૧૮. અટ્ઠારસમો પરિચ્છેદો

દિટ્ઠિવિસુદ્ધિનિદ્દેસો

૧૧૭૦. સમાધિં પન સાભિઞ્ઞં, ભાવેત્વા તદનન્તરં;

ભાવેતબ્બા યતો પઞ્ઞા, ભિક્ખુના તેન ધીમતા.

૧૧૭૧. તતોહં દાનિ વક્ખામિ, પઞ્ઞાભાવનમુત્તમં;

સમાસેનેવ ભિક્ખૂનં, પરં પીતિસુખાવહં.

૧૧૭૨. કા પઞ્ઞા પન કો ચત્થો,

કિમસ્સા લક્ખણાદિકં;

કતિધા સા કથં તેન,

ભાવેતબ્બાતિ વુચ્ચતે. –

૧૧૭૩. પઞ્ઞા વિપસ્સનાપઞ્ઞા, પુઞ્ઞચિત્તસમાયુતા;

પજાનાતીતિ પઞ્ઞા સા, જાનના વા પકારતો.

૧૧૭૪. સઞ્ઞાવિઞ્ઞાણપઞ્ઞાનં, કો વિસેસો કિમન્તરં;

સઞ્ઞાવિઞ્ઞાણપઞ્ઞાનં, જાનનત્તે સમેપિ ચ.

૧૧૭૫. યા સઞ્જાનનમત્તંવ, સઞ્ઞા નીલાદિતો પન;

લક્ખણપ્પટિવેધં તુ, કાતું સક્કોતિ નેવ સા.

૧૧૭૬. વિઞ્ઞાણં પન જાનાતિ, નીલપીતાદિગોચરં;

સક્કોતિપિ અનિચ્ચાદિલક્ખણં પટિવિજ્ઝિતું.

૧૧૭૭. ઉસ્સક્કિત્વા ન સક્કોતિ, મગ્ગં પાપેતુમેવ તં;

પઞ્ઞા વુત્તનયં કાતું, સક્કોતિ તિવિધમ્પિ તં.

૧૧૭૮. ઇમેસં પન તિણ્ણમ્પિ, વિસેસો સમુદીરિતો;

સબ્બેસં પન ધમ્માનં, સભાવપટિવેધનં.

૧૧૭૯. લક્ખણં પન પઞ્ઞાય, લક્ખણઞ્ઞૂહિ દીપિતં;

સમ્મોહનન્ધકારસ્સ, વિદ્ધંસનરસા મતા.

૧૧૮૦. અસમ્મોહપચ્ચુપટ્ઠાના, સમાધાસન્નકારણા;

એવમેત્થ ચ વિઞ્ઞેય્યા, પઞ્ઞાય લક્ખણાદિકા.

કતિધાતિ એત્થ –

૧૧૮૧. લક્ખણેનેકધા વુત્તા,

લોકિકાલોકિકા દ્વિધા;

લોકિયેનેત્થ મગ્ગેન,

યુત્તા સા લોકિકા સિયા.

૧૧૮૨. લોકુત્તરેન મગ્ગેન, યુત્તા લોકુત્તરા મતા;

તિવિધાપિ સિયા પઞ્ઞા, ચિન્તાસુતમયાદિતો.

૧૧૮૩. તત્થત્તનોવ ચિન્તાય, નિપ્ફન્નત્તાતિ તસ્સ સા;

હોતિ ચિન્તામયા પઞ્ઞા, ભૂરિપઞ્ઞેન દેસિતા.

૧૧૮૪. પરતો પન સુત્વાન, લદ્ધા પઞ્ઞા અયં ઇધ;

સુતેનેવ ચ નિપ્ફન્ના, પઞ્ઞા સુતમયા મતા.

૧૧૮૫. યથા વાપિ તથા ચેત્થ, ભાવનાય વસેન તુ;

નિપ્ફન્ના અપ્પનાપત્તા, પઞ્ઞા સા ભાવનામયા.

૧૧૮૬. પટિસમ્ભિદાચતુક્કસ્સ, વસેન ચતુધા સિયા;

અત્થધમ્મનિરુત્તીસુ, ઞાણં ઞાણેસુ તીસુપિ.

૧૧૮૭. યં કિઞ્ચિ પચ્ચયુપ્પન્નં, વિપાકા ચ ક્રિયા તથા;

નિબ્બાનં ભાસિતત્થો ચ, પઞ્ચેતે અત્થસઞ્ઞિતા.

૧૧૮૮. ફલનિબ્બત્તકો હેતુ, અરિયમગ્ગો ચ ભાસિતં;

કુસલાકુસલઞ્ચેતિ, પઞ્ચેતે ધમ્મસઞ્ઞિતા.

