૧૪. એતદગ્ગવગ્ગો

(૧૪) ૨. દુતિયએતદગ્ગવગ્ગવણ્ણના

ચૂળપન્થકત્થેરવત્થુ

૧૯૮-૨૦૦. દુતિયસ્સ પઠમે મનેન નિબ્બત્તિતન્તિ અભિઞ્ઞામનેન ઉપ્પાદિતં. મનેન કતકાયોતિ અભિઞ્ઞાચિત્તેન દેસન્તરં પત્તકાયો. મનેન નિબ્બત્તિતકાયોતિ અભિઞ્ઞામનસા નિમ્મિતકાયો ‘‘અઞ્ઞં કાયં અભિનિમ્મિનાતી’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૨૩૬-૨૩૭; પટિ. મ. ૩.૧૪) વિય. એકસદિસેયેવાતિ અત્તસદિસેયેવ. એકવિધમેવાતિ અત્તના કતપ્પકારમેવ. એતપ્પરમો હિ યેભુય્યેન સાવકાનં ઇદ્ધિનિમ્માનવિધિ. અગ્ગો નામ જાતો એકદેસેન સત્થુ ઇદ્ધિનિમ્માનાનુવિધાનતો.

લાભિતાયાતિ એત્થ લાભીતિ ઈકારો અતિસયત્થો. તેન થેરસ્સ ચતુન્નં રૂપાવચરજ્ઝાનાનં અતિસયેન સવિસેસલાભિતં દસ્સેતિ. અરૂપાવચરજ્ઝાનાનં લાભિતાયાતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. ન કેવલઞ્ચેતા ચેતોસઞ્ઞાવિવટ્ટકુસલતા રૂપારૂપજ્ઝાનલાભિતાય એવ, અથ ખો ઇમેહિપિ કારણેહીતિ દસ્સેતું – ‘‘ચૂળપન્થકો ચા’’તિઆદિ વુત્તં. ચેતોતિ ચેત્થ ચિત્તસીસેન સમાધિ વુત્તો, તસ્મા ચેતસો સમાધિસ્સ વિવટ્ટનં ચેતોવિવટ્ટો, એકસ્મિંયેવારમ્મણે સમાધિચિત્તં વિવટ્ટેત્વા હેટ્ઠિમસ્સ હેટ્ઠિમસ્સ ઉપરૂપરિ હાપનતો રૂપાવચરજ્ઝાનલાભી ચેતોવિવટ્ટકુસલો નામ. ‘‘સબ્બસો રૂપસઞ્ઞાન’’ન્તિઆદિના (ધ. સ. ૨૬૫) વુત્તસઞ્ઞા અતિક્કમિત્વા ‘‘આકાસાનઞ્ચાયતનસઞ્ઞાસહગતં…પે… નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસઞ્ઞાસહગત’’ન્તિ (ધ. સ. ૨૬૫-૨૬૮) સઞ્ઞાસીસેન વુત્તજ્ઝાનાનં વિવટ્ટકુસલો, તથા ઇત્થિપુરિસાદિસઞ્ઞા નિચ્ચસઞ્ઞાદિતો ચિત્તં વિવટ્ટેત્વા કેવલે રૂપારૂપધમ્મમત્તે અસઙ્ખતે નિબ્બાને ચ વિસેસતો વટ્ટનતો ચ સુઞ્ઞતાનુપસ્સનાબહુલો સઞ્ઞાવિવટ્ટકુસલો. સમાધિકુસલતાય ચેતોવિવટ્ટકુસલતા તબ્બહુલવિહારિતાય. તથા વિપસ્સનાકુસલતાય સઞ્ઞાવિવટ્ટકુસલતા. એકોતિ ચૂળપન્થકત્થેરં વદતિ. સમાધિલક્ખણેતિ સવિતક્કસવિચારાદિસમાધિસભાવે. પુન એકોતિ મહાપન્થકત્થેરમાહ. વિપસ્સનાલક્ખણેતિ સત્તઅનુપસ્સના અટ્ઠારસમહાવિપસ્સનાદિવિપસ્સનાસભાવે. સમાધિગાળ્હોતિ સમાધિસ્મિં ઓગાળ્હચિત્તો સુભાવિતભાવનતા. અઙ્ગસંખિત્તેતિ ચતુરઙ્ગિકતિવઙ્ગિકાદિવસેન ઝાનઙ્ગાનં સઙ્ખિપને. આરમ્મણસંખિત્તેતિ કસિણુગ્ઘાટિમાકાસાદિનિબ્બત્તનેન કસિણાદિઆરમ્મણાનં સંખિપને. અઙ્ગવવત્થાપનેતિ વિતક્કાદીનં ઝાનઙ્ગાનં વવત્થાપને. આરમ્મણવવત્થાપનેતિ પથવીકસિણાદિજ્ઝાનારમ્મણાનં વવત્થાપને.

