૨૪. ચતુવીસતિમો પરિચ્છેદો

પચ્ચયનિદ્દેસો

૧૩૯૫. યેસં પચ્ચયધમ્માનં, વસા સપ્પચ્ચયા ઇમે;

ધમ્મા તે પચ્ચયે ચાહં, દસ્સયિસ્સામિતો પરં.

કતમે પચ્ચયાતિ? વુચ્ચતે – હેતારમ્મણાધિપતિઅનન્તરસમનન્તરસહજાત- અઞ્ઞમઞ્ઞનિસ્સયૂપનિસ્સયપુરેજાતપચ્છાજાતાસેવનકમ્મવિપાકાહારિન્દ્રિય- ઝાનમગ્ગસમ્પયુત્તવિપ્પયુત્તઅત્થિનત્થિવિગતાવિગતવસેન ચતુવીસતિવિધા હોન્તિ.

તત્થ હેતુપચ્ચયોતિ લોભો દોસો મોહો અલોભો અદોસો અમોહોતિ ઇમે છ ધમ્મા હેતુપચ્ચયા. આરમ્મણપચ્ચયોતિ સબ્બલોકિયલોકુત્તરં યં યં ધમ્મં આરબ્ભ યે યે ધમ્મા ઉપ્પજ્જન્તિ ચિત્તચેતસિકા ધમ્મા, તે તે ધમ્મા તેસં તેસં ધમ્માનં આરમ્મણપચ્ચયેન પચ્ચયો.

અધિપતિપચ્ચયોતિ એત્થ સહજાતાધિપતિઆરમ્મણાધિપતિવસેન દુવિધો. તત્થ સહજાતાધિપતિ છન્દચિત્તવીરિયવીમંસાવસેન ચતુબ્બિધો, આરમ્મણાધિપતિ પન દોમનસ્સવિચિકિચ્છુદ્ધચ્ચકિરિયાબ્યાકતાકુસલવિપાકે ચ અનિટ્ઠસમ્મતઞ્ચ રૂપં ઠપેત્વા અવસેસં. અનન્તરપચ્ચયોતિ અનન્તરનિરુદ્ધા ચિત્તચેતસિકા ધમ્મા. તથા સમનન્તરપચ્ચયોપિ.

સહજાતપચ્ચયોતિ ચિત્તચેતસિકા, મહાભૂતા ચેવ હદયવત્થુ ચ. તથા અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયોપિ. નિસ્સયપચ્ચયોતિ વત્થુરૂપાનિ ચેવ મહાભૂતા, ચિત્તચેતસિકા ચ. ઉપનિસ્સયપચ્ચયોતિ આરમ્મણાનન્તરપકતૂપનિસ્સયવસેન તિવિધો. તત્થ આરમ્મણૂપનિસ્સયો આરમ્મણાધિપતિયેવ, અનન્તરૂપનિસ્સયો પન અનન્તરપચ્ચયોવ, પકતૂપનિસ્સયો પન કાયિકસુખદુક્ખઉતુભોજનસેનાસનપુગ્ગલા સદ્ધાસીલસુતચાગપઞ્ઞારાગદોસમોહાદયો ચ.

પુરેજાતપચ્ચયોતિ વત્થારમ્મણવસેન દુવિધો. તત્થ વત્થુપુરેજાતો નામ વત્થુરૂપાનિ, આરમ્મણપુરેજાતો નામ પચ્ચુપ્પન્નરૂપાદીનેવ. પચ્છાજાતપચ્ચયોતિ ચિત્તચેતસિકા ચ. આસેવનપચ્ચયોતિ ઠપેત્વા આવજ્જનદ્વયં લોકિયકુસલાકુસલકિરિયાબ્યાકતા ધમ્માવ.

કમ્મપચ્ચયોતિ સહજાતનાનક્ખણિકવસેન દુવિધો. તત્થ સહજાતા લોકિયલોકુત્તરા એવ, નાનક્ખણિકા પન સાસવકુસલાકુસલચેતના, અનાસવકુસલચેતના અનન્તરમેવ અત્તનો વિપાકસ્સ પચ્ચયો હોતિ. વિપાકપચ્ચયોતિ વિપાકચિત્તચેતસિકા. આહારપચ્ચયોતિ કબળીકારાહારફસ્સચેતનાવિઞ્ઞાણવસેન ચતુબ્બિધો.

