે સત્ત મહાપુરિસવિતક્કે વિતક્કેસિ. અટ્ઠમેતિ ‘‘નિપ્પપઞ્ચારામસ્સાયં ધમ્મો, નાયં ધમ્મો પપઞ્ચારામસ્સા’’તિ એતસ્મિં પુરિસવિતક્કે.

મમ સઙ્કપ્પમઞ્ઞાયાતિ ‘‘અપ્પિચ્છસ્સાયં ધમ્મો, નાયં ધમ્મો મહિચ્છસ્સા’’તિઆદિના (દી. નિ. ૩.૩૫૮; અ. નિ. ૮.૩૦) મહાપુરિસવિતક્કવસેન આરદ્ધમત્તં મત્થકં પાપેતું અસમત્થભાવેન ઠિતં મમ સઙ્કપ્પં જાનિત્વા. મનોમયેનાતિ મનોમયેન વિય મનસા નિમ્મિતસદિસેન, પરિણામિતેનાતિ અત્થો. ઇદ્ધિયાતિ ‘‘અયં કાયો ઇદં ચિત્તં વિય હોતૂ’’તિ એવં પવત્તાય અધિટ્ઠાનિદ્ધિયા.

યદા મે અહુ સઙ્કપ્પોતિ યસ્મિં કાલે મય્હં ‘‘કીદિસો નુ ખો અટ્ઠમો મહાપુરિસવિતક્કો’’તિ પરિવિતક્કો અહોસિ, યદા મે અહુ સઙ્કપ્પો, તતો મમ સઙ્કપ્પમઞ્ઞાય ઇદ્ધિયા ઉપસઙ્કમિ, ઉત્તરિ દેસયીતિ યોજના. ઉત્તરિ દેસયીતિ ‘‘નિપ્પપઞ્ચારામસ્સાયં ધમ્મો નિપ્પપઞ્ચરતિનો, નાયં ધમ્મો પપઞ્ચારામસ્સ પપઞ્ચરતિનો’’તિ (દી. નિ. ૩.૩૫૮; અ. નિ. ૮.૩૦) ઇમં અટ્ઠમં મહાપુરિસવિતક્કં પૂરેન્તો ઉપરિ દેસયિ. તં પન દેસિતં દસ્સેન્તો આહ – ‘‘નિપ્પપઞ્ચરતો બુદ્ધો, નિપ્પપઞ્ચમદેસયી’’તિ, પપઞ્ચા નામ રાગાદયો કિલેસા, તેસં વૂપસમનતાય તદભાવતો ચ લોકુત્તરધમ્મા નિપ્પપઞ્ચા નામ. યથા તં પાપુણાતિ, તથા ધમ્મં દેસેસિ, સામુક્કંસિકં ચતુસચ્ચદેસનં અદેસયીતિ અત્થો.

તસ્સાહં ધમ્મમઞ્ઞાયાતિ તસ્સ સત્થુ દેસનાધમ્મં જાનિત્વા. વિહાસિન્તિ યથાનુસિટ્ઠં પટિપજ્જન્તો વિહરિં. સાસને રતોતિ સિક્ખત્તયસઙ્ગહે સાસને અભિરતો. તિસ્સો વિજ્જા અનુપ્પત્તાતિ પુબ્બેનિવાસઞાણં, દિબ્બચક્ખુઞાણં, આસવક્ખયઞાણન્તિ ઇમા તિસ્સો વિજ્જા મયા અનુપ્પત્તા સચ્છિકતા. તતો એવ કતં બુદ્ધસ્સ સાસનં, અનુસિટ્ઠિ ઓવાદો અનુટ્ઠિતોતિ અત્થો.

ભદ્દિયત્થેરવત્થુ

૧૯૩. છટ્ઠે ઉચ્ચ-સદ્દેન સમાનત્થો ઉચ્ચા-સદ્દોતિ આહ – ‘‘ઉચ્ચાકુલિકાનન્તિ ઉચ્ચે કુલે જાતાન’’ન્તિ. કાળી સા દેવીતિ કાળવણ્ણતાય કાળી સા દેવી. કુલાનુક્કમેન રજ્જાનુપ્પત્તિ મહાકુલિનસ્સેવાતિ વુત્તં – ‘‘સોયેવ ચા’’તિઆદિ.