૧૧૮૯. તસ્મિં અત્થે ચ ધમ્મે ચ, યા સભાવનિરુત્તિ તુ;

નિરુત્તીતિ ચ નિદ્દિટ્ઠા, નિરુત્તિકુસલેન સા.

૧૧૯૦. ઞાણં આરમ્મણં કત્વા, તિવિધં પચ્ચવેક્ખતો;

તેસુ ઞાણેસુ યં ઞાણં, પટિભાનન્તિ તં મતં.

૧૧૯૧. પરિયત્તિપરિપુચ્છાહિ, સવનાધિગમેહિ ચ;

પુબ્બયોગેન ગચ્છન્તિ, પભેદં પટિસમ્ભિદા.

કથં ભાવેતબ્બાતિ એત્થ –

૧૧૯૨. ખન્ધાદીસુ હિ ધમ્મેસુ, ભૂમિભૂતેસુ યોગિના;

ઉગ્ગહાદિવસેનેત્થ, કત્વા પરિચયં પન.

૧૧૯૩. સીલં ચિત્તવિસુદ્ધિઞ્ચ, સમ્પાદેત્વા તતો પરં;

દિટ્ઠિસુદ્ધાદયો પઞ્ચ, સમ્પાદેન્તેન સુદ્ધિયા.

૧૧૯૪. તાય પઞ્ઞાય યુત્તેન, ભીતેન જનનાદિતો;

ભાવેતબ્બા ભવાભાવં, પત્થયન્તેન ભિક્ખુના.

૧૧૯૫. રૂપઞ્ચ વેદના સઞ્ઞા, સઙ્ખારા ચેવ સબ્બસો;

વિઞ્ઞાણઞ્ચેતિ પઞ્ચેતે, ખન્ધા સમ્બુદ્ધદેસિતા.

૧૧૯૬. તત્થ યં કિઞ્ચિ રૂપં તં, અતીતાનાગતાદિકં;

અજ્ઝત્તં વા બહિદ્ધા વા, સુખુમોળારિકમ્પિ વા.

૧૧૯૭. હીનં વાપિ પણીતં વા, યં દૂરે યઞ્ચ સન્તિકે;

સબ્બં તમેકતો કત્વા, રૂપક્ખન્ધોતિ વુચ્ચતિ.

૧૧૯૮. ઇતરેસુપિ યં કિઞ્ચિ, તં વેદયિતલક્ખણં;

સબ્બં તમેકતો કત્વા, વેદનાક્ખન્ધતા કતા.

૧૧૯૯. ચિત્તજં પન યં કિઞ્ચિ, તં સઞ્જાનનલક્ખણં;

સબ્બં તમેકતો કત્વા, સઞ્ઞાક્ખન્ધોતિ વુચ્ચતિ.

૧૨૦૦. યં કિઞ્ચિ ચિત્તસમ્ભૂતં, અભિસઙ્ખારલક્ખણં;

સબ્બં તમેકતો કત્વા, સઙ્ખારક્ખન્ધતા કતા.

૧૨૦૧. તત્થ ચિત્તં તુ યં કિઞ્ચિ, તં વિજાનનલક્ખણં;

સબ્બં તમેકતો કત્વા, વિઞ્ઞાણક્ખન્ધતા કતા.

૧૨૦૨. ચત્તારો ચ મહાભૂતા, ઉપાદા ચતુવીસતિ;

અટ્ઠવીસતિધા ચેતં, રૂપં રૂપન્તિ ગણ્હતિ.

૧૨૦૩. એકાસીતિયા ચિત્તેન, સંયુત્તા વેદનાદયો;

વેદનાસઞ્ઞાસઙ્ખાર-વિઞ્ઞાણક્ખન્ધસઞ્ઞિતા.

૧૨૦૪. ચત્તારોરૂપિનો ખન્ધે, નામન્તિ પરિગણ્હતિ;

રૂપક્ખન્ધો ભવે રૂપં, નામક્ખન્ધા અરૂપિનો.

૧૨૦૫. રુપ્પનલક્ખણં રૂપં, નામં નમનલક્ખણં;

ઇતિ સઙ્ખેપતો નામ-રૂપં સો પરિગણ્હતિ.

૧૨૦૬. ફાલેન્તો વિય તાલસ્સ, કન્દં તુ યમકં દ્વિધા;

વવત્થપેતિ નામઞ્ચ, રૂપઞ્ચાતિ દ્વિધા પન.

૧૨૦૭. નામતો રૂપતો અઞ્ઞો,

સત્તો વા પુગ્ગલોપિ વા;

અત્તા વા કોચિ નત્થીતિ,

નિટ્ઠં ગચ્છતિ સબ્બદા.

૧૨૦૮. એવં વવત્થપેત્વા સો, નામરૂપં સભાવતો;

સત્તસમ્મોહઘાતત્થં, બહુસુત્તવસેનિધ.

