૨. દુતિયો પરિચ્છેદો

ચેતસિકનિદ્દેસો

૬૭. ચિત્તાનન્તરમુદ્દિટ્ઠા, યે ચ ચેતસિકા મયા;

તેસં દાનિ કરિસ્સામિ, વિભાજનમિતો પરં.

તત્થ ચિત્તસમ્પયુત્તા, ચિત્તે ભવા વા ચેતસિકા. તેપિ ચિત્તં વિય સારમ્મણતો એકવિધા, સવિપાકાવિપાકતો દુવિધા, કુસલાકુસલાબ્યાકતભેદતો તિવિધા, કામાવચરાદિભેદતો ચતુબ્બિધા.

તત્થ કામાવચરચિત્તસમ્પયુત્તા કામાવચરા. તેસુ કામાવચરપઠમમહાકુસલચિત્તસમ્પયુત્તા તાવ નિયતા સરૂપેન આગતા એકૂનતિંસ ધમ્મા હોન્તિ. સેય્યથિદં – ફસ્સો વેદના સઞ્ઞા ચેતના વિતક્કો વિચારો પીતિ ચિત્તેકગ્ગતા સદ્ધા સતિ વીરિયં પઞ્ઞા જીવિતિન્દ્રિયં અલોભો અદોસો હિરી ઓત્તપ્પં કાયપ્પસ્સદ્ધિ ચિત્તપ્પસ્સદ્ધિ કાયલહુતા ચિત્તલહુતા કાયમુદુતા ચિત્તમુદુતા કાયકમ્મઞ્ઞતા ચિત્તકમ્મઞ્ઞતા કાયપાગુઞ્ઞતા ચિત્તપાગુઞ્ઞતા કાયુજુકતા ચિત્તુજુકતાતિ. પુન છન્દો, અધિમોક્ખો, તત્રમજ્ઝત્તતા, મનસિકારો ચાતિ ચત્તારો નિયતયેવાપનકા હોન્તિ. ઇમેહિ ચતૂહિ તેત્તિંસ હોન્તિ. પુન કરુણા મુદિતા કાયદુચ્ચરિતવિરતિ વચીદુચ્ચરિતવિરતિ મિચ્છાજીવવિરતિ ચેતિ ઇમે પઞ્ચ અનિયતા. ઇમે પન કદાચિ ઉપ્પજ્જન્તિ.

ઇમેસુ પન કરુણામુદિતાવસેન ભાવનાકાલે કરુણાપુબ્બભાગો વા મુદિતાપુબ્બભાગો વા એતા ઉપ્પજ્જન્તિ, ન પનેકતો ઉપ્પજ્જન્તિ. યદા પન ઇમિના ચિત્તેન મિચ્છાકમ્મન્તાદીહિ વિરમતિ, તદા સમ્માકમ્મન્તાદીનિ પરિપૂરેન્તિ, એકા વિરતિ ઉપ્પજ્જતિ, કરુણામુદિતાહિ સહ, અઞ્ઞમઞ્ઞેન ચ ન ઉપ્પજ્જન્તિ. તસ્મા એતેસુ એકેન સહ ચતુત્તિંસેવ ધમ્મા હોન્તિ.

૬૮. આદિના પુઞ્ઞચિત્તેન, તેત્તિંસ નિયતા મતા;

કરુણામુદિતેકેન, ચતુત્તિંસ ભવન્તિ તે.

૬૯. કસ્મા પનેત્થ મેત્તા ચ, ઉપેક્ખા ચ ન ઉદ્ધટા;

યેવાપનકધમ્મેસુ, ધમ્મરાજેન સત્થુના.

૭૦. અબ્યાપાદેન મેત્તાપિ, તત્રમજ્ઝત્તતાય ચ;

ઉપેક્ખા ગહિતા યસ્મા, તસ્મા ન ગહિતા ઉભો.

૭૧. કસ્મા યેવાપના ધમ્મા, બુદ્ધેનાદિચ્ચબન્ધુના;

સરૂપેનેવ સબ્બેતે, પાળિયં ન ચ ઉદ્ધટા.

૭૨. યસ્મા અનિયતા કેચિ, યસ્મા રાસિં ભજન્તિ ન;

યસ્મા ચ દુબ્બલા કેચિ, તસ્મા વુત્તા ન પાળિયં.

૭૩. છન્દાધિમોક્ખમુદિતા મનસિ ચ કારો,

મજ્ઝત્તતા ચ કરુણા વિરતિત્તયં ચ;

પુઞ્ઞેસુ તેન નિયતાનિયતા ચ સબ્બે,

યેવાપના મુનિવરેન ન ચેવ વુત્તા.

૭૪. કસ્મા પનેત્થ ફસ્સોવ, પઠમં સમુદીરિતો;

પઠમાભિનિપાતત્તા, ચિત્તસ્સારમ્મણે કિર.

૭૫. ફુસિત્વા પન ફસ્સેન, વેદનાય ચ વેદયે;

સઞ્જાનાતિ ચ સઞ્ઞાય, ચેતનાય ચ ચેતયે.

૭૬. બલવપચ્ચયત્તા ચ, સહજાતાનમેવ હિ;

ફસ્સોવ પઠમં વુત્તો, તસ્મા ઇધ મહેસિના.

૭૭. અકારણમિદં સબ્બં, ચિત્તાનં તુ સહેવ ચ;

એકુપ્પાદાદિભાવેન, ચિત્તજાનં પવત્તિતો.

૭૮. અયં તુ પઠમુપ્પન્નો, અયં પચ્છાતિ નત્થિદં;

બલવપચ્ચયત્તેપિ, કારણઞ્ચ ન દિસ્સતિ.

૭૯. દેસનાક્કમતો ચેવ, પઠમં સમુદીરિતો;

ઇચ્ચેવં પન વિઞ્ઞેય્યં, વિઞ્ઞુના ન વિસેસતો.