ઇન્દ્રિયપચ્ચયોતિ રૂપસત્તકમનજીવિતસુખદુક્ખસોમનસ્સદોમનસ્સઉપેક્ખાસદ્ધાવીરિય- સતિસમાધિપઞ્ઞાઅનઞ્ઞાતઞ્ઞસ્સામીતિન્દ્રિયઅઞ્ઞિન્દ્રિયઅઞ્ઞતાવિન્દ્રિયાનીતિ વીસતિન્દ્રિયાનિ, તેસુ ઇત્થિન્દ્રિયપુરિસિન્દ્રિયાનિ વજ્જેત્વા વીસતિન્દ્રિયાનિ હોન્તિ. ઝાનપચ્ચયોતિ વિતક્કવિચારપીતિસુખચિત્તેકગ્ગતાવસેન પઞ્ચવિધો. મગ્ગપચ્ચયોતિ દિટ્ઠિસઙ્કપ્પવાયામસતિસમાધિવાચાકમ્મન્તાજીવમિચ્છાદિટ્ઠિવસેન નવવિધો.

સમ્પયુત્તપચ્ચયોતિ ચિત્તચેતસિકાવ. વિપ્પયુત્તપચ્ચયોતિ વત્થુપુરેજાતાનિ ચેવ પચ્છાજાતા ચિત્તચેતસિકા ચ. અત્થિપચ્ચયોતિ જીવિતિન્દ્રિયકબળીકારઆહારઆરમ્મણપુરેજાતાનિ ચેવ નિસ્સયપચ્ચયે વુત્તધમ્માપિ ચ. નત્થિપચ્ચયોતિ અનન્તરપચ્ચયોવ. તથા વિગતપચ્ચયો ચ. અવિગતપચ્ચયોતિ અત્થિપચ્ચયોવ. એવમિમે ચતુવીસતિ પચ્ચયા નામ.

એત્થ પન કતિહાકારેહિ રૂપં રૂપસ્સ પચ્ચયો હોતીતિ? યથારહં સહજાતઅઞ્ઞમઞ્ઞનિસ્સયાહારિન્દ્રિયઅત્થિઅવિગતવસેન સત્તધા પચ્ચયો હોતિ.

રૂપં અરૂપસ્સ યથારહં આરમ્મણાધિપતિસહજાતઅઞ્ઞમઞ્ઞનિસ્સયૂપનિસ્સયપુરેજાતિન્દ્રિયવિપ્પ- યુત્તઅત્થિઅવિગતવસેન એકાદસહિ આકારેહિ પચ્ચયો હોતિ.

રૂપં રૂપારૂપસ્સાતિ નત્થિ.

૧૩૯૬. સત્તધા રૂપં રૂપસ્સ, ભવતેકાદસેહિ તં;

પચ્ચયો નામધમ્મસ્સ, મિસ્સકસ્સ ન કિઞ્ચિ તુ.

અરૂપં અરૂપસ્સ યથારહં હેતારમ્મણાધિપતિઅનન્તરસમનન્તરસહજાતઅઞ્ઞમઞ્ઞનિસ્સયૂપનિસ્સયા- સેવનકમ્મવિપાકાહારિન્દ્રિયઝાનમગ્ગસમ્પયુત્તઅત્થિનત્થિવિગતાવિગત- વસેન એકવીસતિધા પચ્ચયો હોતિ.

અરૂપં રૂપસ્સ યથારહં હેતાધિપતિસહજાતઅઞ્ઞમઞ્ઞનિસ્સયપચ્છાજાતકમ્મવિપાકાહારિન્દ્રિય- ઝાનમગ્ગવિપ્પયુત્તઅત્થિઅવિગતવસેન પન્નરસધા પચ્ચયો હોતિ.

