૧૯. એકૂનવીસતિમો પરિચ્છેદો

કઙ્ખાવિતરણવિસુદ્ધિનિદ્દેસો

૧૨૨૭. એતસ્સ નામરૂપસ્સ, જાનિત્વા હેતુપચ્ચયે;

કઙ્ખા તીસુ પનદ્ધાસુ, વિતરિત્વા ઠિતં પન.

૧૨૨૮. કઙ્ખાવિતરણં નામ, ઞાણં તં સમુદીરિતં;

તં સમ્પાદેતુકામેન, અત્થકામેન ભિક્ખુના.

૧૨૨૯. નામરૂપસ્સ કો હેતુ, કોનુ વા પચ્ચયો ભવે;

આવજ્જિત્વા તમિચ્ચેવં, રૂપકાયસ્સ તાવદે.

૧૨૩૦. કેસા લોમા નખા દન્તા, તચો મંસં નહારુ ચ;

અટ્ઠિમિઞ્જઞ્ચ વક્કઞ્ચ, હદયં યકનમ્પિ ચ.

૧૨૩૧. ઇચ્ચેવમાદિબાત્તિંસ-કોટ્ઠાસપચ્ચયસ્સ હિ;

પરિગ્ગણ્હતિ કાયસ્સ, મનસા હેતુપચ્ચયે.

૧૨૩૨. અવિજ્જા તણ્હુપાદાનં, કમ્મં હેતુ ચતુબ્બિધો;

એતસ્સ રૂપકાયસ્સ, આહારો પચ્ચયો મતો.

૧૨૩૩. જનકો હેતુ અક્ખાતો,

પચ્ચયો અનુપાલકો;

હેત્વઙ્કુરસ્સ બીજં તુ,

પચ્ચયા પથવાદયો.

૧૨૩૪. ઇતિમે પઞ્ચ ધમ્મા હિ, હેતુપચ્ચયતં ગતા;

અવિજ્જાદયો તયો તત્થ, માતાવ ઉપનિસ્સયા.

૧૨૩૫. જનકં પન કમ્મં તુ, પુત્તસ્સ હિ પિતા વિય;

ધાતી વિય કુમારસ્સ, આહારો ધારકો ભવે.

૧૨૩૬. ઇચ્ચેવં રૂપકાયસ્સ, સો પચ્ચયપરિગ્ગહં;

કત્વા પુનપિ ‘‘ચક્ખુઞ્ચ, રૂપમાલોકમેવ ચ.

૧૨૩૭. પટિચ્ચ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં, હોતિ’’ઇચ્ચેવમાદિના;

નયેન નામકાયસ્સ, પચ્ચયં પરિગણ્હતિ.

૧૨૩૮. સો એવં નામરૂપસ્સ, વુત્તિં દિસ્વાન પચ્ચયા;

યથા એતરહિદં તુ, અતીતેપિ તથેવિદં.

૧૨૩૯. પચ્ચયા ચ પવત્તિત્થ, તથેવાનાગતેપિ ચ;

પવત્તિસ્સતિ અદ્ધાસુ, તીસ્વેવં અનુપસ્સતિ.

૧૨૪૦. તસ્સેવં પસ્સતો યા સા, પુબ્બન્તે પઞ્ચધા તથા;

અપરન્તે સિયા કઙ્ખા, પઞ્ચધા સમુદીરિતા.

૧૨૪૧. પચ્ચુપ્પન્નેપિ અદ્ધાને, છબ્બિધા પરિકિત્તિતા;

સબ્બા ચાનવસેસાવ, યોગિનો સા પહિય્યતિ.

૧૨૪૨. એકો કમ્મવિપાકાનં, વસેનાપિ ચ પણ્ડિતો;

એતસ્સ નામરૂપસ્સ, પચ્ચયં પરિગણ્હતિ.

૧૨૪૩. કમ્મં ચતુબ્બિધં દિટ્ઠ-ધમ્મવેદનિયં તથા;

ઉપપજ્જાપરાપરિયા-હોસિકમ્મવસા પન.