૮૦. ન ચ પરિયેસિતબ્બોયં, તસ્મા પુબ્બાપરક્કમો;

વચનત્થલક્ખણાદીહિ, ધમ્મા એવ વિજાનતા.

યસ્મા પન ઇમે ધમ્મા વચનત્થલક્ખણાદીહિ વુચ્ચમાના પાકટા હોન્તિ સુવિઞ્ઞેય્યાવ, તસ્મા તેસં વચનત્થલક્ખણાદીનિ પવક્ખામિ. સેય્યથિદં – ફુસતીતિ ફસ્સો. સ્વાયં ફુસનલક્ખણો, સઙ્ઘટ્ટનરસો, સન્નિપાતપચ્ચુપટ્ઠાનો, ફલટ્ઠેન વેદનાપચ્ચુપટ્ઠાનો વા, આપાથગતવિસયપદટ્ઠાનો. અયં હિ અરૂપધમ્મોપિ સમાનો આરમ્મણેસુ ફુસનાકારેનેવ પવત્તતિ, સો દ્વિન્નં મેણ્ડાનં સન્નિપાતો વિય દટ્ઠબ્બો.

સુન્દરં મનોતિ સુમનો, સુમનસ્સ ભાવો સોમનસ્સં, સોમનસ્સમેવ વેદના સોમનસ્સવેદના. સા વેદયિતલક્ખણા, ઇટ્ઠાકારાનુભવનરસા રાજા વિય સુભોજનરસં, ચેતસિકઅસ્સાદપચ્ચુપટ્ઠાના, પસ્સદ્ધિપદટ્ઠાના.

નીલાદિભેદં આરમ્મણં સઞ્જાનાતીતિ સઞ્ઞા. સા સઞ્જાનનલક્ખણા, પચ્ચાભિઞ્ઞાણકરણરસા વડ્ઢકિસ્સ અભિઞ્ઞાણકરણમિવ, યથાગહિતનિમિત્તવસેન અભિનિવેસકરણપચ્ચુપટ્ઠાના, યથોપટ્ઠિતવિસયપદટ્ઠાના.

ચેતયતીતિ ચેતના. સદ્ધિં અત્તના સમ્પયુત્તધમ્મે આરમ્મણે અભિસન્દહતીતિ અત્થો. સા ચેતયિતલક્ખણા, આયૂહનરસા, સંવિદહનપચ્ચુપટ્ઠાના સકકિચ્ચપરકિચ્ચસાધકા જેટ્ઠસિસ્સમહાવડ્ઢકિઆદયો વિય.

વિતક્કેતીતિ વિતક્કો. વિતક્કનં વા વિતક્કો. સ્વાયં આરમ્મણે ચિત્તસ્સ અભિનિરોપનલક્ખણો, આહનનપરિયાહનનરસો, આરમ્મણે ચિત્તસ્સ આનયનપચ્ચુપટ્ઠાનો.

આરમ્મણે તેન ચિત્તં વિચરતીતિ વિચારો. વિચરણં વા વિચારો. અનુસઞ્ચરણન્તિ વુત્તં હોતિ. સ્વાયં આરમ્મણાનુમજ્જનલક્ખણો, તત્થ સહજાતાનુયોજનરસો, ચિત્તસ્સ અનુપબન્ધપચ્ચુપટ્ઠાનો.

પિનયતીતિ પીતિ. સા સમ્પિયાયનલક્ખણા, કાયચિત્તપીણનરસા, ફરણરસા વા, ઓદગ્યપચ્ચુપટ્ઠાના.

ચિત્તસ્સ એકગ્ગભાવો ચિત્તેકગ્ગતા. સમાધિસ્સેતં નામં. સો અવિસારલક્ખણો, અવિક્ખેપલક્ખણો વા, સહજાતાનં સમ્પિણ્ડનરસો ન્હાનિયચુણ્ણાનં ઉદકં વિય, ઉપસમપચ્ચુપટ્ઠાનો, વિસેસતો સુખપદટ્ઠાનો.

સદ્દહન્તિ એતાય, સયં વા સદ્દહતિ, સદ્દહનમત્તમેવ વા એસાતિ સદ્ધા. સા પનેસા સદ્દહનલક્ખણા, પસાદનરસા ઉદકપ્પસાદકમણિ વિય, અકાલુસિયપચ્ચુપટ્ઠાના, સદ્ધેય્યવત્થુપદટ્ઠાના.

સરન્તિ એતાય, સયં વા સરતિ, સરણમત્તમેવ વા એસાતિ સતિ. સા અપિલાપનલક્ખણા, અસમ્મોસરસા, આરક્ખપચ્ચુપટ્ઠાના, થિરસઞ્ઞાપદટ્ઠાના.

વીરભાવો વીરિયં. વીરાનં વા કમ્મં વીરિયં. તં પનેતં ઉસ્સાહનલક્ખણં, સહજાતાનં ઉપત્થમ્ભનરસં, અસંસીદનભાવપચ્ચુપટ્ઠાનં, સંવેગપદટ્ઠાનં.

પજાનાતીતિ પઞ્ઞા. સા પનેસા વિજાનનલક્ખણા, વિસયોભાસનરસા પદીપો વિય, અસમ્મોહપચ્ચુપટ્ઠાના અરઞ્ઞગતસુદેસકો વિય.