લકુણ્ડકભદ્દિયત્થેરવત્થુ

૧૯૪. સત્તમે રિત્તકોતિ દેય્યવત્થુરહિતો. ગુણે આવજ્જેત્વાતિ ભગવતો રૂપગુણે ચેવ આકપ્પસમ્પદાદિગુણે ચ અત્તનો અધિપ્પાયં ઞત્વા અમ્બપક્કસ્સ પટિગ્ગહણં પરિભુઞ્જનન્તિ એવમાદિકે યથાઉપટ્ઠિતે ગુણે આવજ્જેત્વા.

પિણ્ડોલભારદ્વાજત્થેરવત્થુ

૧૯૫. અટ્ઠમે અભીતનાદભાવેન સીહસ્સ વિય નાદો સીહનાદો, સો એતેસં અત્થીતિ સીહનાદિકા, તેસં સીહનાદિકાનં. ગરહિતબ્બપસંસિતબ્બધમ્મે યાથાવતો જાનન્તસ્સેવ ગરહા પસંસા ચ યુત્તરૂપાતિ આહ – ‘‘બુદ્ધા ચ નામા’’તિઆદિ. ખીણા જાતીતિઆદીહિ પચ્ચવેક્ખણઞાણસ્સ ભૂમિં દસ્સેતિ. તેન હિ ઞાણેન અરિયસાવકો પચ્ચવેક્ખન્તો ‘‘ખીણા જાતી’’તિઆદિં પજાનાતિ. કતમા પનસ્સ જાતિ ખીણા, કથઞ્ચ પજાનાતીતિ? ન તાવસ્સ અતીતા ખીણા પુબ્બેવ ખીણત્તા, ન અનાગતા અનાગતે વાયામાભાવતો, ન પચ્ચુપ્પન્ના વિજ્જમાનત્તા. યા પન મગ્ગસ્સ અભાવિતત્તા ઉપ્પજ્જેય્ય એકચતુપઞ્ચવોકારભવેસુ એકચતુપઞ્ચક્ખન્ધપ્પભેદા જાતિ, સા મગ્ગસ્સ ભાવિતત્તા અનુપ્પાદધમ્મતં આપજ્જનેન ખીણા. તં સો મગ્ગભાવનાય પહીનકિલેસે પચ્ચવેક્ખિત્વા ‘‘કિલેસાભાવે વિજ્જમાનમ્પિ કમ્મં આયતિં અપ્પટિસન્ધિકં હોતી’’તિ જાનન્તો પજાનાતિ.

વુસિતન્તિ વુટ્ઠં પરિવુટ્ઠં, કતં ચરિતં નિટ્ઠિતન્તિ અત્થો. બ્રહ્મચરિયન્તિ મગ્ગબ્રહ્મચરિયં. પુથુજ્જનકલ્યાણકેન હિ સદ્ધિં સત્ત સેક્ખા મગ્ગબ્રહ્મચરિયં વસન્તિ નામ, ખીણાસવો વુટ્ઠવાસો. તસ્મા અરિયસાવકો અત્તનો બ્રહ્મચરિયવાસં પચ્ચવેક્ખન્તો ‘‘વુસિતં બ્રહ્મચરિય’’ન્તિ પજાનાતિ. કતં કરણીયન્તિ ચતૂસુ સચ્ચેસુ ચતૂહિ મગ્ગેહિ પરિઞ્ઞાપહાનસચ્છિકિરિયાભાવનાભિસમયવસેન સોળસવિધં કિચ્ચં નિટ્ઠાપિતન્તિ અત્થો. પુથુજ્જનકલ્યાણકાદયો હિ તં કિચ્ચં કરોન્તિ, ખીણાસવો કતકરણીયો. તસ્મા અરિયસાવકો અત્તનો કરણીયં પચ્ચવેક્ખન્તો ‘‘કતં કરણીય’’ન્તિ પજાનાતિ. નાપરં ઇત્થત્તાયાતિ ઇદાનિ પુન ઇત્થભાવાય એવં સોળસવિધકિચ્ચભાવાય, કિલેસક્ખયાય વા મગ્ગભાવનાય કિચ્ચં મે નત્થીતિ પજાનાતિ. અથ વા ઇત્થત્તાયાતિ ઇત્થભાવતો ઇમસ્મા એવંપકારા ઇદાનિ વત્તમાનક્ખન્ધસન્તાના અપરં ખન્ધસન્તાનં મય્હં નત્થિ, ઇમે પન પઞ્ચક્ખન્ધા પરિઞ્ઞાતા તિટ્ઠન્તિ છિન્નમૂલકા રુક્ખા વિય, તે ચરિમકવિઞ્ઞાણનિરોધેન અનુપાદાનો વિય જાતવેદો નિબ્બાયિસ્સન્તીતિ પજાનાતિ.