તત્થ એકજવનવીથિયં સત્તસુ ચિત્તેસુ કુસલા વા અકુસલા વા પઠમજવનચેતના દિટ્ઠધમ્મવેદનીયકમ્મં નામ. તં ઇમસ્મિંયેવ અત્તભાવે વિપાકં દેતિ, તથા અસક્કોન્તં પન ‘‘અહોસિકમ્મં નાહોસિ કમ્મવિપાકો, ન ભવિસ્સતિ કમ્મવિપાકો, નત્થિ કમ્મવિપાકો’’તિ ઇમસ્સ તિકસ્સ વસેન અહોસિકમ્મં નામ હોતિ. અત્થસાધિકા પન સત્તમજવનચેતના ઉપપજ્જવેદનીયકમ્મં નામ. તમનન્તરે અત્તભાવે વિપાકં દેતિ, તથા અસક્કોન્તં વુત્તનયેન અહોસિકમ્મં નામ હોતિ. ઉભિન્નમન્તરે પઞ્ચજવનચેતના અપરાપરિયવેદનીયકમ્મં નામ. તમનાગતે યદા ઓકાસં લભતિ, તદા વિપાકં દેતિ, સતિ સંસારપ્પવત્તિયા અહોસિકમ્મં નામ ન હોતિ.

૧૨૪૪. અપરં ચતુબ્બિધં કમ્મં, ગરુકં બહુલમ્પિ ચ;

આસન્નઞ્ચ કટત્તા ચ, કમ્મન્તિ સમુદીરિતં.

૧૨૪૫. અઞ્ઞં ચતુબ્બિધં કમ્મં, જનકં ઉપથમ્ભકં;

તથૂપપીળકં કમ્મ-મુપઘાતકમેવ ચ.

તત્થ જનકં નામ કુસલં વા અકુસલં વા કમ્મં પટિસન્ધિયમ્પિ પવત્તેપિ રૂપારૂપવિપાકક્ખન્ધે જનેતિ. ઉપત્થમ્ભકં પન વિપાકં જનેતું ન સક્કોતિ, અઞ્ઞેન કમ્મેન દિન્નાય પટિસન્ધિયા જનિતે વિપાકે ઉપ્પજ્જનકસુખદુક્ખં ઉપત્થમ્ભેતિ, અદ્ધાનં પવત્તેતિ. ઉપપીળકં પન અઞ્ઞેન કમ્મેન દિન્નાય પટિસન્ધિયા જનિતે વિપાકે ઉપ્પજ્જનકસુખદુક્ખં પીળેતિ બાધતિ, અદ્ધાનં પવત્તિતું ન દેતિ. ઉપઘાતકં પન સયં કુસલમ્પિ અકુસલમ્પિ સમાનં અઞ્ઞં દુબ્બલકમ્મં ઘાતેત્વા તસ્સ વિપાકં પટિબાહિત્વા અત્તનો વિપાકસ્સ ઓકાસં કરોતિ. એવં પન કમ્મેન ઓકાસે કતે તંવિપાકમુપ્પન્નં નામ હોતિ. ઇતિ ઇમં દ્વાદસવિધં કમ્મં કમ્મવટ્ટે પક્ખિપિત્વા એવમેકો કમ્મવિપાકવસેન નામરૂપસ્સ પચ્ચયપરિગ્ગહં કરોતિ.

ઇતિ એવં કમ્મવિપાકવટ્ટવસેન નામરૂપસ્સ પવત્તિં દિસ્વા ‘‘યથા ઇદં એતરહિ, એવમતીતેપિ અદ્ધાને કમ્મવિપાકવસેન પચ્ચયતો પવત્તિત્થ, અનાગતેપિ પવત્તિસ્સતી’’તિ ઇતિ કમ્મઞ્ચેવ વિપાકો ચાતિ કમ્મવિપાકવસેન લોકો પવત્તતીતિ તં સમનુપસ્સતિ. તસ્સેવં સમનુપસ્સતો સબ્બા સોળસવિધા કઙ્ખા પહિય્યતિ.

૧૨૪૬. હેતુફલસ્સ સમ્બન્ધવસેનેવ પવત્તતિ;

કેવલં નામરૂપન્તિ, સમ્મા સમનુપસ્સતિ.

