૨૩. તેવીસતિમો પરિચ્છેદો

કિલેસપ્પહાનકથા

૧૩૭૫. એતેસુ યેન યે ધમ્મા, પહાતબ્બા ભવન્તિ હિ;

તેસં દાનિ કરિસ્સામિ, પકાસનમિતો પરં.

ઇમેસુ પન ચતૂસુ મગ્ગઞાણેસુ યે ધમ્મા યેન ઞાણેન પહાતબ્બા, તેસં પહાનમેવં વેદિતબ્બં. એતાનિ હિ યથાયોગં સંયોજનકિલેસમિચ્છત્તલોકધમ્મમચ્છરિયવિપલ્લાસગન્થાગતિઆસવ- ઓઘયોગનીવરણપરામાસઉપાદાનાનુસયમલઅકુસલકમ્મપથ- અકુસલચિત્તુપ્પાદસઙ્ખાતાનં પહાનકરાનિ.

તત્થ સંયોજનાનીતિ દસ સંયોજનાનિ. સેય્યથિદં – રૂપરાગારૂપરાગમાનઉદ્ધચ્ચાવિજ્જાતિ ઇમે પઞ્ચ ઉદ્ધંભાગિયસંયોજનાનિ નામ. સક્કાયદિટ્ઠિ વિચિકિચ્છા સીલબ્બતપરામાસો કામરાગો પટિઘોતિ ઇમે પઞ્ચ અધોભાગિયસંયોજનાનિ નામ.

કિલેસાતિ દસ કિલેસા. સેય્યથિદં – લોભો દોસો મોહો માનો દિટ્ઠિ વિચિકિચ્છા થિનં ઉદ્ધચ્ચં અહિરિકં અનોત્તપ્પન્તિ.

મિચ્છત્તાતિ દસ મિચ્છત્તા. સેય્યથિદં – મિચ્છાદિટ્ઠિ મિચ્છાસઙ્કપ્પો મિચ્છાવાચા મિચ્છાકમ્મન્તો મિચ્છાઆજીવો મિચ્છાવાયામો મિચ્છાસતિ મિચ્છાસમાધિ મિચ્છાઞાણં મિચ્છાવિમુત્તીતિ.

લોકધમ્માતિ અટ્ઠ લોકધમ્મા લાભો અલાભો યસો અયસો નિન્દા પસંસા સુખં દુક્ખન્તિ. ઇધ પન કારણૂપચારેન લાભાદિવત્થુકસ્સ અનુનયસ્સ, અલાભાદિવત્થુકસ્સ પટિઘસ્સ ચેતં લોકધમ્મગહણેન ગહણં કતન્તિ વેદિતબ્બં.

મચ્છરિયાનીતિ પઞ્ચ મચ્છરિયાનિ આવાસમચ્છરિયં કુલમચ્છરિયં લાભમચ્છરિયં ધમ્મમચ્છરિયં વણ્ણમચ્છરિયન્તિ. ઇમાનિ આવાસાદીસુ અઞ્ઞેસં સાધારણભાવં અસહનાકારેન પવત્તાનિ મચ્છરિયાનિ.

વિપલ્લાસાતિ અનિચ્ચદુક્ખઅનત્તઅસુભેસુયેવ વત્થૂસુ ‘‘નિચ્ચં સુખં અત્તા સુભ’’ન્તિ એવં પવત્તા સઞ્ઞાવિપલ્લાસો ચિત્તવિપલ્લાસો દિટ્ઠિવિપલ્લાસોતિ ઇમે તયો વિપલ્લાસા.

ગન્થાતિ ચત્તારો ગન્થા અભિજ્ઝાકાયગન્થો, બ્યાપાદો, સીલબ્બતપરામાસો, ઇદંસચ્ચાભિનિવેસો કાયગન્થોતિ.

અગતીતિ છન્દદોસમોહભયાનિ. આસવાતિ ચત્તારો આસવા – કામરાગભવરાગમિચ્છાદિટ્ઠિઅવિજ્જાસવોતિ. ઓઘયોગાનીતિપિ તેસમેવાધિવચનં. નીવરણાનીતિ કામચ્છન્દાદયો. પરામાસોતિ મિચ્છાદિટ્ઠિયા અધિવચનં.