જીવન્તિ તેન તંસમ્પયુત્તધમ્માતિ જીવિતં. તં પન અત્તના અવિનિબ્ભુત્તાનં ધમ્માનં અનુપાલનલક્ખણં, તેસં પવત્તનરસં, તેસંયેવ ઠપનપચ્ચુપટ્ઠાનં, યાપયિતબ્બધમ્મપદટ્ઠાનં. સન્તેપિ ચ તેસં અનુપાલનલક્ખણાદિમ્હિ વિધાને અત્થિક્ખણેયેવ તં તે ધમ્મે અનુપાલેતિ ઉદકં વિય ઉપ્પલાદીનિ, યથાસકં પચ્ચયુપ્પન્નેપિ ચ ધમ્મે અનુપાલેતિ ધાતિ વિય કુમારં, સયંપવત્તિતધમ્મસમ્બન્ધેનેવ પવત્તતિ નિયામકો વિય, ન ભઙ્ગતો ઉદ્ધં પવત્તયતિ અત્તનો ચ પવત્તયિતબ્બાનઞ્ચ અભાવા, ન ભઙ્ગક્ખણે ઠપેતિ સયં ભિજ્જમાનત્તા ખીયમાનો વિય વત્તિસ્નેહોવ પદીપસિખન્તિ.

ન લુબ્ભન્તિ તેન, સયં વા ન લુબ્ભતિ, અલુબ્ભનમત્તમેવ વા તન્તિ અલોભો. સો આરમ્મણે ચિત્તસ્સ અલગ્ગભાવલક્ખણો કમલદલે જલબિન્દુ વિય, અપરિગ્ગહરસો મુત્તભિક્ખુ વિય, અનલ્લીનભાવપચ્ચુપટ્ઠાનો અસુચિમ્હિ પતિતપુરિસો વિય.

ન દુસ્સન્તિ તેન, સયં વા ન દુસ્સતિ, અદુસ્સનમત્તમેવ વા તન્તિ અદોસો. સો અચણ્ડિક્કલક્ખણો, અવિરોધલક્ખણો વા અનુકૂલમિત્તો વિય, આઘાતવિનયનરસો, પરિળાહવિનયનરસો વા ચન્દનં વિય, સોમ્મભાવપચ્ચુપટ્ઠાનો પુણ્ણચન્દો વિય.

કાયદુચ્ચરિતાદીહિ હિરીયતીતિ હિરી. લજ્જાયેતં અધિવચનં. તેહિયેવ ઓત્તપ્પતીતિ ઓત્તપ્પં. પાપતો ઉબ્બેગસ્સેતં અધિવચનં. તત્થ પાપતો જિગુચ્છનલક્ખણા હિરી, ઓત્તાસલક્ખણં ઓત્તપ્પં. ઉભોપિ પાપાનં અકરણરસા, પાપતો સઙ્કોચનપચ્ચુપટ્ઠાના, અત્તગારવપરગારવપદટ્ઠાના. ઇમે ધમ્મા લોકપાલાતિ દટ્ઠબ્બા.

કાયપસ્સમ્ભનં કાયપસ્સદ્ધિ. ચિત્તપસ્સમ્ભનં ચિત્તપસ્સદ્ધિ. કાયોતિ ચેત્થ વેદનાદયો તયો ખન્ધા. ઉભોપિ પનેતા એકતો હુત્વા કાયચિત્તદરથવૂપસમલક્ખણા, કાયચિત્તદરથનિમ્મદનરસા, કાયચિત્તાનં અપરિપ્ફન્દનસીતિભાવપચ્ચુપટ્ઠાના, કાયચિત્તપદટ્ઠાના, કાયચિત્તાનં અવૂપસમતાઉદ્ધચ્ચાદિકિલેસપ્પટિપક્ખભૂતાતિ વેદિતબ્બા.

કાયલહુભાવો કાયલહુતા. ચિત્તલહુભાવો ચિત્તલહુતા. કાયચિત્તાનં ગરુભાવવૂપસમલક્ખણા, કાયચિત્તગરુભાવનિમ્મદનરસા, કાયચિત્તાનં અદન્ધતાપચ્ચુપટ્ઠાના, કાયચિત્તપદટ્ઠાના, કાયચિત્તાનં ગરુભાવકરથિનમિદ્ધાદિકિલેસપ્પટિપક્ખભૂતાતિ વેદિતબ્બા.

કાયમુદુભાવો કાયમુદુતા. ચિત્તમુદુભાવો ચિત્તમુદુતા. કાયચિત્તાનં થદ્ધભાવવૂપસમલક્ખણા, કાયચિત્તાનં થદ્ધભાવનિમ્મદનરસા, અપ્પટિઘાતપચ્ચુપટ્ઠાના, કાયચિત્તપદટ્ઠાના, કાયચિત્તાનં થદ્ધભાવકરદિટ્ઠિમાનાદિકિલેસપ્પટિપક્ખભૂતાતિ વેદિતબ્બા.

કાયકમ્મઞ્ઞભાવો કાયકમ્મઞ્ઞતા. ચિત્તકમ્મઞ્ઞભાવો ચિત્તકમ્મઞ્ઞતા. કાયચિત્તાનં અકમ્મઞ્ઞભાવવૂપસમલક્ખણા, કાયચિત્તાનં અકમ્મઞ્ઞભાવનિમ્મદનરસા, કાયચિત્તાનં આરમ્મણકરણસમ્પત્તિપચ્ચુપટ્ઠાના, કાયચિત્તપદટ્ઠાનં, કાયચિત્તાનં અકમ્મઞ્ઞભાવકરઅવસેસનીવરણાદિકિલેસપ્પટિપક્ખભૂતાતિ વેદિતબ્બા.

કાયપાગુઞ્ઞભાવો કાયપાગુઞ્ઞતા. ચિત્તપાગુઞ્ઞભાવો ચિત્તપાગુઞ્ઞતા. કાયચિત્તાનં અગેલઞ્ઞભાવલક્ખણા, કાયચિત્તાનં ગેલઞ્ઞનિમ્મદનરસા, નિરાદીનવપચ્ચુપટ્ઠાના, કાયચિત્તપદટ્ઠાના, કાયચિત્તાનં ગેલઞ્ઞભાવકરઅસ્સદ્ધાદિકિલેસપ્પટિપક્ખભૂતાતિ દટ્ઠબ્બા.

