૧૨. દ્વાદસમો પરિચ્છેદો

પઞ્ઞત્તિનિદ્દેસો

એત્થાહ – ‘‘કિં એત્તકમેવ ઞેય્યં, ઉદાહુ અઞ્ઞમ્પિ અત્થી’’તિ? અત્થિ પઞ્ઞત્તિ નામાતિ. સા પનેસા પઞ્ઞપેતબ્બતો, પઞ્ઞાપનતો ચ ‘‘પઞ્ઞત્તી’’તિ વુચ્ચતિ. તેનેવાહ – ‘‘યા તેસં તેસં ધમ્માનં સઙ્ખા સમઞ્ઞા પઞ્ઞત્તિ વોહારો નામં નામકમ્મં નામધેય્યં નિરુત્તિ બ્યઞ્જનં અભિલાપો’’તિ. તત્થ સઙ્ખાયતીતિ સઙ્ખા, કથીયતીતિ અત્થો. કિન્તિ કથીયતિ? ‘‘અહ’’ન્તિ ‘‘મમ’’ન્તિ ‘‘પરો’’તિ ‘‘પરસ્સા’’તિ ‘‘મઞ્ચો’’તિ ‘‘પીઠ’’ન્તિ અનેકેહિ આકારેહિ કથીયતીતિ સઙ્ખા. સમઞ્ઞાયતીતિ સમઞ્ઞા. પઞ્ઞાપીયતીતિ પઞ્ઞત્તિ. વોહરીયતીતિ વોહારો. કિન્તિ વોહરીયતિ? ‘‘અહ’’ન્તિ ‘‘મમ’’ન્તિ ‘‘પરો’’તિ ‘‘પરસ્સા’’તિ ‘‘મઞ્ચો’’તિ ‘‘પીઠ’’ન્તિ. એવં તાવ પઞ્ઞપેતબ્બતો પઞ્ઞત્તીતિ વુત્તા. ‘‘અહ’’ન્તિ હિ રૂપાદયો ધમ્મે ઉપાદાય પટિચ્ચ કારણં કત્વા યથા તે રૂપાદયો ધમ્મા ઉપ્પાદવયવન્તો, ન એવંવિધા, કેવલં લોકસઙ્કેતેન સિદ્ધા યા અયં ‘‘અહ’’ન્તિ કથીયતિ ચેવ પઞ્ઞાપીયતિ ચ, એસા પઞ્ઞત્તીતિ અત્થો.

ઇદાનિ પઞ્ઞાપનતો પઞ્ઞત્તિં પકાસેતું ‘‘નામં નામકમ્મ’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ નામન્તિ તં તં ધમ્મં ‘‘એસ ઇત્થન્નામો નામા’’તિ પઞ્ઞપેતિ, તસ્મા તં પઞ્ઞત્તીતિ પવુચ્ચતિ. નામકમ્મન્તિઆદીનિ તસ્સા એવ વેવચનાનિ. અયં પઞ્ઞાપનતો પઞ્ઞત્તિ નામ.

સા પનેસા તજ્જાપઞ્ઞત્તિ ઉપાદાપઞ્ઞત્તિ ઉપનિધાપઞ્ઞત્તીતિ તિવિધા હોતિ. તત્થ તજ્જાપઞ્ઞત્તિ નામ ચક્ખુસોતરૂપસદ્દપથવીતેજોવાયોતિઆદિનયપ્પવત્તા. ઉપાદાપઞ્ઞત્તિ પન સમૂહાસમૂહવસેન દુવિધા હોતિ. તત્થ સમૂહપઞ્ઞત્તિ નામ રૂપારૂપધમ્મેસુ એકસ્સ વા બહૂનં વા નામં ગહેત્વા સમૂહમેવોપાદાય વુચ્ચતિ. કથં? અચ્છતરચ્છઘટપટાદિપ્પભેદા. અયં સમૂહપઞ્ઞત્તિ નામ. અસમૂહપઞ્ઞત્તિ પન દિસાકાસકાલનિમિત્તાભાવનિરોધાદિભેદા.

યદા પન સા વિજ્જમાનં પરમત્થં જોતયતિ, તદા ‘‘વિજ્જમાનપઞ્ઞત્તી’’તિ પવુચ્ચતિ. યદા અવિજ્જમાનં સમૂહાસમૂહભેદં નામમત્તં જોતયતિ, તદા ‘‘અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તી’’તિ પવુચ્ચતિ. દુવિધાપિ પનેસા સોતદ્વારજવનાનન્તરં ગહિતપુબ્બસઙ્કેતમનોદ્વારજવનવિઞ્ઞાણેન વિઞ્ઞાયતિ. યાય ગહિતપુબ્બસઙ્કેતેન મનોદ્વારજવનવિઞ્ઞાણેન પઞ્ઞાપીયતિ. યં સન્ધાય ‘‘વિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ, અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ, વિજ્જમાનેન અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ, અવિજ્જમાનેન વિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ, વિજ્જમાનેન વિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ, અવિજ્જમાનેન અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તી’’તિ છક્કનયો વુત્તો. તત્થ પરમત્થતો વિજ્જમાનાનં રૂપાદીનં પઞ્ઞાપના વિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ. તથા અવિજ્જમાનાનમિત્થિપુરિસાદીનં પઞ્ઞાપના અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ. ઠપેત્વા પન વચનત્થં કેનચિ આકારેન અનુપલબ્ભમાનાનં પઞ્ચમસચ્ચાદીનં, તિત્થિયપરિકપ્પિતાનં વા પકતિપુરિસાદીનં પઞ્ઞાપનાપિ અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિયેવ. ‘‘તેવિજ્જો, છળભિઞ્ઞો’’તિ એવમાદિનયપ્પવત્તા વિજ્જમાનેન અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ. ‘‘ઇત્થિસદ્દો, પુરિસસદ્દો’’તિ એવમાદિકા અવિજ્જમાનેન વિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ. ‘‘ચક્ખુવિઞ્ઞાણં, સોતવિઞ્ઞાણ’’ન્તિ એવમાદિકા વિજ્જમાનેન વિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ. ‘‘ખત્તિયકુમારો, બ્રાહ્મણકુમારો, ભિક્ખુકુમારો’’તિ એવમાદિકા અવિજ્જમાનેન અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તીતિ એવં વુત્તા છ પઞ્ઞત્તિયોપિ એત્થેવ સઙ્ગહં ગચ્છન્તિ. અયં ઉપાદાપઞ્ઞત્તિ નામ.

ઉપનિધાપઞ્ઞત્તિપિ એતિસ્સા એવ પભેદા, સા પન ‘‘દીઘં ઉપનિધાય રસ્સો, રસ્સં ઉપનિધાય દીઘો’’તિઆદિનયપ્પવત્તા ‘‘કપણં માનુસકં રજ્જં દિબ્બસુખં ઉપનિધાયા’’તિ એવમાદિકા ચ, તસ્મા પઞ્ઞપેતબ્બતો ચ પઞ્ઞાપનતો ચ પઞ્ઞત્તીતિ વેદિતબ્બા. સમઞ્ઞા સમત્તા.

૭૭૮. પરમત્થતો ચ પઞ્ઞત્તિ, તતિયા કોટિ ન વિજ્જતિ;

દ્વીસુ ઠાનેસુ કુસલો, પરવાદેસુ ન કમ્પતિ.

ઇતિ અભિધમ્માવતારે પઞ્ઞત્તિનિદ્દેસો નામ

દ્વાદસમો પરિચ્છેદો.