ઉપાદાનાતિ ચત્તારિ ઉપાદાનાનિ કામુપાદાનાદીનીતિ. અનુસયાતિ સત્ત અનુસયા કામરાગાનુસયો પટિઘમાનદિટ્ઠિવિચિકિચ્છાભવરાગાવિજ્જાનુસયોતિ. મલાતિ તયો મલા – લોભો દોસો મોહોતિ.

અકુસલકમ્મપથાતિ દસ અકુસલકમ્મપથા. સેય્યથિદં – પાણાતિપાતો અદિન્નાદાનં કામેસુમિચ્છાચારો મુસાવાદો પિસુણવાચા ફરુસવાચા સમ્ફપ્પલાપો અભિજ્ઝા બ્યાપાદો મિચ્છાદિટ્ઠીતિ દસ.

અકુસલચિત્તુપ્પાદાતિ લોભમૂલાનિ અટ્ઠ, દોસમૂલાનિ દ્વે, મોહમૂલાનિ દ્વેતિ ઇમે દ્વાદસાતિ.

એતેસં સંયોજનાદીનં એતાનિ યથાસમ્ભવં પહાનકરાનિ. કથં? સંયોજનેસુ તાવ સક્કાયદિટ્ઠિવિચિકિચ્છાસીલબ્બતપરામાસા અપાયગમનીયા કામરાગપટિઘાતિ એતે પઠમમગ્ગઞાણવજ્ઝા, સેસા કામરાગપટિઘા ઓળારિકા દુતિયમગ્ગઞાણવજ્ઝા, સુખુમા તતિયમગ્ગઞાણવજ્ઝા, રૂપરાગાદયો પઞ્ચપિ ચતુત્થમગ્ગઞાણવજ્ઝા એવ.

કિલેસેસુ દિટ્ઠિવિચિકિચ્છા પઠમમગ્ગઞાણવજ્ઝા, દોસો તતિયમગ્ગઞાણવજ્ઝો, લોભમોહમાનથિનઉદ્ધચ્ચઅહિરિકાનોત્તપ્પાનિ ચતુત્થમગ્ગઞાણવજ્ઝાનિ.

મિચ્છત્તેસુ મિચ્છાદિટ્ઠિ મુસાવાદો મિચ્છાકમ્મન્તો મિચ્છાઆજીવોતિ ઇમે પઠમમગ્ગઞાણવજ્ઝા, મિચ્છાસઙ્કપ્પો પિસુણવાચા ફરુસવાચાતિ ઇમે તતિયમગ્ગઞાણવજ્ઝા, ચેતનાયેવ ચેત્થ મિચ્છાવાચાતિ વેદિતબ્બા, સમ્ફપ્પલાપમિચ્છાવાયામસતિસમાધિવિમુત્તિઞાણાનિ ચતુત્થમગ્ગઞાણવજ્ઝાનિ.

લોકધમ્મેસુ પટિઘો તતિયમગ્ગઞાણવજ્ઝો, અનુનયો ચતુત્થમગ્ગઞાણવજ્ઝો, યસે પસંસાય ચ અનુનયો ચતુત્થમગ્ગઞાણવજ્ઝોતિ એકે.

મચ્છરિયાનિ પઠમમગ્ગઞાણવજ્ઝાનિ એવ.

વિપલ્લાસેસુ પન અનિચ્ચે નિચ્ચં, અનત્તનિ અત્તાતિ ચ સઞ્ઞાચિત્તદિટ્ઠિવિપલ્લાસા, દુક્ખે સુખં, અસુભે સુભન્તિ દિટ્ઠિવિપલ્લાસો ચાતિ ઇમે પઠમમગ્ગઞાણવજ્ઝા, અસુભે સુભન્તિ સઞ્ઞાચિત્તવિપલ્લાસા તતિયમગ્ગઞાણવજ્ઝા, દુક્ખે સુખન્તિ ચતુત્થમગ્ગઞાણવજ્ઝા.

ગન્થેસુ સીલબ્બતપરામાસઇદંસચ્ચાભિનિવેસકાયગન્થા પઠમમગ્ગઞાણવજ્ઝા, બ્યાપાદકાયગન્થો તતિયમગ્ગઞાણવજ્ઝો, અભિજ્ઝાકાયગન્થો ચતુત્થમગ્ગઞાણવજ્ઝોવ.