ઝાનઙ્ગેહીતિ રૂપાવચરજ્ઝાનઙ્ગેહિ, ઝાનઙ્ગાનેવ ઝાનં. પુન ઝાનઙ્ગેહીતિ અરૂપાવચરજ્ઝાનઙ્ગેહિ. ભાતાતિ જેટ્ઠભાતા. અસ્સાતિ કુટુમ્બિયસ્સ. સુવણ્ણપૂજન્તિ સોવણ્ણમયં પુપ્ફપૂજં કત્વા. દેવપુરેતિ તાવતિંસભવને સુદસ્સનમહાનગરે. અગ્ગદ્વારેનાતિ તસ્મિં દિવસે અગ્ગં સબ્બપઠમં વિવટેન નગરદ્વારેન નિક્ખમિત્વા.

કોકનદન્તિ પદુમવિસેસનં યથા ‘‘કોકાસક’’ન્તિ. તં કિર બહુપત્તં વણ્ણસમ્પન્નં અતિસુગન્ધઞ્ચ હોતિ. ‘‘કોકનદં નામ સેતપદુમ’’ન્તિપિ વદન્તિ. પાતોતિ પગેવ. અયઞ્હેત્થ અત્થો – યથા કોકનદસઙ્ખાતં પદુમં પાતો સૂરિયુગ્ગમનવેલાયં ફુલ્લં વિકસિતં અવીતગન્ધં સિયા વિરોચમાનં, એવં સરીરગન્ધેન ગુણગન્ધેન ચ સુગન્ધં સરદકાલે અન્તલિક્ખે આદિચ્ચમિવ અત્તનો તેજસા તપન્તં અઙ્ગેહિ નિચ્છરણકજુતિયા અઙ્ગીરસં સમ્માસમ્બુદ્ધં પસ્સાતિ.

ચૂળપન્થકો કિર કસ્સપસમ્માસમ્બુદ્ધકાલે પબ્બજિત્વા પઞ્ઞવા હુત્વા અઞ્ઞતરસ્સ દન્ધભિક્ખુનો ઉદ્દેસગહણકાલે પરિહાસકેળિં અકાસિ. સો ભિક્ખુ તેન પરિહાસેન લજ્જિતો નેવ ઉદ્દેસં ગણ્હિ, ન સજ્ઝાયમકાસિ. તેન કમ્મેનાયં પબ્બજિત્વાવ દન્ધો જાતો, તસ્મા ગહિતગહિતપદં ઉપરિઉપરિપદં ગણ્હન્તસ્સ નસ્સતિ. ઇદ્ધિયા અભિસઙ્ખરિત્વા સુદ્ધં ચોળખણ્ડં અદાસીતિ તસ્સ પુબ્બહેતું દિસ્વા તદનુરૂપે કમ્મટ્ઠાને નિયોજેન્તો સુદ્ધં ચોળખણ્ડં અદાસિ. સો કિર પુબ્બે રાજા હુત્વા નગરં પદક્ખિણં કરોન્તો નલાટતો સેદે મુચ્ચન્તે પરિસુદ્ધેન સાટકેન નલાટં પુઞ્છિ, સાટકો કિલિટ્ઠો અહોસિ. સો ‘‘ઇમં સરીરં નિસ્સાય એવરૂપો પરિસુદ્ધસાટકો પકતિં જહિત્વા કિલિટ્ઠો જાતો, અનિચ્ચા વત સઙ્ખારા’’તિ અનિચ્ચસઞ્ઞં પટિલભિ. તેન કારણેનસ્સ રજોહરણમેવ પચ્ચયો જાતો.

લોમાનીતિ ચોળખણ્ડતન્તગતઅંસુકે વદતિ. ‘‘કિલિટ્ઠધાતુકાની’’તિ કિલિટ્ઠસભાવાનિ. એવંગતિકમેવાતિ ઇદં ચિત્તમ્પિ ભવઙ્ગવસેન પકતિયા પણ્ડરં પરિસુદ્ધં રાગાદિસમ્પયુત્તધમ્મવસેન સંકિલિટ્ઠં જાતન્તિ દસ્સેતિ. નક્ખત્તં સમાનેત્વાતિ નક્ખત્તં સમન્નાહરિત્વા, આવજ્જેત્વાતિ અત્થો. બિળારસ્સત્થાયાતિ બિળારસ્સ ગોચરત્થાય. જલપથકમ્મિકેનાતિ સમુદ્દકમ્મિકેન. ચારિન્તિ ખાદિતબ્બતિણં. સચ્ચકારન્તિ સચ્ચભાવાવહં કારં, ‘‘અત્તના ગહિતે ભણ્ડે અઞ્ઞેસં ન દાતબ્બ’’ન્તિ વત્વા દાતબ્બલઞ્જન્તિ વુત્તં હોતિ. તતિયેન પટિહારેનાતિ તતિયેન સાસનેન. પત્તિકા હુત્વાતિ સામિનો હુત્વા.

