૧૩. તેરસમો પરિચ્છેદો

કારકપટિવેધનિદ્દેસો

એત્થાહ – નિદ્દિટ્ઠા કુસલાદયો નામ ધમ્મા, ન પનેતેસં કારકો અત્તા નિદ્દિટ્ઠો. તસ્સ હિ કારકસ્સ વેદકસ્સ અત્તનો અભાવે કુસલાકુસલાનં ધમ્માનં અભાવો સિયા, તેસમભાવે તદાયત્તવુત્તીનં તેસં વિપાકાનમભાવો હોતિ, તસ્મા કુસલાદીનં ધમ્માનં દેસના નિરત્થિકાતિ? અત્ર વુચ્ચતે – નાયં નિરત્થિકા, સાત્થિકાવાયં દેસના. યદિ કારકસ્સાભાવા કુસલાદીનમભાવો સિયા, તસ્સ પરિકપ્પિતસ્સ અત્તનોપિ અભાવો સિયા. કિં કારણન્તિ ચે? તસ્સ અત્તનો અઞ્ઞસ્સ કારકસ્સાભાવતો. કારકાભાવેપિ કત્તા અત્તા અત્થીતિ ચે? તથા કુસલાદીનમ્પિ અસતિપિ કત્તરિ અત્થિતા ઉપગન્તબ્બા, કુતોયં તવ તત્થાનુરોધો, ઇધ વિરોધોતિ. અથાપિ યથા પન લોકે કારકાભાવેપિ પથવીઆપતેજઉતુઆદયો પટિચ્ચ અઙ્કુરાદીનં અભિનિબ્બત્તિ દિસ્સતિ, તથા એતેસમ્પિ કુસલાદીનં ધમ્માનં હેતુપચ્ચયસામગ્ગિયા અભિનિબ્બત્તિ હોતીતિ વેદિતબ્બા.

અથાપિ ચેત્થ તસ્સા પઞ્ઞાય પરિકપ્પિતો નિચ્ચો ધુવો કુસલાદીનં કત્તા અત્તા પરમત્થતો અત્થીતિ ચે? તમુપપરિક્ખિસ્સામ તાવ, સો પન તાવ અત્તા કારકો વેદકો કિં સચેતનો વા, ઉદાહુ અચેતનો વાતિ? કિઞ્ચેત્થ – યદિ અચેતનો સિયા, પાકારતરુપાસાણસદિસો સિયા. તસ્સ કારકવેદકત્તાભાવો સિયા. યદિ સચેતનો, સો ચેતનાય અઞ્ઞો વા સિયા, અનઞ્ઞો વા. અથાનઞ્ઞો, ચેતનાય નાસે અત્તનોપિ નાસો સિયા. કિં કારણન્તિ ચે? ચેતનાય અનઞ્ઞત્તા.

અથાપિ ભવતો અધિપ્પાયો એવં સિયા, અત્તનો પન નાસો ન ભવતિ નિચ્ચત્તા, ચેતનાયયેવ નાસો ભવતીતિ? વુચ્ચતે – અત્તનો અનાસે સતિ ચેતનાયપિ નાસો ન ભવતિ. કિં કારણન્તિ ચે? ચેતનાય અનઞ્ઞત્તા. ચેતનત્તાનં અનઞ્ઞત્તે સતિ ચેતનાયયેવ નાસો ભવતિ, ન અત્તનોતિ અયુત્તમેતં. અથ ચેતનાયયેવ વિનાસે વિસેસકારણં નત્થિ, અત્તાવ નસ્સતુ, તિટ્ઠતુ ચેતના. અથ ચેતનાય નાસે અત્તનો નાસો ન ભવતીતિ ચે? ચેતનાય અત્તા અઞ્ઞો સિયા. અથ અઞ્ઞસ્સ અત્તસ્સ નાસે સતિ સયં નાસો ન ભવતિ, એવઞ્ચ સતિ ‘‘ચેતનાય અનઞ્ઞો અત્તા’’તિ તવ પટિઞ્ઞા હીના. અથાપિ ચેતનત્તાનં અનઞ્ઞત્તે સતિ અત્તનો અનાસો ચેતનાયપિ અનાસો ભવતુ. અથ ન ભવતિ, પટિઞ્ઞા હીના. અથ વુત્તપ્પકારતો વિપરીતં વા સિયા, અત્તા નસ્સતુ, ચેતના તિટ્ઠતુ. અથ પન એવં ન ભવતીતિ ચે? અનઞ્ઞત્તપક્ખં પરિચ્ચજ. અથ પન ન પરિચ્ચજસિ, પટિઞ્ઞાહીનો ભવસિ.