૧૨૦૯. નામરૂપમત્તઞ્ઞેવ, નત્થિ કોચિધ પુગ્ગલો;

એવમેત્થ પણ્ડિતો પોસો, વવત્થપેતિ તં પન.

વુત્તં હેતં –

૧૨૧૦. ‘‘યથાપિ અઙ્ગસમ્ભારા,

હોતિ સદ્દો રથો ઇતિ;

એવં ખન્ધેસુ સન્તેસુ,

હોતિ સત્તોતિ સમ્મુતી’’તિ.

૧૨૧૧. યથાપિ દારુયન્તમ્પિ, નિજ્જીવઞ્ચ નિરીહકં;

દારુરજ્જુસમાયોગે, તં ગચ્છતિપિ તિટ્ઠતિ.

૧૨૧૨. તથેદં નામરૂપમ્પિ, નિજ્જીવઞ્ચ નિરીહકં;

અઞ્ઞમઞ્ઞસમાયોગે, તં ગચ્છતિપિ તિટ્ઠતિ.

તેનાહુ પોરાણા –

૧૨૧૩. ‘‘નામઞ્ચ રૂપઞ્ચ ઇધત્થિ સચ્ચતો,

ન હેત્થ સત્તો મનુજો ચ વિજ્જતિ;

સુઞ્ઞં ઇદં યન્તમિવાભિસઙ્ખતં,

દુક્ખસ્સ પુઞ્જો તિણકટ્ઠસાદિસો’’તિ.

૧૨૧૪. અઞ્ઞમઞ્ઞૂપનિસ્સાય, દણ્ડકેસુ ઠિતેસુ હિ;

એકસ્મિં પતમાને તુ, તથેવ પતતીતરો.

તેનાહુ પોરાણા –

૧૨૧૫. ‘‘યમકં નામરૂપઞ્ચ, ઉભો અઞ્ઞોઞ્ઞનિસ્સિતા;

એકસ્મિં ભિજ્જમાનસ્મિં, ઉભો ભિજ્જન્તિ પચ્ચયા’’તિ.

૧૨૧૬. ઉતિન્નં નામરૂપાનં, નામં નિત્તેજમેત્થ તં;

સકેનેવ હિ તેજેન, ન સક્કોતિ પવત્તિતું.

૧૨૧૭. ન બ્યાહરતિ નો સેતિ, ન તિટ્ઠતિ ન ગચ્છતિ;

ન ભેદેતિ ન ચોરેતિ, ન ભુઞ્જતિ ન ખાદતિ.

૧૨૧૮. તથા રૂપમ્પિ નિત્તેજં, વિના નામઞ્ચ સબ્બથા;

સકેનેવ હિ તેજેન, ન સક્કોતિ પવત્તિતું.

૧૨૧૯. ભુઞ્જામીતિ પિવામીતિ, ખાદામીતિ તથેવ ચ;

રોદામીતિ હસામીતિ, રૂપસ્સેતં ન વિજ્જતિ.

૧૨૨૦. નામં નિસ્સાય રૂપં તુ, રૂપં નિસ્સાય નામકં;

પવત્તતિ સદા સબ્બં, પઞ્ચવોકારભૂમિયં.

૧૨૨૧. ઇમસ્સ પન અત્થસ્સ, આવિભાવત્થમેવ ચ;

જચ્ચન્ધપીઠસપ્પીનં, વત્તબ્બા ઉપમા ઇધ.

૧૨૨૨. યથા હિ નાવં નિસ્સાય, મનુસ્સા યન્તિ અણ્ણવે;

એવં રૂપમ્પિ નિસ્સાય, નામકાયો પવત્તતિ.

૧૨૨૩. યથા મનુસ્સે નિસ્સાય, નાવા ગચ્છતિ અણ્ણવે;

એવં નામમ્પિ નિસ્સાય, રૂપકાયો પવત્તતિ.

૧૨૨૪. સત્તસઞ્ઞં વિનોદેત્વા, નામરૂપસ્સ સબ્બથા;

યાથાવદસ્સનં એતં, ‘‘દિટ્ઠિસુદ્ધી’’તિ વુચ્ચતિ.

૧૨૨૫. પરિમુચ્ચિતુકામો ચ, દુક્ખતો જાતિઆદિતો;

અન્તદ્વયં વિવજ્જેત્વા, ભાવયે પન પણ્ડિતો.

૧૨૨૬. દિટ્ઠિવિસુદ્ધિમિમં પરિસુદ્ધં,

સુટ્ઠુતરં તુ કરોતિ નરો યો;

દિટ્ઠિગતાનિ મલાનિ અસેસં,

નાસમુપેન્તિ હિ તસ્સ નરસ્સ.

ઇતિ અભિધમ્માવતારે દિટ્ઠિવિસુદ્ધિનિદ્દેસો નામ

અટ્ઠારસમો પરિચ્છેદો.