અપ્પકેનપીતિ થોકેનપિ પરિત્તેનપિ. મેધાવીતિ પઞ્ઞવા. પાભતેનાતિ ભણ્ડમૂલેન. વિચક્ખણોતિ વોહારકુસલો. સમુટ્ઠાપેતિ અત્તાનન્તિ મહન્તં ધનં યસઞ્ચ ઉપ્પાદેત્વા તત્થ અત્તાનં સણ્ઠપેતિ પતિટ્ઠાપેતિ. યથા કિં? અણું અગ્ગિંવ સન્ધમં, યથા પણ્ડિતો પુરિસો પરિત્તકં અગ્ગિં અનુક્કમેન ગોમયચુણ્ણાદીનિ પક્ખિપિત્વા મુખવાતેન ધમેન્તો સમુટ્ઠાપેતિ વડ્ઢેતિ, મહન્તં અગ્ગિક્ખન્ધં કરોતિ, એવમેવ પણ્ડિતો થોકમ્પિ પાભતં લભિત્વા નાનાઉપાયેહિ પયોજેત્વા ધનઞ્ચ યસઞ્ચ વડ્ઢેતિ, વડ્ઢેત્વા પુન તત્થ અત્તાનં પતિટ્ઠાપેતિ. તાય એવ વા પન ધનસ્સ મહન્તતાય અત્તાનં સમુટ્ઠાપેતિ, અભિઞ્ઞાતં પાકટં કરોતીતિ અત્થો.

સુભૂતિત્થેરવત્થુ

૨૦૧-૨૦૨. તતિયે રણાતિ હિ રાગાદયો કિલેસા વુચ્ચન્તીતિ ‘‘સરણા ધમ્મા’’તિઆદીસુ (ધ. સ. ૧૦૦ દુકમાતિકા) રાગાદયો કિલેસા ‘‘રણા’’તિ વુચ્ચન્તિ. રણન્તિ એતેહીતિ રણા. યેહિ અભિભૂતા સત્તા નાનપ્પકારેન કન્દન્તિ પરિદેવન્તિ, તસ્મા તે રાગાદયો ‘‘રણા’’તિ વુત્તા. દેસિતનિયામતો અનોક્કમિત્વાતિ દેસિતાનોક્કમનતો અનુપગન્ત્વા દેસેતિ, સત્થારા દેસિતનિયામેનેવ અનોદિસ્સકં કત્વા ધમ્મં દેસેતીતિ વુત્તં હોતિ. એવન્તિ એવં મેત્તાઝાનતો વુટ્ઠાય ભિક્ખાગહણે સતિ. ભિક્ખાદાયકાનં મહપ્ફલં ભવિસ્સતીતિ ઇદં ચૂળચ્છરાસઙ્ઘાતસુત્તેન (અ. નિ. ૧.૫૧ આદયો) દીપેતબ્બં. અચ્છરાસઙ્ઘાતમત્તમ્પિ હિ કાલં મેત્તચિત્તં આસેવન્તસ્સ ભિક્ખુનો દિન્નદાનં મહપ્ફલં હોતિ મહાનિસંસં, તેન ચ સો અમોઘં રટ્ઠપિણ્ડં ભુઞ્જતીતિ અયમત્થો તત્થ આગતોયેવ. નિમિત્તં ગણ્હિત્વાતિ આકારં સલ્લક્ખેત્વા.

ખદિરવનિયરેવતત્થેરવત્થુ

૨૦૩. પઞ્ચમે વનસભાગન્તિ સભાગં વનં, સભાગન્તિ ચ સપ્પાયન્તિ અત્થો. યઞ્હિ પકતિવિરુદ્ધં બ્યાધિવિરુદ્ધઞ્ચ ન હોતિ, તં ‘‘સભાગ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. ઉદકસભાગન્તિઆદીસુપિ ઇમિનાવ નયેન અત્થો વેદિતબ્બો. કલ્યાણકમ્માયૂહનક્ખણોતિ કલ્યાણકમ્મૂપચયસ્સ ઓકાસો. તિણ્ણં ભાતિકાનન્તિ ઉપતિસ્સો, ચુન્દો, ઉપસેનોતિ ઇમેસં તિણ્ણં જેટ્ઠભાતિકાનં. તિસ્સન્નઞ્ચ ભગિનીનન્તિ ચાલા, ઉપચાલા, સીસુપચાલાતિ ઇમેસં તિસ્સન્નં જેટ્ઠભગિનીનં. એત્થ ચ સારિપુત્તત્થેરો સયં પબ્બજિત્વા ચાલા, ઉપચાલા, સીસુપચાલાતિ તિસ્સો ભગિનિયો, ચુન્દો ઉપસેનોતિ ઇમે ભાતરો પબ્બાજેસિ, રેવતકુમારો એકોવ ગેહે અવસિસ્સતિ. તેન વુત્તં – ‘‘અમ્હાકં…પે… પબ્બાજેન્તી’’તિ. મહલ્લકતરાતિ વુદ્ધતરા. ઇદઞ્ચ કુમારિકાય ચિરજીવિતં અભિકઙ્ખમાના આહંસુ. સા કિર તસ્સ અય્યિકા વીસતિવસ્સસતિકા ખણ્ડદન્તા પલિતકેસા વલિત્તચા તિલકાહતગત્તા ગોપાનસિવઙ્કા અહોસિ. વિધાવનિકન્તિ વિધાવનકીળિકં. તિસ્સન્નં સમ્પત્તીનન્તિ અનુસ્સવવસેન મનુસ્સદેવમોક્ખસમ્પત્તિયો સન્ધાય વદતિ, મનુસ્સદેવબ્રહ્મસમ્પત્તિયો વા. સીવલિસ્સ પુઞ્ઞં વીમંસિસ્સામાતિ ‘‘સીવલિના કતપુઞ્ઞસ્સ વિપાકદાનટ્ઠાનમિદ’’ન્તિ ઞત્વા એવમાહ. સભાગટ્ઠાનન્તિ સમં દેસં.