૧૨૪૭. એવં કારણતો ઉદ્ધં, કારણં ન ચ પસ્સતિ;

પાકપવત્તિતો ઉદ્ધં, ન પાકપટિવેદકં.

તેનાહુ પોરાણા –

૧૨૪૮. ‘‘કમ્મસ્સ કારકો નત્થિ, વિપાકસ્સ ચ વેદકો;

સુદ્ધધમ્મા પવત્તન્તિ, એવેતં સમ્મદસ્સનં.

૧૨૪૯. એવં કમ્મે વિપાકે ચ, વત્તમાને સહેતુકે;

બીજરુક્ખાદિકાનંવ, પુબ્બા કોટિ ન નાયતિ.

૧૨૫૦. અનાગતેપિ સંસારે, અપ્પવત્તિ ન દિસ્સતિ;

એતમત્થમનઞ્ઞાય, તિત્થિયા અસયંવસી.

૧૨૫૧. સત્તસઞ્ઞં ગહેત્વાન, સસ્સતુચ્છેદદસ્સિનો;

દ્વાસટ્ઠિદિટ્ઠિં ગણ્હન્તિ, અઞ્ઞમઞ્ઞવિરોધિનો.

૧૨૫૨. દિટ્ઠિબન્ધનબદ્ધા તે, તણ્હાસોતેન વુય્હરે;

તણ્હાસોતેન વુય્હન્તા, ન તે દુક્ખા પમુચ્ચરે.

૧૨૫૩. એવમેતં અભિઞ્ઞાય, ભિક્ખુ બુદ્ધસ્સ સાવકો;

ગમ્ભીરં નિપુણં સુઞ્ઞં, પચ્ચયં પટિવિજ્ઝતિ.

૧૨૫૪. કમ્મં નત્થિ વિપાકમ્હિ, પાકો કમ્મે ન વિજ્જતિ;

અઞ્ઞમઞ્ઞં ઉભો સુઞ્ઞા, ન ચ કમ્મં વિના ફલં.

૧૨૫૫. યથા ન સૂરિયે અગ્ગિ, ન મણિમ્હિ ન ગોમયે;

ન તેસં બહિ સો અત્થિ, સમ્ભારેહિ ચ જાયતિ.

૧૨૫૬. તથા ન અન્તો કમ્મસ્સ, વિપાકો ઉપલબ્ભતિ;

બહિદ્ધાપિ ન કમ્મસ્સ, ન કમ્મં તત્થ વિજ્જતિ.

૧૨૫૭. ફલેન સુઞ્ઞં તં કમ્મં, ફલં કમ્મે ન વિજ્જતિ;

કમ્મઞ્ચ ખો ઉપાદાય, તતો નિબ્બત્તતે ફલં.

૧૨૫૮. ન હેત્થ દેવો બ્રહ્મા વા,

સંસારસ્સત્થિ કારકો;

સુદ્ધધમ્મા પવત્તન્તિ,

હેતુસમ્ભારપચ્ચયા’’તિ.

૧૨૫૯. એવં નાનપ્પકારેહિ, નામરૂપસ્સ પચ્ચયં;

પરિગ્ગહેત્વા અદ્ધાસુ, તરિત્વા કઙ્ખમુટ્ઠિતં.

૧૨૬૦. કઙ્ખાવિતરણં નામ, ઞાણં તં સમુદીરિતં;

ધમ્મટ્ઠિતિ યથાભૂતં, તં સમ્માદસ્સનન્તિપિ.

૧૨૬૧. ઇમિના પન ઞાણેન,

સંયુત્તો બુદ્ધસાસને;

હોતિ લદ્ધપતિટ્ઠોવ,

સોતાપન્નો હિ ચૂળકો.

૧૨૬૨. તસ્મા સપઞ્ઞો પન અત્થકામો,

યો નામરૂપસ્સ હેતુપચ્ચયાનિ;

પરિગ્ગહં સાધુ કરોતિ ધીરો,

ખિપ્પં સ નિબ્બાનપુરં ઉપેતિ.

ઇતિ અભિધમ્માવતારે કઙ્ખાવિતરણવિસુદ્ધિનિદ્દેસો નામ

એકૂનવીસતિમો પરિચ્છેદો.