અરૂપં રૂપારૂપસ્સ યથારહં હેતાધિપતિસહજાતઅઞ્ઞમઞ્ઞનિસ્સયકમ્મવિપાકાહારિન્દ્રિયઝાનમગ્ગ- અત્થિઅવિગતવસેન તેરસધા પચ્ચયો હોતિ.

૧૩૯૭. એકવીસતિધા નામં, પચ્ચયો ભવતત્તનો;

તિપઞ્ચહિ તં રૂપસ્સ, ઉભિન્નં તેરસધા પન.

રૂપારૂપં રૂપસ્સ યથારહં સહજાતનિસ્સયઅત્થિઅવિગતવસેન ચતુધા પચ્ચયો હોતિ.

રૂપારૂપં અરૂપસ્સ યથારહં સહજાતઅઞ્ઞમઞ્ઞનિસ્સયિન્દ્રિયઅત્થિઅવિગતવસેન છધા પચ્ચયો હોતિ.

રૂપારૂપં રૂપસ્સાતિ નત્થિ.

૧૩૯૮. ઉભોપિ રૂપધમ્મસ્સ, ચતુધા હોન્તિ પચ્ચયા;

છબ્બિધા નામધમ્મસ્સ, મિસ્સકસ્સ ન કિઞ્ચિ તુ.

એતેસુ પન પચ્ચયેસુ કતિ રૂપા, કતિ અરૂપા, કતિમિસ્સકાતિ? પુરેજાતપચ્ચયો એકો રૂપધમ્મોવ, હેતુઅનન્તરસમનન્તરપચ્છાજાતાસેવનકમ્મવિપાકઝાનમગ્ગસમ્પયુત્તનત્થિ- વિગતાનં વસેન દ્વાદસ પચ્ચયા અરૂપધમ્માવ, સેસા પન એકાદસ પચ્ચયા રૂપારૂપમિસ્સકાતિ વેદિતબ્બા.

પુન કાલવસેન હેતુસહજાતઅઞ્ઞમઞ્ઞનિસ્સયપુરેજાતપચ્છાજાતવિપાકાહારિન્દ્રિયઝાનમગ્ગ- સમ્પયુત્તવિપ્પયુત્તઅત્થિઅવિગતાનં વસેન પન્નરસ પચ્ચયા પચ્ચુપ્પન્નાવ હોન્તિ. અનન્તરસમનન્તરાસેવનનત્થિવિગતપચ્ચયા અતીતાવ, કમ્મપચ્ચયો અતીતો વા હોતિ પચ્ચુપ્પન્નો વા, આરમ્મણાધિપતિઉપનિસ્સયપચ્ચયા પન તિકાલિકા હોન્તિ કાલવિનિમુત્તા ચ.

૧૩૯૯. પચ્ચુપ્પન્નાવ હોન્તેત્થ,

પચ્ચયા દસ પઞ્ચ ચ;

અતીતા એવ પઞ્ચેકો,

દ્વેકાલિકોવ દસ્સિતો;

તયો તિકાલિકા ચેવ,

વિનિમુત્તાપિ કાલતો.

સબ્બે પનિમે ચતુવીસતિ પચ્ચયા યથારહં આરમ્મણૂપનિસ્સયકમ્મઅત્થિપચ્ચયાનં વસેન ચતૂસુ પચ્ચયેસુ સઙ્ગહં ગચ્છન્તીતિ વેદિતબ્બા.

ઇતિ અભિધમ્માવતારે પચ્ચયનિદ્દેસો નામ

ચતુવીસતિમો પરિચ્છેદો.

નિગમનકથા

૧૪૦૦. અભિધમ્માવતારોયં, વરો પરમગમ્ભીરો;

ઇચ્છતા નિપુણં બુદ્ધિં, ભિક્ખુના પન સોતબ્બો.

૧૪૦૧. સુમતિમતિવિચારબોધનો,

વિમતિવિમોહવિનાસનો અયં;

કુમતિમતિમહાતમોનાસો,

પટુમતિભાસકરો મતો મયા.