અથાયં ભવતો અધિપ્પાયો સિયા ‘‘નાયં મમ અત્તા ચેતનાય અનઞ્ઞો, અઞ્ઞોયેવા’’તિ? તત્ર વુચ્ચતે – ઇધ પન અઞ્ઞત્તં દુવિધં હોતિ લક્ખણકતમઞ્ઞત્તઞ્ચ દેસન્તરકતમઞ્ઞત્તઞ્ચાતિ. તત્થ કિં ત્વં ચેતનત્તાનં લક્ખણકતમઞ્ઞત્તં વદેસિ, ઉદાહુ દેસન્તરકતમઞ્ઞત્તન્તિ? અહં લક્ખણકતમઞ્ઞત્તં વદામીતિ. યથા હિ રૂપરસગન્ધાદીનમેકદેસે વત્તમાનાનમ્પિ લક્ખણતો અઞ્ઞત્તં હોતિ, એવં ચેતનત્તાનમેકદેસે વત્તમાનાનમ્પિ લક્ખણતો અઞ્ઞત્તં હોતિ, તસ્મા લક્ખણકતમઞ્ઞત્તં વદામીતિ. તત્ર વુચ્ચતે – યથા હિ જાતવેદસ્સ ડય્હમાને આમકસઙ્ઘટે આમકવણ્ણવિનાસે રસાદીનં વિનાસો ભવતિ, તથેવ ચેતનાય વિનાસે અત્તનોપિ વિનાસો સિયા. કિં કારણન્તિ ચે? રૂપરસાદીનં વિય એકદેસત્તાતિ.

અથેવં ભવતો મતિ સિયા ‘‘એકદેસત્તે સતિપિ અત્તનો પન નાસો ન ભવતિ, ચેતનાયયેવ વિનાસો ભવતી’’તિ? અત્ર વુચ્ચતે – અત્તનો અનાસે ચેતનાયપિ અનાસોવ હોતિ. કિં કારણન્તિ ચે? રૂપરસાદીનં વિય અવિનિબ્ભોગતો. અથ સમાને એકદેસત્તે અવિનિબ્ભોગભાવેપિ કેન હેતુના ચેતનાય એવ નાસો ભવતિ, ન પન અત્તનો. અથ વિસેસકારણં નત્થિ, તવ લદ્ધિયા અત્તાવ નસ્સતુ, તિટ્ઠતુ ચેતના. અથ ચેતનાય નાસે અત્તનો નાસો ન ભવતિ, ઉભિન્નં એકદેસતા નત્થિ. એવઞ્ચ સતિ કો દોસોતિ ચે? યં પન તયા વુત્તં, યથા રૂપરસગન્ધાદીનં એકદેસે વત્તમાનાનમ્પિ લક્ખણતો અઞ્ઞત્તં, તથા ચેતનત્તાનમેકદેસે વત્તમાનાનમ્પિ લક્ખણતો અઞ્ઞત્તન્તિ? તમયુત્તન્તિ તવ પટિઞ્ઞા હીના. અથ રૂપરસાદીનં વિય સમાનેપિ એકદેસત્તે યદિ અત્તનો અનાસે ચેતનાયપિ અનાસો ન ભવતિ, પટિઞ્ઞાહીનો અસિ. અથ વુત્તપ્પકારતો વિપરીતં વા સિયા, તવ અત્તા નસ્સતુ, ચેતના તિટ્ઠતુ. અથેવં ન ભવતીતિ ચે? એકદેસતાવ નત્થીતિ.

અથ દેસન્તરકતમઞ્ઞત્તં વદેસિ, ચેતનત્તાનં અઞ્ઞત્તે સતિ ઘટપટસકટગેહાદીનં વિય અઞ્ઞત્તં સિયા. ચેતનાય વિના અનઞ્ઞતા તે અત્તા ન ઘટેન વિના પટો વિય અઞ્ઞો સિયા. અઞ્ઞો ચ હિ ઘટો અઞ્ઞો ચ પટોતિ? ન, એવઞ્ચ સતિ કો દોસોતિ ચે? ‘‘અચેતનો અત્તા’’તિ પુબ્બે વુત્તદોસતો ન પરિમુચ્ચતીતિ. તસ્મા પરમત્થતો ન કોચિ કત્તા વા વેદકો વા અત્તા અત્થીતિ દટ્ઠબ્બન્તિ.