તં ભૂમિરામણેય્યકન્તિ કિઞ્ચાપિ અરહન્તો ગામન્તે કાયવિવેકં ન લભન્તિ, ચિત્તવિવેકં પન લભન્તેવ. તેસઞ્હિ દિબ્બપ્પટિભાગાનિપિ આરમ્મણાનિ ચિત્તં ચાલેતું ન સક્કોન્તિ, તસ્મા ગામો વા હોતુ અરઞ્ઞાદીનં વા અઞ્ઞતરં, ‘યત્થ અરહન્તો વિહરન્તિ, તં ભૂમિરામણેય્યકં’, સો ભૂમિપ્પદેસો રમણીયો એવાતિ અત્થો.

કઙ્ખારેવતત્થેરવત્થુ

૨૦૪. છટ્ઠે અકપ્પિયો, આવુસો, ગુળોતિ એકદિવસં થેરો અન્તરામગ્ગે ગુળકરણં ઓક્કમિત્વા ગુળે પિટ્ઠમ્પિ છારિકમ્પિ પક્ખિત્તે દિસ્વાન ‘‘અકપ્પિયો ગુળો, સામિસો ન કપ્પતિ ગુળો વિકાલે પરિભુઞ્જિતુ’’ન્તિ કુક્કુચ્ચાયન્તો એવમાહ. અકપ્પિયા મુગ્ગાતિ એકદિવસં અન્તરામગ્ગે વચ્ચે મુગ્ગં જાતં દિસ્વા ‘‘અકપ્પિયા મુગ્ગા, પક્કાપિ મુગ્ગા જાયન્તી’’તિ કુક્કુચ્ચાયન્તો એવમાહ. સેસમેત્થ સબ્બં ઉત્તાનમેવ.

સોણકોળિવિસત્થેરવત્થુ

૨૦૫. સત્તમે હાપેતબ્બમેવ અહોસિ અચ્ચારદ્ધવીરિયત્તા. ઉદકેન સમુપબ્યૂળ્હેતિ ઉદકેન થલં ઉસ્સારેત્વા તત્થ તત્થ રાસિકતે. હરિતૂપલિત્તાયાતિ ગોમયપરિભણ્ડકતાય. તિવિધેન ઉદકેન પોસેન્તીતિ ખીરોદકં ગન્ધોદકં કેવલોદકન્તિ એવં તિવિધેન ઉદકેન પોસેન્તિ પરિપાલેન્તિ. પરિસ્સાવેત્વાતિ પરિસોધેત્વા ગહિતે તણ્ડુલેતિ યોજેતબ્બં. દેવો મઞ્ઞેતિ દેવો વિય. વીણોવાદેનાતિ ‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, સોણ, યદા તે વીણાય તન્તિયો અચ્ચાયતા હોન્તિ, અપિ નુ તે વીણા તસ્મિં સમયે સરવતી વા હોતિ કમ્મઞ્ઞા વાતિ? નો હેતં, ભન્તેતિ. એવમેવ ખો, સોણ, અચ્ચારદ્ધવીરિયં ઉદ્ધચ્ચાય સંવત્તતિ, અતિસિથિલવીરિયં કોસજ્જાય સંવત્તતિ. તસ્માતિહ ત્વં, સોણ, વીરિયસમતં અધિટ્ઠહ, ઇન્દ્રિયાનઞ્ચ સમતં પટિવિજ્ઝા’’તિ (મહાવ. ૨૪૩) એવં વીણં ઉપમં કત્વા પવત્તિતેન વીણોપમોવાદેન. વીરિયસમથયોજનત્થાયાતિ વીરિયસ્સ સમથેન યોજનત્થાય.