૧૪૦૨. યતો સુમતિના મતો નામતો,

આયાચિતસમ્માનતો માનતો;

તતો હિ રચિતો સદા તોસદા,

મયા હિતવિભાવના ભાવના.

૧૪૦૩. અત્થતો ગન્થતો ચાપિ, યુત્તિતો ચાપિ એત્થ ચ;

અયુત્તં વા વિરુદ્ધં વા, યદિ દિસ્સતિ કિઞ્ચિપિ.

૧૪૦૪. પુબ્બાપરં વિલોકેત્વા, વિચારેત્વા પુનપ્પુનં;

ધીમતા સઙ્ગહેતબ્બં, ગહેતબ્બં ન દોસતો.

૧૪૦૫. તિવિધા બ્યપ્પથાનઞ્હિ, ગતિયો દુબ્બિધાપિ ચે;

તસ્મા ઉપપરિક્ખિત્વા, વેદિતબ્બં વિભાવિના.

૧૪૦૬. નિકાયન્તરલદ્ધીહિ, અસમ્મિસ્સો અનાકુલો;

મહાવિહારવાસીનં, વાચનામગ્ગનિસ્સિતો.

૧૪૦૭. મધુરક્ખરસંયુત્તો, અત્થો યસ્મા પકાસિતો;

તસ્મા હિતત્થકામેન, કાતબ્બો એત્થ આદરો.

૧૪૦૮. સદ્ધમ્મટ્ઠિતિકામેન, કરોન્તેન ચ યં મયા;

પુઞ્ઞમધિગતં તેન, સુખં પપ્પોન્તુ પાણિનો.

૧૪૦૯. અન્તરાયં વિના ચાયં, યથાસિદ્ધિમુપાગતો;

તથા કલ્યાણસઙ્કપ્પા, સિદ્ધિં ગચ્છન્તુ પાણિનં.

૧૪૧૦. નરનારિગણાકિણ્ણે, અસંકિણ્ણકુલાકુલે;

ફીતે સબ્બઙ્ગસમ્પન્ને, સુપસન્નસિતોદકે.

૧૪૧૧. નાનારતનસમ્પુણ્ણે, વિવિધાપણસઙ્કટે;

કાવેરપટ્ટને રમ્મે, નાનારામોપસોભિતે.

૧૪૧૨. કેલાસસિખરાકારપાસાદપટિમણ્ડિતે;

કારિતે કણ્હદાસેન, દસ્સનીયે મનોરમે.

૧૪૧૩. વિહારે વિવિધાકારચારુપાકારગોપુરે;

તત્થ પાચીનપાસાદે, મયા નિવસતા સદા.

૧૪૧૪. અસલ્લેખમસાખલ્યે, સીલાદિગુણસોભિના;

અયં સુમતિના સાધુ, યાચિતેન કતો સતા.

૧૪૧૫. દેવા કાલેન વસ્સન્તુ, વસ્સં વસ્સવલાહકા;

પાલયન્તુ મહીપાલા, ધમ્મતો સકલં મહિં.

૧૪૧૬. યાવ તિટ્ઠતિ લોકસ્મિં, હિમવા પબ્બતુત્તમો;

તાવ તિટ્ઠતુ સદ્ધમ્મો, ધમ્મરાજસ્સ સત્થુનોતિ.

ઉરગપુરનિવસનેન આચરિયેન ભદન્તબુદ્ધદત્તેન સીલાચારસમ્પન્નેન કતો અભિધમ્માવતારો નામાયં.

અભિધમ્માવતારો નિટ્ઠિતો.

નમો તસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ

નામરૂપપરિચ્છેદો

ગન્થારમ્ભકથા

૧. સમ્મા સમ્માભિસમ્બુદ્ધં, ધમ્મં ધમ્મપ્પકાસનં;

સંઘં સંઘુત્તમં લોકે, વન્દિત્વા વન્દનારહં.

૨. નામરૂપપરિચ્છેદં, પવક્ખામિ સમાસતો;

મહાવિહારવાસીનં, વણ્ણનાનયનિસ્સિતં.