કાયસ્સ ઉજુકભાવો કાયુજુકતા. ચિત્તસ્સ ઉજુકભાવો ચિત્તુજુકતા. કાયચિત્તાનં અકુટિલભાવલક્ખણા, કાયચિત્તાનં અજ્જવલક્ખણા વા, કાયચિત્તાનં કુટિલભાવનિમ્મદનરસા, અજિમ્હતાપચ્ચુપટ્ઠાના, કાયચિત્તપદટ્ઠાના, કાયચિત્તાનં કુટિલભાવકરમાયાસાઠેય્યાદિકિલેસપ્પટિપક્ખભૂતાતિ દટ્ઠબ્બા.

છન્દોતિ કત્તુકમ્યતાયેતં અધિવચનં. તસ્મા સો કત્તુકમ્યતાલક્ખણો છન્દો, આરમ્મણપરિયેસનરસો, આરમ્મણેન અત્થિકતાપચ્ચુપટ્ઠાનો, તદેવસ્સ પદટ્ઠાનો.

અધિમુચ્ચનં અધિમોક્ખો. સો સન્નિટ્ઠાનલક્ખણો, અસંસપ્પનરસો, નિચ્છયપચ્ચુપટ્ઠાનો, સન્નિટ્ઠેય્યધમ્મપદટ્ઠાનો, આરમ્મણે નિચ્ચલભાવેન ઇન્દખીલો વિય દટ્ઠબ્બો.

તેસુ તેસુ ધમ્મેસુ મજ્ઝત્તભાવો તત્રમજ્ઝત્તતા. સા ચિત્તચેતસિકાનં સમવાહિતલક્ખણા, ઊનાધિકતાનિવારણરસા, પક્ખપાતુપચ્છેદનરસા વા, મજ્ઝત્તભાવપચ્ચુપટ્ઠાના.

કિરિયા કારો, મનસ્મિં કારો મનસિકારો. પુરિમમનતો વિસદિસં મનં કરોતીતિ ચ મનસિકારો.

સ્વાયં આરમ્મણપટિપાદકો, વીથિપટિપાદકો, જવનપટિપાદકોતિ તિપ્પકારો. તત્થ આરમ્મણપટિપાદકો મનસ્મિં કારો મનસિકારો. સો સારણલક્ખણો, સમ્પયુત્તાનં આરમ્મણે સંયોજનરસો, આરમ્મણાભિમુખભાવપચ્ચુપટ્ઠાનો, આરમ્મણપદટ્ઠાનો, સઙ્ખારક્ખન્ધપરિયાપન્નો આરમ્મણપટિપાદકત્તેન સમ્પયુત્તાનં સારથી વિય દટ્ઠબ્બો. વીથિપટિપાદકોતિ પઞ્ચદ્વારાવજ્જનસ્સેતં અધિવચનં, જવનપટિપાદકોતિ મનોદ્વારાવજ્જનસ્સેતં અધિવચનં, ન તે ઇધ અધિપ્પેતા.

કરુણાતિ પરદુક્ખે સતિ સાધૂનં હદયકમ્પનં કરોતીતિ કરુણા, કિનાતિ વિનાસેતિ વા પરદુક્ખન્તિ કરુણા. સા પરદુક્ખાપનયનાકારપ્પવત્તિલક્ખણા, પરદુક્ખાસહનરસા, અવિહિંસાપચ્ચુપટ્ઠાના, દુક્ખાભિભૂતાનં અનાથભાવદસ્સનપદટ્ઠાના.

મોદન્તિ તાય, સયં વા મોદતીતિ મુદિતા. સા પમોદનલક્ખણા, અનિસ્સાયનરસા, અરતિવિઘાતપચ્ચુપટ્ઠાના, સત્તાનં સમ્પત્તિદસ્સનપદટ્ઠાના. કેચિ પન મેત્તુપેક્ખાયોપિ અનિયતે ઇચ્છન્તિ, તં ન ગહેતબ્બં. અત્થતો હિ અદોસો એવ મેત્તા, તત્રમજ્ઝત્તુપેક્ખાયેવ ઉપેક્ખાતિ.

કાયદુચ્ચરિતતો વિરતિ કાયદુચ્ચરિતવિરતિ. એસેવ નયો સેસેસુપિ દ્વીસુ. લક્ખણાદિતો પન એતા તિસ્સોપિ વિરતિયો કાયદુચ્ચરિતાદિવત્થૂનં અવીતિક્કમલક્ખણા, કાયદુચ્ચરિતાદિવત્થુતો સઙ્કોચનરસા, અકિરિયપચ્ચુપટ્ઠાના, સદ્ધાહિરિઓત્તપ્પઅપ્પિચ્છતાદિગુણપદટ્ઠાના. કેચિ પન ઇમાસુ એકેકં નિયતં વિરતિં ઇચ્છન્તિ. એવં કામાવચરપઠમમહાકુસલચિત્તેન ઇમે તેત્તિંસ વા ચતુત્તિંસ વા ધમ્મા સમ્પયોગં ગચ્છન્તીતિ વેદિતબ્બા.

યથા ચ પઠમેન, એવં દુતિયચિત્તેનાપિ. સસઙ્ખારભાવમત્તમેવ હિ એત્થ વિસેસો. પુન તતિયેન ઞાણવિપ્પયોગતો ઠપેત્વા અમોહં અવસેસા દ્વત્તિંસ વા તેત્તિંસ વા વેદિતબ્બા. તથા ચતુત્થેનાપિ સસઙ્ખારભાવમત્તમેવ વિસેસો, પઠમે વુત્તેસુ પન ઠપેત્વા પીતિં અવસેસા પઞ્ચમેન સમ્પયોગં ગચ્છન્તિ. સોમનસ્સટ્ઠાને ચેત્થ ઉપેક્ખાવેદના પવિટ્ઠા. સા પન ઇટ્ઠાનિટ્ઠવિપરીતાનુભવનલક્ખણા, પક્ખપાતુપચ્છેદનરસા. યથા ચ પઞ્ચમેન, એવં છટ્ઠેનાપિ. સસઙ્ખારમત્તમેવ હોતિ વિસેસો. સત્તમેન પન ઠપેત્વા પઞ્ઞં અવસેસા એકતિંસ વા દ્વત્તિંસ વા ધમ્મા હોન્તિ, તથા અટ્ઠમેનાપિ. સસઙ્ખારમત્તમેવ વિસેસો. એવં તાવ કામાવચરકુસલચેતસિકા વેદિતબ્બા.