મન્તાણિપુત્તપુણ્ણત્થેરવત્થુ

૧૯૬. નવમે અટ્ઠારસસુપિ વિજ્જાટ્ઠાનેસુ નિપ્ફત્તિં ગતત્તા ‘‘સબ્બસિપ્પેસુ કોવિદો હુત્વા’’તિ વુત્તં. અભિદયાઅબ્ભઞ્ઞાવહસ્સેવ ધમ્મસ્સ તત્થ ઉપલબ્ભનતો ‘‘મોક્ખધમ્મં અદિસ્વા’’તિ વુત્તં. તેનાહ – ‘‘ઇદં વેદત્તયં નામા’’તિઆદિ. તથા હિ અનેન દુગ્ગતિપરિમુચ્ચનમ્પિ દુલ્લભં, અભિઞ્ઞાપરિવારાનં અટ્ઠન્નં સમાપત્તીનં લાભિતાય સયં એકદેસેન ઉપસન્તો પરમુક્કંસગતં ઉત્તમદમથસમથં અનઞ્ઞસાધારણં ભગવન્તં સમ્ભાવેન્તો ‘‘અયં પુરિસો’’તિઆદિમાહ. પિટકાનિ ગહેત્વા આગચ્છન્તીતિ ફલભાજનાનિ ગહેત્વા અસ્સામિકાય આગચ્છન્તિ. બુદ્ધાનન્તિ ગારવવસેન બહુવચનનિદ્દેસો કતો. પરિભુઞ્જીતિ દેવતાહિ પક્ખિત્તદિબ્બોજં વનમૂલફલાફલં પરિભુઞ્જિ. પત્તે પતિટ્ઠાપિતસમનન્તરમેવ હિ દેવતા તત્થ દિબ્બોજં પક્ખિપિંસુ. સમ્મસિત્વાતિ પચ્ચવેક્ખિત્વા, પરિવત્તેત્વાતિ ચ વદન્તિ. અરહત્તં પાપુણિંસૂતિ મહાદેવત્થેરસ્સ અનુમોદનકથાય અનુપુબ્બિકથાસક્ખિકાય સુવિસોધિતચિત્તસન્તાના અરહત્તં પાપુણિંસુ.

દસહિ કથાવત્થૂહીતિ અપ્પિચ્છકથા સન્તુટ્ઠિકથા પવિવેકકથા અસંસગ્ગકથા વીરિયારમ્ભકથા સીલસમ્પદાકથા સમાધિસમ્પદાકથા પઞ્ઞાસમ્પદાકથા વિમુત્તિસમ્પદાકથા વિમુત્તિઞાણદસ્સનસમ્પદાકથાતિ ઇમેહિ દસહિ કથાવત્થૂહિ. જાતિભૂમિરટ્ઠવાસિનોતિ જાતિભૂમિવન્તદેસવાસિનો, સત્થુ જાતદેસવાસિનોતિ અત્થો. સીસાનુલોકિકોતિ પુરતો ગચ્છન્તસ્સ સીસં અનુ અનુ પસ્સન્તો. ઓકાસં સલ્લક્ખેત્વાતિ સાકચ્છાય અવસરં સલ્લક્ખેત્વા. સત્તવિસુદ્ધિક્કમં પુચ્છીતિ ‘‘કિં નુ ખો, આવુસો, સીલવિસુદ્ધત્થં ભગવતિ બ્રહ્મચરિયં વુસ્સતી’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૨૫૭) સત્ત વિસુદ્ધિયો પુચ્છિ. ધમ્મકથિકાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેસિ સવિસેસેન દસકથાવત્થુલાભિતાય.