અગતિયો પઠમમગ્ગઞાણવજ્ઝા.

આસવેસુ દિટ્ઠાસવો પઠમઞાણવજ્ઝો, કામાસવો તતિયઞાણવજ્ઝો, ઇતરે દ્વે ચતુત્થઞાણવજ્ઝા. ઓઘયોગેસુપિ એસેવ નયો.

નીવરણેસુ વિચિકિચ્છાનીવરણં પઠમઞાણવજ્ઝં, કામચ્છન્દો બ્યાપાદો કુક્કુચ્ચન્તિ તીણિ તતિયઞાણવજ્ઝાનિ, થિનમિદ્ધઉદ્ધચ્ચાનિ ચતુત્થઞાણવજ્ઝાનિ.

પરામાસો પઠમઞાણવજ્ઝો.

ઉપાદાનેસુ સબ્બેસમ્પિ લોકિયધમ્માનં વત્થુકામવસેન ‘‘કામા’’તિ આગતત્તા રૂપારૂપેસુ રાગોપિ કામુપાદાને પતતિ, તસ્મા તઞ્ચ કામુપાદાનં ચતુત્થઞાણવજ્ઝં, સેસાનિ પઠમઞાણવજ્ઝાનિ.

અનુસયેસુ દિટ્ઠિવિચિકિચ્છાનુસયા પઠમઞાણવજ્ઝા, કામરાગપટિઘાનુસયા તતિયઞાણવજ્ઝા, માનભવરાગાવિજ્જાનુસયા ચતુત્થઞાણવજ્ઝા.

મલેસુ દોસમલં તતિયઞાણવજ્ઝં, ઇતરાનિ ચતુત્થઞાણવજ્ઝાનેવ.

અકુસલકમ્મપથેસુ પાણાતિપાતો અદિન્નાદાનં મિચ્છાચારો મુસાવાદો મિચ્છાદિટ્ઠીતિ ઇમે પઠમઞાણવજ્ઝા, પિસુણવાચા ફરુસવાચા બ્યાપાદોતિ તતિયઞાણવજ્ઝા, સમ્ફપ્પલાપો અભિજ્ઝા ચતુત્થઞાણવજ્ઝાવ.

અકુસલચિત્તુપ્પાદેસુ ચત્તારો દિટ્ઠિગતચિત્તુપ્પાદા, વિચિકિચ્છાસમ્પયુત્તો ચાતિ પઞ્ચ પઠમઞાણવજ્ઝા, દ્વે પટિઘસમ્પયુત્તા તતિયઞાણવજ્ઝા, સેસા ચતુત્થઞાણવજ્ઝાતિ.

યઞ્ચ યેન વજ્ઝં, તં તેન પહાતબ્બં નામ. તેન વુત્તં ‘‘એતેસં સંયોજનાદીનં ધમ્માનં એતાનિ યથાયોગં પહાનકરાની’’તિ.

૧૩૭૬. એતેસુ ઞાણેસુ ચ યેન યેન,

યો યો હિ ધમ્મો સમુપેતિ ઘાતં;

સો સો અસેસેન ચ તેન તેન,

સન્દસ્સિતો સાધુ મયા પનેવં.

કિલેસપહાનક્કમકથાયં.

૧૩૭૭. પરિઞ્ઞાદીનિ કિચ્ચાનિ, યાનિ વુત્તાનિ સત્થુના;

સચ્ચાભિસમયે તાનિ, પવક્ખામિ ઇતો પરં.

૧૩૭૮. એકેકસ્સ પનેતેસુ,

ઞાણસ્સેકક્ખણે સિયા;

પરિઞ્ઞા ચ પહાનઞ્ચ,

સચ્છિકિરિયા ચ ભાવના.

૧૩૭૯. પરિઞ્ઞાદીનિ એતાનિ, કિચ્ચાનેકક્ખણે પન;

યથાસભાવતો તાનિ, જાનિતબ્બાનિ વિઞ્ઞુના.

૧૩૮૦. પદીપો હિ યથા લોકે, અપુબ્બાચરિમં ઇધ;

ચત્તારિ પન કિચ્ચાનિ, કરોતેકક્ખણે પન.