૮૧. ઉપેક્ખાયુત્તચિત્તેસુ, ન દુક્ખસુખપીતિયો;

જાયન્તેવ વિસું પઞ્ચ, કરુણામુદિતાદયો.

અવસેસેસુ પન રૂપાવચરચિત્તસમ્પયુત્તા રૂપાવચરા, તત્થ પઠમચિત્તસમ્પયુત્તા તાવ કામાવચરપઠમચિત્તે વુત્તેસુ ઠપેત્વા વિરતિત્તયં અવસેસા વેદિતબ્બા. વિરતિયો પન કામાવચરકુસલલોકુત્તરેસ્વેવ ઉપ્પજ્જન્તિ, ન અઞ્ઞેસુ. દુતિયેન વિતક્કવજ્જા દ્વત્તિંસ વા તેત્તિંસ વા. તતિયેન વિચારવજ્જા એકતિંસ વા દ્વત્તિંસ વા. ચતુત્થેન તતો પીતિવજ્જા તિંસ વા એકતિંસ વા. પઞ્ચમેન તતો કરુણામુદિતાવજ્જા તિંસ હોન્તિ, સોમનસ્સટ્ઠાને ઉપેક્ખા પવિટ્ઠા. એવં રૂપાવચરકુસલચેતસિકા વેદિતબ્બા.

અરૂપાવચરચિત્તસમ્પયુત્તા અરૂપાવચરા, તે પન રૂપાવચરપઞ્ચમે વુત્તનયેન વેદિતબ્બા. અરૂપાવચરભાવોવેત્થ વિસેસો.

લોકુત્તરચિત્તસમ્પયુત્તા લોકુત્તરા, તે પન પઠમજ્ઝાનિકે મગ્ગચિત્તે પઠમરૂપાવચરચિત્તે વુત્તનયેન દુતિયજ્ઝાનિકાદિભેદેપિ મગ્ગચિત્તે દુતિયરૂપાવચરચિત્તાદીસુ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બા. કરુણામુદિતાનમભાવો ચ નિયતવિરતિભાવો ચ લોકુત્તરભાવો ચેત્થ વિસેસો. એવં તાવ કુસલચિત્તસમ્પયુત્તચેતસિકા વેદિતબ્બા.

અકુસલા પન ચેતસિકા ભૂમિતો એકવિધા કામાવચરાયેવ, તેસુ લોભમૂલપઠમાકુસલચિત્તસમ્પયુત્તા તાવ નિયતા સરૂપેનાગતા પન્નરસ, યેવાપનકા નિયતા ચત્તારોતિ એકૂનવીસતિ હોન્તિ. અનિયતા છ યેવાપનકાતિ સબ્બે પઞ્ચવીસતિ હોન્તિ. સેય્યથિદં – ફસ્સો સોમનસ્સવેદના સઞ્ઞા ચેતના વિતક્કો વિચારો પીતિ ચિત્તસ્સેકગ્ગતા વીરિયં જીવિતં અહિરિકં અનોત્તપ્પં લોભો મોહો મિચ્છાદિટ્ઠીતિ ઇમે સરૂપેનાગતા પન્નરસ, છન્દો અધિમોક્ખો ઉદ્ધચ્ચં મનસિકારોતિ ઇમે ચત્તારો નિયતયેવાપનકા, ઇમે પન પટિપાટિયા દસસુ ચિત્તેસુ નિયતા હોન્તિ, માનો ઇસ્સા મચ્છરિયં કુક્કુચ્ચં થિનમિદ્ધન્તિ ઇમે છયેવ અનિયતયેવાપનકા.

૮૨. એવં યેવાપના સબ્બે, નિયતાનિયતા દસ;

નિદ્દિટ્ઠા પાપચિત્તેસુ, હતપાપેન તાદિના.

તત્થ ફસ્સોતિ અકુસલચિત્તસહજાતો ફસ્સો. એસ નયો સેસેસુપિ. ન હિરીયતીતિ અહિરિકો, અહિરિકસ્સ ભાવો અહિરિકં. કાયદુચ્ચરિતાદીહિ ઓત્તપ્પતીતિ ઓત્તપ્પં, ન ઓત્તપ્પં અનોત્તપ્પં. તત્થ કાયદુચ્ચરિતાદીહિ અજિગુચ્છનલક્ખણં, અલજ્જાલક્ખણં વા અહિરિકં, અનોત્તપ્પં તેહેવ અસારજ્જનલક્ખણં, અનુત્તાસલક્ખણં વા.

લુબ્ભન્તિ તેન, સયં વા લુબ્ભતિ, લુબ્ભનમત્તમેવ વા તન્તિ લોભો. સો આરમ્મણગહણલક્ખણો મક્કટાલેપો વિય, અભિસઙ્ગરસો તત્તકપાલે પક્ખિત્તમંસપેસિ વિય, અપરિચ્ચાગપચ્ચુપટ્ઠાનો તેલઞ્જનરાગો વિય, સંયોજનિયેસુ ધમ્મેસુ અસ્સાદદસ્સનપદટ્ઠાનો.

મુય્હન્તિ તેન, સયં વા મુય્હતિ, મુય્હનમત્તમેવ વા તન્તિ મોહો. સો ચિત્તસ્સ અન્ધભાવલક્ખણો, અઞ્ઞાણલક્ખણો વા, અસમ્પટિવેધરસો, આરમ્મણસભાવચ્છાદનરસો વા, અન્ધકારપચ્ચુપટ્ઠાનો, અયોનિસોમનસિકારપદટ્ઠાનો.