સોણકુટિકણ્ણત્થેરવત્થુ

૨૦૬. અટ્ઠમે કુટિકણ્ણોતિ વુચ્ચતીતિ ‘‘કોટિકણ્ણો’’તિ વત્તબ્બે ‘‘કુટિકણ્ણો’’તિ વોહરીયતિ. કુલઘરે ભવા કુલઘરિકા. સા કિર અવન્તિરટ્ઠે કુલઘરે મહાવિભવસ્સ સેટ્ઠિસ્સ ભરિયા. દસબલસ્સ ધમ્મકથં સુત્વા સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાય ચિન્તેસીતિ ઇદં અઙ્ગુત્તરભાણકાનં મતેન વુત્તં. સુત્તનિપાતટ્ઠકથાયં પન ‘‘સપરિસો ભગવન્તં ઉપસઙ્કમ્મ ધમ્મદેસનં અસ્સોસિ, ન ચ કઞ્ચિ વિસેસં અધિગઞ્છિ. કસ્મા? સો હિ ધમ્મં સુણન્તો હેમવતં અનુસ્સરિત્વા ‘આગતો નુ ખો મે સહાયકો, નો’તિ દિસાદિસં ઓલોકેત્વા તં અપસ્સન્તો ‘વઞ્ચિતો મે સહાયો, યો એવં વિચિત્તપ્પટિભાનં ભગવતો દેસનં ન સુણાતી’તિ વિક્ખિત્તચિત્તો અહોસી’’તિ વુત્તં.

યસ્મા પટિસન્ધિજાતિઅભિનિક્ખમનબોધિપરિનિબ્બાનેસ્વેવ દ્વત્તિંસ પુબ્બનિમિત્તાનિ હુત્વાવ પટિવિગચ્છન્તિ, ન ચિરટ્ઠિતિકાનિ હોન્તિ, ધમ્મચક્કપ્પવત્તને (સં. નિ. ૫.૧૦૮૧; પટિ. મ. ૨.૩૦) પન તાનિ સવિસેસાનિ હુત્વા ચિરતરં ઠત્વા નિરુજ્ઝન્તિ, તસ્મા વુત્તં – ‘‘તિયોજનસહસ્સં હિમવન્તં અકાલપુપ્ફિતં દિસ્વા’’તિઆદિ. અગ્ગબલકાયાતિ સબ્બપુરતો ગચ્છન્તા બલકાયા. કેન પુપ્ફિતભાવં જાનાસીતિ કેન કારણેન હિમવન્તસ્સ પુપ્ફિતભાવં જાનાસીતિ, યેન કારણેન ઇમં અકાલપુપ્ફપાટિહારિયં જાતં, તં જાનાસીતિ વુત્તં હોતિ. તસ્સ પવત્તિતભાવન્તિ તસ્સ ધમ્મચક્કસ્સ ભગવતા પવત્તિતભાવં. સદ્દે નિમિત્તં ગણ્હીતિ સદ્દે આકારં સલ્લક્ખેસિ. તતોતિ ‘‘અહં ‘એતં અમતધમ્મં તમ્પિ જાનાપેસ્સામી’તિ તવ સન્તિકં આગતોસ્મી’’તિ યં વુત્તં, તદનન્તરન્તિ અત્થો.

સાતાગિરો હેમવતસ્સ બુદ્ધુપ્પાદં કથેત્વા તં ભગવતો સન્તિકં આનેતુકામો ‘‘અજ્જ પન્નરસો’’તિઆદિગાથમાહ. તત્થ (સુ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૫૩) અજ્જાતિ અયં રત્તિન્દિવો પક્ખગણનતો પન્નરસો, ઉપવસિતબ્બતો ઉપોસથો. તીસુ વા ઉપોસથેસુ અજ્જ પન્નરસો ઉપોસથો, ન ચાતુદ્દસિઉપોસથો, ન સામગ્ગીઉપોસથો. દિવિ ભવાનિ દિબ્બાનિ, દિબ્બાનિ એત્થ અત્થીતિ દિબ્બાનિ. કાનિ તાનિ? રૂપાનિ. તઞ્હિ રત્તિં દેવાનં દસસહસ્સિલોકધાતુતો સન્નિપતિતાનં સરીરવત્થાભરણવિમાનપ્પભાહિ અબ્ભાદિઉપક્કિલેસવિરહિતાય ચન્દપ્પભાય ચ સકલજમ્બુદીપો અલઙ્કતો અહોસીતિ અતિવિય અલઙ્કતો ચ પરિવિસુદ્ધિદેવસ્સ ભગવતો સરીરપ્પભાય. તેનાહ – ‘‘દિબ્બા રત્તિ ઉપટ્ઠિતા’’તિ.