મહાકચ્ચાનત્થેરવત્થુ

૧૯૭. દસમે સંખિત્તેન કથિતધમ્મસ્સાતિ મધુપિણ્ડિકસુત્તન્તદેસનાસુ વિય સઙ્ખેપેન દેસિતધમ્મસ્સ. તં દેસનં વિત્થારેત્વાતિ તં સઙ્ખેપદેસનં આયતનાદિવસેન વિત્થારેત્વા. અત્થં વિભજમાનાનન્તિ તસ્સા સઙ્ખેપદેસનાય અત્થં વિભજિત્વા કથેન્તાનં. અત્થવસેન વાતિ ‘‘એત્તકા એતસ્સ અત્થા’’તિ અત્થવસેન વા દેસનં પૂરેતું સક્કોન્તિ. બ્યઞ્જનવસેન વાતિ ‘‘એત્તકાનિ એત્થ બ્યઞ્જનાનિ દેસનાવસેન વત્તબ્બાની’’તિ બ્યઞ્જનવસેન વા પૂરેતું સક્કોન્તિ. અયં પન મહાકચ્ચાનત્થેરો ઉભયવસેનપિ સક્કોતિ તસ્સ સઙ્ખેપેન ઉદ્દિટ્ઠસ્સ વિત્થારેન સત્થુ અજ્ઝાસયાનુરૂપં દેસનતો, તસ્મા તત્થ અગ્ગોતિ વુત્તો. વુત્તનયેનેવાતિ ‘‘પાતોવ સુભોજનં ભુઞ્જિત્વા ઉપોસથઙ્ગાનિ અધિટ્ઠાયા’’તિઆદિના હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ. અઞ્ઞેહીતિ અઞ્ઞાસં ઇત્થીનં કેસેહિ અતિવિય દીઘા. ન કેવલઞ્ચ દીઘા એવ, અથ ખો સિનિદ્ધનીલમુદુકઞ્ચિકા ચ. નિક્કેસીતિ અપ્પકેસી યથા ‘‘અનુદરા કઞ્ઞા’’તિ.

પણિયન્તિ વિક્કેતબ્બભણ્ડં. આવજ્જેત્વાતિ ઉપનિસ્સયં કેસાનં પકતિભાવાપત્તિઞ્ચ આવજ્જેત્વા. ગારવેનાતિ મુણ્ડસીસાપિ થેરે ગારવેન એકવચનેનેવ આગન્ત્વા. નિમન્તેત્વાતિ સ્વાતનાય નિમન્તેત્વા. ઇમિસ્સા ઇત્થિયાતિ યથાવુત્તસેટ્ઠિધીતરમાહ. દિટ્ઠધમ્મિકોવાતિ અવધારણં અટ્ઠાનપયુત્તં, દિટ્ઠધમ્મિકો યસપટિલાભોવ અહોસીતિ અત્થો. યસપટિલાભોતિ ચ ભવસમ્પત્તિપટિલાભો. સત્તસુ હિ જવનચેતનાસુ પઠમા દિટ્ઠધમ્મવેદનીયફલા, પચ્છિમા ઉપપજ્જવેદનીયફલા, મજ્ઝે પઞ્ચ અપરાપરિયવેદનીયફલા, તસ્મા પઠમં એકં ચેતનં ઠપેત્વા સેસા યથાસકં પરિપુણ્ણફલદાયિનો હોન્તિ, પઠમચેતનાય પન દિટ્ઠધમ્મિકો યસપટિલાભોવ અહોસિ.

પઠમએતદગ્ગવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.