મિચ્છા પસ્સન્તિ તાય, સયં વા મિચ્છા પસ્સતિ, મિચ્છાદસ્સનમત્તમેવ વા એસાતિ મિચ્છાદિટ્ઠિ. સા અયોનિસોઅભિનિવેસલક્ખણા, પરામાસરસા, મિચ્છાભિનિવેસપચ્ચુપટ્ઠાના, અરિયાનં અદસ્સનકામતાદિપદટ્ઠાના.

ઉદ્ધતભાવો ઉદ્ધચ્ચં. તં અવૂપસમલક્ખણં વાતાભિઘાતચલજલં વિય, અનવટ્ઠાનરસં વાતાભિઘાતચલધજપટાકા વિય, ભન્તત્તપચ્ચુપટ્ઠાનં પાસાણાભિઘાતસમુદ્ધતભસ્મં વિય, અયોનિસોમનસિકારપદટ્ઠાનં.

મઞ્ઞતીતિ માનો. સો ઉણ્ણતિલક્ખણો, સમ્પગ્ગહણરસો, કેતુકમ્યતાપચ્ચુપટ્ઠાનો, દિટ્ઠિવિપ્પયુત્તલોભપદટ્ઠાનો.

ઇસ્સતીતિ ઇસ્સા. સા પરસમ્પત્તીનં ઉસૂયનલક્ખણા, તત્થેવ અનભિરતિરસા, તતો વિમુખભાવપચ્ચુપટ્ઠાના, પરસમ્પત્તિપદટ્ઠાના.

મચ્છરભાવો મચ્છરિયં. તં અત્તનો સમ્પત્તીનં નિગુહણલક્ખણં, તાસંયેવ પરેહિ સાધારણભાવઅક્ખમનરસં, સઙ્કોચનપચ્ચુપટ્ઠાનં, અત્તસમ્પત્તિપદટ્ઠાનં.

કુચ્છિતં કતં કુકતં, તસ્સ ભાવો કુક્કુચ્ચં. તં પચ્છાનુતાપલક્ખણં, કતાકતાનુસોચનરસં, વિપ્પટિસારપચ્ચુપટ્ઠાનં, કતાકતપદટ્ઠાનં.

થિનતા થિનં. મિદ્ધતા મિદ્ધં. અનુસ્સાહનસંસીદનતા, અસત્તિવિઘાતો ચાતિ અત્થો. થિનઞ્ચ મિદ્ધઞ્ચ થિનમિદ્ધં. તત્થ થિનં અનુસ્સાહનલક્ખણં, વીરિયવિનોદનરસં, સંસીદનભાવપચ્ચુપટ્ઠાનં. મિદ્ધં અકમ્મઞ્ઞતાલક્ખણં, ઓનહનરસં, લીનતાપચ્ચુપટ્ઠાનં, ઉભયમ્પિ અયોનિસોમનસિકારપદટ્ઠાનં. સેસા કુસલે વુત્તનયેન વેદિતબ્બા.

એત્થ પન વિતક્કવીરિયસમાધીનં મિચ્છાસઙ્કપ્પમિચ્છાવાયામમિચ્છાસમાધયો વિસેસકા. ઇતિ ઇમે એકૂનવીસતિ ચેતસિકા પઠમાકુસલચિત્તેન સમ્પયોગં ગચ્છન્તીતિ વેદિતબ્બા. યથા ચ પઠમેન, એવં દુતિયેનાપિ. સસઙ્ખારભાવો ચેત્થ થિનમિદ્ધસ્સ નિયતભાવો ચ વિસેસો. તતિયેન પઠમે વુત્તેસુ ઠપેત્વા દિટ્ઠિં સેસા અટ્ઠારસ વેદિતબ્બા. માનો પનેત્થ અનિયતો હોતિ, દિટ્ઠિયા સહ ન ઉપ્પજ્જતીતિ. ચતુત્થેન દુતિયે વુત્તેસુ ઠપેત્વા દિટ્ઠિં અવસેસા વેદિતબ્બા. એત્થાપિ ચ માનો અનિયતો હોતિ. પઞ્ચમેન પઠમે વુત્તેસુ ઠપેત્વા પીતિં અવસેસા સમ્પયોગં ગચ્છન્તીતિ. સોમનસ્સટ્ઠાને પનેત્થ ઉપેક્ખા પવિટ્ઠા. છટ્ઠેનાપિ પઞ્ચમે વુત્તસદિસા એવ. સસઙ્ખારતા, થિનમિદ્ધસ્સ નિયતભાવો ચ વિસેસો. સત્તમેન પઞ્ચમે વુત્તેસુ ઠપેત્વા દિટ્ઠિં અવસેસા વેદિતબ્બા. માનો પનેત્થ અનિયતો. અટ્ઠમેન છટ્ઠે વુત્તેસુ ઠપેત્વા દિટ્ઠિં અવસેસા વેદિતબ્બા. એત્થાપિ માનો અનિયતો હોતિ. એવં લોભમૂલચેતસિકા વેદિતબ્બા.

દોમનસ્સસહગતેસુ પટિઘસમ્પયુત્તેસુ દોસમૂલેસુ દ્વીસુ પઠમેન અસઙ્ખારિકેન સમ્પયુત્તા નિયતા સરૂપેનાગતા તેરસ. સેય્યથિદં – ફસ્સો દોમનસ્સવેદના સઞ્ઞા ચેતના ચિત્તેકગ્ગતા વિતક્કો વિચારો વીરિયં જીવિતં અહિરિકં અનોત્તપ્પં દોસો મોહો ચેતિ ઇમે તેરસ ધમ્મા છન્દાદીહિ ચતૂહિ નિયતયેવાપનકેહિ સત્તરસ હોન્તિ ઇસ્સામચ્છરિયકુક્કુચ્ચેસુ અનિયતેસુ તીસુ એકેન સહ અટ્ઠારસ હોન્તિ, એતેપિ તયો ન એકતો ઉપ્પજ્જન્તિ.