૧૩૮૧. આલોકઞ્ચ વિદંસેતિ, નાસેતિ તિમિરમ્પિ ચ;

પરિયાદિયતિ તેલઞ્ચ, વટ્ટિં ઝાપેતિ એકતો.

૧૩૮૨. એવં તં મગ્ગઞાણમ્પિ, અપુબ્બાચરિમં પન;

ચત્તારિપિ ચ કિચ્ચાનિ, કરોતેકક્ખણે પન.

૧૩૮૩. પરિઞ્ઞાભિસમયેનેવ, દુક્ખં અભિસમેતિ સો;

પહાનાભિસમયેનેવ, તથા સમુદયમ્પિ ચ.

૧૩૮૪. ભાવનાવિધિનાયેવ, મગ્ગં અભિસમેતિ તં;

આરમ્મણક્રિયાયેવ, નિરોધં સચ્છિકરોતિ સો.

વુત્તમ્પિ ચેતં ‘‘મગ્ગસમઙ્ગિસ્સ ઞાણં દુક્ખેપેતં ઞાણં, દુક્ખસમુદયેપેતં ઞાણં, દુક્ખનિરોધેપેતં ઞાણં, દુક્ખનિરોધગામિનિયા પટિપદાયપેતં ઞાણ’’ન્તિ. તત્થ યથા પદીપો વટ્ટિં ઝાપેતિ, એવં મગ્ગઞાણં દુક્ખં પરિજાનાતિ. યથા અન્ધકારં નાસેતિ, એવં સમુદયં પજહતિ. યથા આલોકં વિદંસેતિ, એવં સહજાતાદિપચ્ચયતાય સમ્માસઙ્કપ્પાદિમગ્ગં ભાવેતિ. યથા તેલં પરિયાદિયતિ, એવં કિલેસપરિયાદાનેન નિરોધં સચ્છિકરોતીતિ વેદિતબ્બં.

૧૩૮૫. ઉગ્ગચ્છન્તો યથાદિચ્ચો, અપુબ્બાચરિમં પન;

ચત્તારિ પન કિચ્ચાનિ, કરોતેકક્ખણે ઇધ.

૧૩૮૬. ઓભાસેતિ ચ રૂપાનિ, નાસેતિ તિમિરમ્પિ ચ;

આલોકઞ્ચ વિદંસેતિ, સીતઞ્ચ પટિહઞ્ઞતિ.

૧૩૮૭. યથા ચ મહતી નાવા, અપુબ્બાચરિમં પન;

ચત્તારિ પન કિચ્ચાનિ, કરોતેકક્ખણે પન.

૧૩૮૮. જહતી ઓરિમં તીરં, સોતં છિન્દતિ સા પન;

તથા વહતિ ભણ્ડઞ્ચ, તીરમપ્પેતિ પારિમં.

૧૩૮૯. નાવાયોરિમતીરસ્સ, યથા પજહનં પન;

તથેવ મગ્ગઞાણસ્સ, દુક્ખસ્સ પરિજાનનં.

૧૩૯૦. યથા છિન્દતિ તં સોતં, તણ્હં જહતિ તં તથા;

યથા વહતિ તં ભણ્ડં, સહજાતાદિના પન.

૧૩૯૧. તથેવ પચ્ચયત્તેન, મગ્ગં ભાવેતિ નામ સો;

યથા પારં પન એવં, નિરોધારમ્મણં ભવે.

૧૩૯૨. લોકુત્તરેન નિદ્દિટ્ઠા, યા લોકુત્તરભાવના;

સા સઙ્ખેપનયેનેવં, મયા સાધુ પકાસિતા.

૧૩૯૩. કો હિ નામ નરો લોકે,

લોકુત્તરસુખાવહં;

ભાવનં પન પઞ્ઞાય,

ન ચ ભાવેય્ય પણ્ડિતો.

૧૩૯૪. ઇમં વિદિત્વા હિતભાવનં વનં,

ઉપેતિ યો વે સુખસંહિતં હિતં;

વિધૂય ચિત્તસ્સ અનુત્તમં તમં,

ઉપેતિ ચાવિગ્ગહકમ્પદં પદં.

ઇતિ અભિધમ્માવતારે ઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિનિદ્દેસો નામ

તેવીસતિમો પરિચ્છેદો.