એવં રત્તિગુણવણ્ણનાપદેસેનપિ સહાયસ્સ ચિત્તં પસાદં જનેન્તો બુદ્ધુપ્પાદં કથેત્વા આહ – ‘‘અનોમનામં સત્થારં, હન્દ પસ્સામ ગોતમ’’ન્તિ. તત્થ અનોમેહિ અલામકેહિ સબ્બાકારપરિપૂરેહિ ગુણેહિ નામં અસ્સાતિ અનોમનામો. તથા હિસ્સ ‘‘બુજ્ઝિતા સચ્ચાનીતિ બુદ્ધો, બોધેતા પજાયાતિ બુદ્ધો’’તિઆદિના (મહાનિ. ૧૯૨; ચૂળનિ. પારાયનત્થુતિગાથાનિદ્દેસો ૯૭; પટિ. મ. ૧.૧૬૨) નયેન બુદ્ધોતિ અનોમેહિ ગુણેહિ નામં. ‘‘ભગ્ગરાગોતિ ભગવા, ભગ્ગદોસોતિ ભગવા’’તિઆદિના (મહાનિ. ૮૪) નયેન ભગવાતિ અનોમેહિ ગુણેહિ નામં. એસ નયો ‘‘અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો વિજ્જાચરણસમ્પન્નો’’તિઆદીસુ. દિટ્ઠધમ્મિકાદિઅત્થેહિ દેવમનુસ્સે અનુસાસતિ ‘‘ઇમં પજહથ, ઇમં સમાદાય વત્તથા’’તિ સત્થા. તં અનોમનામં સત્થારં. હન્દાતિ વચસાયત્થે નિપાતો. પસ્સામાતિ તેન અત્તાનં સહ સઙ્ગહેત્વા પચ્ચુપ્પન્નબહુવચનં. ગોતમન્તિ ગોતમગોત્તં. ઇદં વુત્તં હોતિ – ‘‘સત્થા, ન સત્થા’’તિ મા વિમતિં અકાસિ, એકન્તબ્યવસિતો હુત્વાવ એહિ પસ્સામ ગોતમન્તિ.

એવં વુત્તે હેમવતો ‘‘અયં સાતાગિરો ‘અનોમનામં સત્થાર’ન્તિ ભણન્તો તસ્સ સબ્બઞ્ઞુતં પકાસેતિ, સબ્બઞ્ઞુનો ચ દુલ્લભા લોકે, સબ્બઞ્ઞુપટિઞ્ઞેહિ પૂરણાદિસદિસેહેવ લોકો ઉપદ્દુતો. સો પન યદિ સબ્બઞ્ઞૂ, અદ્ધા તાદિલક્ખણં પત્તો ભવિસ્સતિ, તેન એવં ગહેસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા તાદિલક્ખણં પુચ્છન્તો આહ – ‘‘કચ્ચિ મનો’’તિઆદિ. તત્થ કચ્ચીતિ પુચ્છા. મનોતિ ચિત્તં. સુપણિહિતોતિ સુટ્ઠુ ઠપિતો અચલો અસમ્પવેધી. સબ્બેસુ ભૂતેસુ સબ્બભૂતેસુ. તાદિનોતિ તાદિલક્ખણં પત્તસ્સેવ સતો. પુચ્છા એવ વા અયં ‘‘સો તવ સત્થા સબ્બભૂતેસુ તાદી, ઉદાહુ નો’’તિ. ઇટ્ઠે અનિટ્ઠેચાતિ એવરૂપે આરમ્મણે. સઙ્કપ્પાતિ વિતક્કા. વસીકતાતિ વસં ગમિતા. ઇદં વુત્તં હોતિ – યં તં સત્થારં વદસિ, તસ્સ તે સત્થુનો કચ્ચિ તાદિલક્ખણં સમ્પત્તસ્સ સતો સબ્બભૂતેસુ મનો સુપણિહિતો, ઉદાહુ યાવ પચ્ચયં ન લભતિ, તાવ સુપણિહિતો વિય ખાયતિ. સો વા તે સત્થા કચ્ચિ સબ્બભૂતેસુ સત્તેસુ તાદી, ઉદાહુ નો, યે ચ ઇટ્ઠાનિટ્ઠેસુ આરમ્મણેસુ રાગદોસવસેન સઙ્કપ્પા ઉપ્પજ્જેય્યું, ત્યાસ્સ કચ્ચિ વસીકતા, ઉદાહુ કદાચિ તેસમ્પિ વસેન વત્તતીતિ.