તત્થ દુટ્ઠુ મનોતિ દુમનો, દુમનસ્સ ભાવો દોમનસ્સં, દોમનસ્સવેદનાયેતં અધિવચનં. તેન સહગતં દોમનસ્સસહગતં. તં અનિટ્ઠારમ્મણાનુભવનલક્ખણં, અનિટ્ઠાકારસમ્ભોગરસં, ચેતસિકાબાધપચ્ચુપટ્ઠાનં, એકન્તેનેવ હદયવત્થુપદટ્ઠાનં.

દુસ્સન્તિ તેન, સયં વા દુસ્સતિ, દુસ્સનમત્તમેવ વા તન્તિ દોસો. સો ચણ્ડિક્કલક્ખણો પહતાસીવિસો વિય, વિસપ્પનરસો વિસનિપાતો વિય, અત્તનો નિસ્સયદહનરસો વા દાવગ્ગિ વિય, દુસ્સનપચ્ચુપટ્ઠાનો લદ્ધોકાસો વિય સપત્તો, આઘાતવત્થુપદટ્ઠાનો. અવસેસા હેટ્ઠા વુત્તપ્પકારાવ. ઇતિ ઇમે સત્તરસ વા અટ્ઠારસ વા નવમેન સમ્પયોગં ગચ્છન્તીતિ વેદિતબ્બા. યથા ચ નવમેન, એવં દસમેનાપિ. સસઙ્ખારતા, પનેત્થ થિનમિદ્ધસમ્ભવો ચ વિસેસો.

દ્વીસુ પન મોહમૂલેસુ વિચિકિચ્છાસમ્પયુત્તેન એકાદસમેન સમ્પયુત્તા તાવ ફસ્સો ઉપેક્ખાવેદના સઞ્ઞા ચેતના વિતક્કો વિચારો વીરિયં જીવિતં ચિત્તટ્ઠિતિ અહિરિકં અનોત્તપ્પં મોહો વિચિકિચ્છાતિ સરૂપેનાગતા તેરસ, ઉદ્ધચ્ચં મનસિકારોતિ દ્વે યેવાપનકા નિયતા. તેહિ સદ્ધિં પન્નરસ હોન્તિ.

તત્થ પવત્તટ્ઠિતિમત્તા એકગ્ગતા. વિગતા ચિકિચ્છાતિ વિચિકિચ્છા. સભાવં વિચિનન્તો એતાય કિચ્છતિ કિલમતીતિ વિચિકિચ્છા. સા સંસયલક્ખણા, કમ્પનરસા, અનિચ્છયપચ્ચુપટ્ઠાના, અયોનિસોમનસિકારપદટ્ઠાના. સેસા વુત્તનયા એવ.

દ્વાદસમેન ઉદ્ધચ્ચસમ્પયુત્તેન સમ્પયુત્તા સરૂપેનાગતા વિચિકિચ્છાસહગતે વુત્તેસુ વિચિકિચ્છાહીના ઉદ્ધચ્ચં સરૂપેન આગતં, તસ્મા તેરસેવ હોન્તિ. વિચિકિચ્છાય અભાવેન પનેત્થ અધિમોક્ખો ઉપ્પજ્જતિ, તેન સદ્ધિં ચુદ્દસ હોન્તિ. અધિમોક્ખસમ્ભવતો સમાધિ બલવા હોતિ, અધિમોક્ખમનસિકારા દ્વે યેવાપનકા, તેહિ સહ પન્નરસેવ હોન્તિ. એવં તાવ અકુસલચેતસિકા વેદિતબ્બા.

ઇદાનિ અબ્યાકતા વુચ્ચન્તિ, અબ્યાકતા પન દુવિધા વિપાકકિરિયભેદતો. તત્થ વિપાકા કુસલા વિય ભૂમિવસેન ચતુબ્બિધા કામાવચરં રૂપાવચરં અરૂપાવચરં લોકુત્તરઞ્ચેતિ. તત્થ કામાવચરવિપાકા સહેતુકાહેતુકવસેન દુવિધા. તત્થ સહેતુકવિપાકસમ્પયુત્તા સહેતુકા. તે સહેતુકકામાવચરકુસલસમ્પયુત્તસદિસા. યા પન કરુણામુદિતા અનિયતા, તા સત્તારમ્મણત્તા વિપાકેસુ નુપ્પજ્જન્તિ. કામાવચરવિપાકાનં એકન્તપરિત્તારમ્મણત્તા વિરતિયો પનેત્થ એકન્તકુસલત્તા ન લબ્ભન્તિ. વિભઙ્ગે ‘‘પઞ્ચ સિક્ખાપદા કુસલાયેવા’’તિ હિ વુત્તં. એવં કામાવચરસહેતુકવિપાકચેતસિકા વેદિતબ્બા.

૮૩. તેત્તિંસાદિદ્વયે ધમ્મા, દ્વત્તિંસેવ તતો પરે;

બાત્તિંસ પઞ્ચમે છટ્ઠે, એકતિંસ તતો પરે.

અહેતુકચિત્તસમ્પયુત્તા પન અહેતુકા. તેસુ ચક્ખુવિઞ્ઞાણસમ્પયુત્તા તાવ ફસ્સો ઉપેક્ખાવેદના સઞ્ઞા ચેતના જીવિતં ચિત્તટ્ઠિતીતિ સરૂપેનાગતા છ, મનસિકારેન ચ સત્ત હોન્તિ. સોતઘાનજિવ્હાકાયવિઞ્ઞાણસમ્પયુત્તાપિ સત્ત સત્તેવ ચેતસિકા. તત્થ કાયવિઞ્ઞાણસમ્પયુત્તેસુ પન ઉપેક્ખાઠાને સુખવેદના પવિટ્ઠા. સા કાયિકસાતલક્ખણા, પીણનરસા, સેસા વુત્તનયા એવ.