યદિ એવં અથ કસ્મા ભગવતા –

૭૭૯. ‘‘અસ્મા લોકા પરં લોકં,

સો ચ સન્ધાવતી નરો;

સો ચ કરોતિ વેદેતિ,

સુખદુક્ખં સયંકત’’ન્તિ ચ.

૭૮૦. ‘‘સત્તો સંસારમાપન્નો,

દુક્ખમસ્સ મહબ્ભયં;

અત્થિ માતા અત્થિ પિતા,

અત્થિ સત્તોપપાતિકો’’તિ ચ.

૭૮૧. ‘‘ભારા હવે પઞ્ચક્ખન્ધા,

ભારહારો ચ પુગ્ગલો;

ભારાદાનં દુક્ખં લોકે,

ભારનિક્ખેપનં સુખ’’ન્તિ ચ.

૭૮૨. ‘‘યઞ્હિ કરોતિ પુરિસો,

કાયેન વાચા ઉદ ચેતસા;

તઞ્હિ તસ્સ સકં હોતિ,

તઞ્ચ આદાય ગચ્છતી’’તિ ચ.

૭૮૩. ‘‘એકસ્સેકેન કપ્પેન,

પુગ્ગલસ્સટ્ઠિસઞ્ચયો;

સિયા પબ્બતસમો રાસિ,

ઇતિ વુત્તં મહેસિના’’તિ ચ.

૭૮૪. ‘‘અસદ્ધો અકતઞ્ઞૂ ચ,

સન્ધિચ્છેદો ચ યો નરો;

હતાવકાસો વન્તાસો,

સ વે ઉત્તમપોરિસો’’તિ ચ. –

વુત્તન્તિ. સચ્ચં એવં વુત્તં ભગવતા, તઞ્ચ ખો સમ્મુતિવસેન, ન પરમત્થતો. નનુ ભગવતા ઇદમ્પિ વુત્તં –

૭૮૫. ‘‘કિં નુ સત્તોતિ પચ્ચેસિ, માર દિટ્ઠિગતં નુ તે;

સુદ્ધસઙ્ખારપુઞ્જોયં, નયિધ સત્તુપલબ્ભતી’’તિ ચ.

૭૮૬. ‘‘યથાપિ અઙ્ગસમ્ભારા,

હોતિ સદ્દો રથો ઇતિ;

એવં ખન્ધેસુ સન્તેસુ,

હોતિ સત્તોતિ સમ્મુતી’’તિ ચ.

તસ્મા ન વચનમત્તમેવાવલમ્બિતબ્બં, ન ચ દળ્હમૂળ્હગાહિના ચ ભવિતબ્બં, ગરુકુલમુપસેવિત્વા સુત્તપદાનં અધિપ્પાયો જાનિતબ્બો, સુત્તપદેસુ અભિયોગો કાતબ્બો. દ્વે સચ્ચાનિ ભગવતા વુત્તાનિ – ‘‘સમ્મુતિસચ્ચં, પરમત્થસચ્ચઞ્ચા’’તિ. તસ્મા દ્વેપિ સમ્મુતિપરમત્થસચ્ચાનિ અસઙ્કરતો ઞાતબ્બાનિ. એવં અસઙ્કરતો ઞત્વા કોચિ કારકો વા વેદકો વા નિચ્ચો ધુવો અત્તા પરમત્થતો નત્થીતિ ઉપપરિક્ખિત્વા પચ્ચયસામગ્ગિયા ધમ્માનં પવત્તિં સલ્લક્ખેત્વા પણ્ડિતેન કુલપુત્તેન અત્થકામેન દુક્ખસ્સન્તકિરિયાય પટિપજ્જિતબ્બન્તિ.

૭૮૭. યો ઇમં ગન્થં અચ્ચન્તં, ચિન્તેતિ સતતમ્પિ સો;

કમેન પરમા પઞ્ઞા, તસ્સ ગચ્છતિ વેપુલં.

૭૮૮. અતિમતિકરમાધિનીહરં,

વિમતિવિનાસકરં પિયક્કરં;

પઠતિ સુણતિ યો સદા ઇમં,

વિકસતિ તસ્સ મતીધ ભિક્ખુનો.

ઇતિ અભિધમ્માવતારે કારકપટિવેધનિદ્દેસો નામ

તેરસમો પરિચ્છેદો.