તીણિ વસ્સાનીતિ સોણસ્સ પબ્બજિતદિવસતો પટ્ઠાય તીણિ વસ્સાનિ. તદા કિર ભિક્ખૂ યેભુય્યેન મજ્ઝિમદેસેયેવ વસિંસુ, તસ્મા તત્થ કતિપયા એવ અહેસું. તે ચ એકસ્મિં નિગમે એકો દ્વેતિ એવં વિસું વિસું વસિંસુ, થેરાનઞ્ચ કતિપયે ભિક્ખૂ આનેત્વા અઞ્ઞેસુ આનીયમાનેસુ પુબ્બં આનીતા કેનચિદેવ કરણીયેન પક્કમિંસુ, કઞ્ચિ કાલં આગમેત્વા પુન તેસુ આનીયમાનેસુ ઇતરે પક્કમિંસુ, એવં પુનપ્પુનં આનયનેન સન્નિપાતો ચિરેનેવ અહોસિ, થેરો ચ તદા એકવિહારી અહોસિ. તેન વુત્તં – ‘‘તીણિ વસ્સાનિ ગણં પરિયેસિત્વા’’તિ. તીણિ વસ્સાનીતિ ચ અચ્ચન્તસંયોગે ઉપયોગવચનં. સત્થુ અધિપ્પાયં ઞત્વાતિ અત્તનો આણાપનેનેવ ‘‘ઇમિના સદ્ધિં એકગન્ધકુટિયં વસિતુકામો ભગવા’’તિ સત્થુ અધિપ્પાયં જાનિત્વા. ભગવા કિર યેન સદ્ધિં એકગન્ધકુટિયં વસિતુકામો, તસ્સ સેનાસનપઞ્ઞત્તિયં આનન્દત્થેરં આણાપેતિ.

અજ્ઝોકાસે વીતિનામેત્વાતિ અજ્ઝોકાસે નિસજ્જાય વીતિનામેત્વા. યસ્મા ભગવા આયસ્મતો સોણસ્સ સમાપત્તિસમાપજ્જનેન પટિસન્થારં કરોન્તો સાવકસાધારણા સબ્બા સમાપત્તિયો અનુલોમપ્પટિલોમં સમાપજ્જન્તો બહુદેવ રત્તિં અજ્ઝોકાસે નિસજ્જાય વીતિનામેત્વા પાદે પક્ખાલેત્વા વિહારં પાવિસિ, તસ્મા આયસ્માપિ સોણો ભગવતો અધિપ્પાયં ઞત્વા તદનુરૂપં સબ્બા તા સમાપત્તિયો સમાપજ્જન્તો બહુદેવ રત્તિં અજ્ઝોકાસે નિસજ્જાય વીતિનામેત્વા પાદે પક્ખાલેત્વા વિહારં પાવિસીતિ વદન્તિ. પવિસિત્વા ચ ભગવતા અનુઞ્ઞાતો ચીવરતિરોકરણિયં કત્વા ભગવતો પાદપસ્સે નિસજ્જાય વીતિનામેસિ. અજ્ઝેસીતિ આણાપેસિ. પટિભાતુ તં ભિક્ખુ ધમ્મો ભાસિતુન્તિ ભિક્ખુ તુય્હં ધમ્મો ભાસિતું ઉપટ્ઠાતુ, ઞાણમુખં આગચ્છતુ, યથાસુતં યથાપરિયત્તં ધમ્મં ભણાહીતિ અત્થો. અટ્ઠકવગ્ગિયાનીતિ અટ્ઠકવગ્ગભૂતાનિ કામસુત્તાદિસોળસસુત્તાનિ (મહાનિ. ૧). સુગ્ગહિતોતિ સમ્મા ઉગ્ગહિતો. સબ્બે વરે યાચીતિ વિનયધરપઞ્ચમેન ગણેન ઉપસમ્પદા ધુવન્હાનં ચમ્મત્થરણં ગણઙ્ગણૂપાહનં ચીવરવિપ્પવાસોતિ ઇમે પઞ્ચ વરે યાચિ. સુત્તે આગતમેવાતિ ઉદાનપાળિયં આગતસુત્તં સન્ધાય વદતિ.

