૧૧. એકાદસમો પરિચ્છેદો

નિબ્બાનનિદ્દેસો

૭૬૮. રૂપાનન્તરમુદ્દિટ્ઠં, નિબ્બાનં યં પનાદિતો;

તસ્સિદાનિ અનુપ્પત્તો, વિભાવનનયક્કમો.

૭૬૯. તસ્માહં તસ્સ દસ્સેતું, દુક્કરસ્સ યથાબલં;

દુબ્બોધસ્સ પવક્ખામિ, વિભાવનમિતો પરં.

તત્થ નિબ્બાનન્તિ ભવાભવં વિનનતો વાનં વુચ્ચતિ તણ્હા, વાનતો નિક્ખન્તત્તા નિબ્બાનન્તિ ચ પવુચ્ચતિ અમતં અસઙ્ખતં પરમં સુખં. વુત્તં હેતં ‘‘યો સો સબ્બસઙ્ખારસમથો સબ્બૂપધિપટિનિસ્સગ્ગો તણ્હાક્ખયો વિરાગો નિરોધો નિબ્બાન’’ન્તિ.

૭૭૦. યસ્સ ચાધિગમા સબ્બ-કિલેસાનં ખયો ભવે;

નિબ્બાનમિતિ નિદ્દિટ્ઠં, નિબ્બાનકુસલેન તં.

એતં ચ નિબ્બાનં નામ તયિદં સન્તિલક્ખણં, અચ્ચુતિરસં, અસ્સાસકરણરસં વા, અનિમિત્તપચ્ચુપટ્ઠાનં, નિસ્સરણપચ્ચુપટ્ઠાનં વાતિ વેદિતબ્બં.

એત્થાહ – ન પરમત્થતો નિબ્બાનં નામ એકો સભાવો અત્થિ, તિત્થિયાનં અત્તા વિય, સસવિસાણં વિય ચ અનુપલબ્ભનીયતોતિ? ન, પઞ્ઞાચક્ખુના ઉપપરિક્ખિયમાનાનં હિતગવેસીનં યથાનુરૂપાય પટિપત્તિયા ઉપલબ્ભનીયતો. યં હિ પુથુજ્જના નોપલબ્ભન્તિ, તં ‘‘નત્થી’’તિ ન વત્તબ્બં. અથાયસ્મતા સારિપુત્તત્થેરેન ધમ્મસેનાપતિના ‘‘કતમં નુ ખો, આવુસો, નિબ્બાન’’ન્તિ નિબ્બાનં પુટ્ઠેન ‘‘યો ખો, આવુસો, રાગક્ખયો દોસક્ખયો મોહક્ખયો’’તિ રાગાદીનં ખયોવ દસ્સિતો, તસ્મા રાગાદીનં ખયમત્તમેવ નિબ્બાનન્તિ ચે? તં ન. કસ્મા? અરહત્તસ્સાપિ રાગાદીનં ખયમત્તપસઙ્ગદોસાપત્તિતો. કથં? નિબ્બાનં પુચ્છાનન્તરમેવ ‘‘કતમં નુ ખો, આવુસો, અરહત્ત’’ન્તિ પુટ્ઠેન ‘‘યો ખો, આવુસો, રાગક્ખયો દોસક્ખયો મોહક્ખયો’’તિ રાગાદીનં ખયોવ વુત્તો, તસ્મા તવ મતેન અરહત્તફલસ્સાપિ રાગાદીનં ખયમત્તતા ભવેય્ય, ન ચેતં યુત્તં અનુત્તરસ્સ લોકુત્તરફલચિત્તસ્સ રાગાનં ખયમત્તતાપજ્જનં, તસ્મા મા એવં બ્યઞ્જનચ્છાયાય વદેસિ, ઉભિન્નં પન સુત્તાનં અત્થો ઉપપરિક્ખિતબ્બો.

યસ્સ પન ધમ્મસ્સાધિગમેન રાગાદીનં ખયો હોતિ, સો ધમ્મો રાગાદીનં ખયસ્સ ઉપનિસ્સયત્તા અક્ખયોપિ સમાનો ‘‘રાગાદીનં ખયો નિબ્બાન’’ન્તિ ખયોપચારેન વુત્તો, ‘‘તિપુસં જરો ગુળો સેમ્હો’’તિઆદીસુ વિય ફલૂપચારેન વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. અરહત્તં પન ખયન્તે ઉપ્પન્નત્તા ‘‘ખયો’’તિ વુત્તં. યદિ રાગાદીનં ખયમત્તં નિબ્બાનં ભવેય્ય, સબ્બે બાલપુથુજ્જનાપિ સમધિગતનિબ્બાના સચ્છિકતનિરોધા ભવેય્યું. કિઞ્ચ ભિય્યો – નિબ્બાનસ્સ બહુત્તાદિદોસાપત્તિતો ચ. એવઞ્હિ સતિ રાગાદિક્ખયાનં બહુભાવતો નિબ્બાનસ્સાપિ બહુભાવો ભવેય્ય, સઙ્ખતલક્ખણઞ્ચ નિબ્બાનં ભવેય્ય, સઙ્ખતલક્ખણત્તા સઙ્ખતપરિયાપન્નઞ્ચ, સઙ્ખતપરિયાપન્નત્તા અનિચ્ચં દુક્ખં નિબ્બાનં ભવેય્યાતિ.