૮૪. ઇટ્ઠારમ્મણયોગસ્મિં, ચક્ખુવિઞ્ઞાણકાદિસુ;

સતિ કસ્મા ઉપેક્ખાવ, વુત્તા ચતૂસુ સત્થુના.

૮૫. ઉપાદાય ચ રૂપેન, ઉપાદારૂપકે પન;

સઙ્ઘટ્ટનાનિઘંસસ્સ, દુબ્બલત્તાતિ દીપયે.

૮૬. પસાદં પનતિક્કમ્મ, કૂટંવ પિચુપિણ્ડકં;

ભૂતરૂપેન ભૂતાનં, ઘટ્ટનાય સુખાદિકં.

તસ્મા કાયવિઞ્ઞાણં સુખાદિસમ્પયુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. મનોધાતુના સમ્પયુત્તા સરૂપેનાગતા ચક્ખુવિઞ્ઞાણેન સદ્ધિં વુત્તા છ, વિતક્કવિચારેહિ સહ અટ્ઠ, અધિમોક્ખમનસિકારેહિ દ્વીહિ યેવાપનકેહિ દસ ધમ્મા હોન્તિ. તથા મનોવિઞ્ઞાણધાતુઉપેક્ખાસહગતેન. સોમનસ્સસહગતેન પીતિઅધિકા વેદનાપરિવત્તનઞ્ચ નાનત્તં. તસ્માવેત્થ એકાદસ ધમ્મા હોન્તિ. એવં અહેતુકાપિ કામાવચરવિપાકચેતસિકા વેદિતબ્બા.

રૂપાવચરવિપાકચિત્તસમ્પયુત્તા પન રૂપાવચરા. અરૂપાવચરવિપાકચિત્તસમ્પયુત્તા અરૂપાવચરા. તે સબ્બેપિ અત્તનો અત્તનો કુસલચિત્તસમ્પયુત્તચેતસિકેહિ સદિસાયેવાતિ.

લોકુત્તરવિપાકચિત્તસમ્પયુત્તા લોકુત્તરા. તે સબ્બે તેસંયેવ લોકુત્તરવિપાકચિત્તાનં સદિસા કુસલચિત્તસમ્પયુત્તેહિ ચેતસિકેહિ સદિસા. એવં રૂપાવચરારૂપાવચરલોકુત્તરવિપાકચેતસિકા વેદિતબ્બા.

અકુસલવિપાકચિત્તસમ્પયુત્તા પન અકુસલવિપાકચેતસિકા નામ. તે પન કુસલવિપાકાહેતુકચિત્તેસુ ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીસુ વુત્તચેતસિકસદિસા. એત્થ પન કાયવિઞ્ઞાણે દુક્ખવેદના પવિટ્ઠા. સા કાયિકાબાધલક્ખણા. સેસા વુત્તનયાયેવાતિ. એવં છત્તિંસ વિપાકચિત્તસમ્પયુત્તચેતસિકા વેદિતબ્બા.

કિરિયાબ્યાકતા ચ ચેતસિકા ભૂમિતો તિવિધા હોન્તિ કામાવચરા રૂપાવચરા અરૂપાવચરાતિ. તત્થ કામાવચરા સહેતુકાહેતુકતો દુવિધા હોન્તિ. તેસુ સહેતુકકિરિયચિત્તસમ્પયુત્તા સહેતુકા, તે પન અટ્ઠહિ કામાવચરકુસલચિત્તસમ્પયુત્તેહિ સમાના ઠપેત્વા વિરતિત્તયં અનિયતયેવાપનકેસુ કરુણામુદિતાયેવ ઉપ્પજ્જન્તિ. અહેતુકકિરિયચિત્તસમ્પયુત્તા અહેતુકા, તે કુસલવિપાકાહેતુકમનોધાતુમનોવિઞ્ઞાણધાતુચિત્તસમ્પયુત્તેહિ સમાના. મનોવિઞ્ઞાણધાતુદ્વયે પન વીરિયિન્દ્રિયં અધિકં. વીરિયિન્દ્રિયસમ્ભવતો પનેત્થ બલપ્પત્તો સમાધિ હોતિ. હસિતુપ્પાદચિત્તેન સમ્પયુત્તા દ્વાદસ ધમ્મા હોન્તિ પીતિયા સહ. અયમેત્થ વિસેસો.

રૂપાવચરકિરિયચિત્તસમ્પયુત્તા પન રૂપાવચરા. અરૂપાવચરકિરિયચિત્તસમ્પયુત્તા અરૂપાવચરા. તે સબ્બેપિ સકસકભૂમિકુસલચિત્તસમ્પયુત્તેહિ સમાનાતિ. એવં વીસતિ કિરિયચિત્તસમ્પયુત્તા ચ ચેતસિકા વેદિતબ્બા.

એત્તાવતા કુસલાકુસલવિપાકકિરિયભેદભિન્નેન એકૂનનવુતિયા ચિત્તેન સમ્પયુત્તા ચેતસિકા નિદ્દિટ્ઠા હોન્તિ.

૮૭. કુસલાકુસલેહિ વિપાકક્રિયા-

હદયેહિ યુતા પન ચેતસિકા;

સકલાપિ ચ સાધુ મયા કથિતા,

સુગતેન મહામુનિના કથિતા.

૮૮. અવગચ્છતિ યો ઇમં અનુનં,

પરમં તસ્સ સમન્તતો મતિ;

અભિધમ્મનયે દૂરાસદે,

અતિગમ્ભીરઠાને વિજમ્ભતે.

ઇતિ અભિધમ્માવતારે ચેતસિકનિદ્દેસો નામ

દુતિયો પરિચ્છેદો.