સીવલિત્થેરવત્થુ

૨૦૭. નવમે સાકચ્છિત્વા સાકચ્છિત્વાતિ રઞ્ઞા સદ્ધિં પટિવિરુજ્ઝનવસેન પુનપ્પુનં સાકચ્છં કત્વા. ગુળદધિન્તિ પત્થિન્નં ગુળસદિસં કઠિનદધિં. અતિઅઞ્છિતુન્તિ અતિવિય આકડ્ઢિતું. કઞ્જિયં વાહેત્વાતિ દધિમત્થું પવાહેત્વા, પરિસ્સાવેત્વાતિ અત્થો. ‘‘દધિતો કઞ્જિયં ગહેત્વા’’તિપિ પાઠો. નન્તિ સુપ્પવાસં. બીજપચ્છિં ફુસાપેન્તીતિ ઇમિના સમ્બન્ધો. યાવ ન ઉક્કડ્ઢન્તીતિ યાવ દાને ન ઉક્કડ્ઢન્તિ, દાતુકામાવ હોન્તીતિ અધિપ્પાયો મહાદુક્ખં અનુભોસીતિ પસવનિબન્ધનં મહન્તં દુક્ખં અનુભોસિ. સામિકં આમન્તેત્વાતિ સત્તાહં મૂળ્હગબ્ભા તિબ્બાહિ ખરાહિ દુક્ખવેદનાહિ ફુટ્ઠા ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધો વત સો ભગવા, યો ઇમસ્સ એવરૂપસ્સ દુક્ખસ્સ પહાનાય ધમ્મં દેસેતિ. સુપ્પટિપન્નો વત તસ્સ ભગવતો સાવકસઙ્ઘો, યો ઇમસ્સ એવરૂપસ્સ દુક્ખસ્સ પહાનાય પટિપન્નો. સુસુખં વત નિબ્બાનં, યત્થિદં એવરૂપં દુક્ખં ન સંવિજ્જતી’’તિ (ઉદા. ૧૮) ઇમેહિ તીહિ વિતક્કેહિ તં દુક્ખં અધિવાસેન્તી સત્થુ સન્તિકં પેસેતુકામતાય સામિકં આમન્તેત્વા. પુરે મરણાતિ મરણતો પુરેતરમેવ. ઇઙ્ગિતન્તિ આકારં. જીવિતભત્તન્તિ જીવિતસંસયે દાતબ્બભત્તં. સબ્બકમ્મક્ખમો અહોસીતિ સત્તવસ્સિકેહિ દારકેહિ કાતબ્બં યં કિઞ્ચિ કમ્મં કાતું સમત્થતાય સબ્બસ્સ કમ્મસ્સ ખમો અહોસિ. તેનેવ સો સત્તાહં મહાદાને દીયમાને જાતદિવસતો પટ્ઠાય ધમ્મકરણં આદાય સઙ્ઘસ્સ ઉદકં પરિસ્સાવેત્વા અદાસિ.

યોમન્તિઆદિગાથાય ‘‘યો ભિક્ખુ ઇમં રાગપલિપથઞ્ચેવ કિલેસદુગ્ગઞ્ચ સંસારવટ્ટઞ્ચ ચતુન્નં સચ્ચાનં અપ્પટિવિજ્ઝનકમોહઞ્ચ અતીતો ચત્તારો ઓઘે તિણ્ણો હુત્વા પારં અનુપ્પત્તો, દુવિધેન ઝાનેન ઝાયી, તણ્હાય અભાવેન અનેજો, કથંકથાય અભાવેન અકથંકથી, ઉપાદાનાનં અભાવેન અનુપાદિયિત્વા કિલેસનિબ્બાનેન નિબ્બુતો, તમહં બ્રાહ્મણં વદામી’’તિ અત્થો.

સબ્બેસંયેવ પન કેસાનં ઓરોપનઞ્ચ અરહત્તસચ્છિકિરિયા ચ અપચ્છાઅપુરિમા અહોસીતિ ઇમિના થેરસ્સ ખુરગ્ગેયેવ અરહત્તુપ્પત્તિ દીપિતા. એકચ્ચે પન આચરિયા એવં વદન્તિ ‘‘હેટ્ઠા વુત્તનયેન ધમ્મસેનાપતિના ઓવાદે દિન્ને ‘યં મયા કાતું સક્કા, તમહં જાનિસ્સામી’તિ પબ્બજિત્વા વિપસ્સનાકમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા તં દિવસંયેવ અઞ્ઞતરં વિચિત્તં કુટિકં દિસ્વા પવિસિત્વા માતુકુચ્છિયં સત્ત વસ્સાનિ અત્તના અનુભૂતદુક્ખં અનુસ્સરિત્વા તદનુસારેન અતીતાનાગતે ઞાણં નેન્તસ્સ આદિત્તા વિય તયો ભવા ઉપટ્ઠહિંસુ. ઞાણસ્સ પરિપાકં ગતત્તા વિપસ્સનાવીથિં ઓતરિત્વા તાવદેવ મગ્ગપ્પટિપાટિયા સબ્બેપિ આસવે ખેપેન્તો અરહત્તં પાપુણી’’તિ. ઉભયથાપિ થેરસ્સ અરહત્તુપ્પત્તિયેવ પકાસિતા, થેરો પન પભિન્નપ્પટિસમ્ભિદો છળભિઞ્ઞો અહોસિ.

વક્કલિત્થેરવત્થુ

૨૦૮. દસમે આહારકરણવેલન્તિ ભોજનકિચ્ચવેલં. અધિગચ્છે પદં સન્તન્તિ સઙ્ખારૂપસમં સુખન્તિ લદ્ધનામં સન્તં પદં નિબ્બાનં અધિગચ્છેય્ય. પઠમપાદેન પબ્બતે ઠિતોયેવાતિ પઠમેન પાદેન ગિજ્ઝકૂટે પબ્બતે ઠિતોયેવ. સેસમેત્થ સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

દુતિયએતદગ્ગવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.