કિઞ્ચ ભિય્યો – યદિ ખયો નિબ્બાનં ભવેય્ય, ગોત્રભુવોદાનમગ્ગફલચિત્તાનં કિં નુ આરમ્મણં વદેસિ, વદ ભદ્રમુખાતિ? રાગાદીનં ખયમેવ વદામીતિ. કિં પન રાગાદયો ગોત્રભુઆદીનં ખણે ખીયન્તિ, ઉદાહુ ખીયિસ્સન્તિ, અથ ખીણાતિ? કિં પનેત્થ ‘‘ખીણેસ્વેવ ખયં વદામી’’તિ. સુટ્ઠુ ઉપધારેત્વા વદ ભદ્રમુખાતિ, યદિ ખીણેસ્વેવ ખયં વદેસિ, ન ગોત્રભુચિત્તાદીનં નિબ્બાનારમ્મણતા સિજ્ઝતીતિ. કિં કારણં? ગોત્રભુક્ખણે રાગાદયો ખીયિસ્સન્તિ, તથા વોદાનક્ખણે, મગ્ગક્ખણે પન ખીયન્તિ, ન ખીણા, ફલક્ખણે ખીણા. એવં સન્તે ભવતો મતેન ફલમેવ ખયારમ્મણં, ન ઇતરે, ઇતરેસં પન કિમારમ્મણં વદેસીતિ? અદ્ધા સો આરમ્મણં અપસ્સન્તો નિરુત્તરો ભવિસ્સતિ. અપિચ કિલેસક્ખયો નામ સપ્પુરિસેહિ કરીયતિ, યથાનુરૂપાય પટિપત્તિયા ઉપ્પાદીયતીતિ અત્થો. નિબ્બાનં પન ન કેનચિ કરીયતિ ન ઉપ્પાદીયતિ, તસ્મા નિબ્બાનમમતમસઙ્ખતં. તમકતં જાનાતીતિ અરિયસાવકો ‘‘અકતઞ્ઞૂ’’તિ પવુચ્ચતિ. વુત્તઞ્ચેતં –

૭૭૧. ‘‘અસદ્ધો અકતઞ્ઞૂ ચ,

સન્ધિચ્છેદો ચ યો નરો;

હતાવકાસો વન્તાસો,

સ વે ઉત્તમપોરિસો’’તિ.

અપિચ ‘‘નિસ્સરણ’’ન્તિ ભગવતા વુત્તત્તા ચ. ‘‘નિસ્સરણ’’ન્તિ હિ નિબ્બાનસ્સેતં નામં. યથાહ ‘‘તયો ખોમે, ભિક્ખવે, ધમ્મા દુપ્પટિવિજ્ઝા. કતમે તયો ધમ્મા દુપ્પટિવિજ્ઝા? તિસ્સો નિસ્સરણધાતુયો. કામાનમેતં નિસ્સરણં, યદિદં નેક્ખમ્મં. રૂપાનમેતં નિસ્સરણં, યદિદં અરૂપં. યં ખો પન કિઞ્ચિ ભૂતં સઙ્ખતં પટિચ્ચસમુપ્પન્નં, નિરોધો તસ્સ નિસ્સરણ’’ન્તિ હિ વુત્તં. એવં વુત્તસ્સ તસ્સ નિબ્બાનસ્સ અભાવપત્તિદોસતો પઠમજ્ઝાનાકાસાનઞ્ચાયતનાનમ્પિ અભાવો ભવેય્ય, તસ્મા અયુત્તં અક્ખયસ્સ નિબ્બાનસ્સ ખયદોસાપજ્જનન્તિ, ન તુ ખયો નિબ્બાનં.

‘‘અત્થિ નિસ્સરણં લોકે, પઞ્ઞાય મે સુફુસિત’’ન્તિ ચ ‘‘અત્થિ, ભિક્ખવે, અજાતં અભૂતં અકતં અસઙ્ખત’’ન્તિ ચ ધમ્મસામિના તથાગતેન સમ્માસમ્બુદ્ધેન અનેકેસુ સુત્તન્તેસુ પરમત્થવસેન વુત્તત્તા ‘‘અત્થિ નિબ્બાનં નામ એકો ધમ્મો’’તિ નિટ્ઠમેત્થ ગન્તબ્બં. અપિચ પરિત્તત્તિકે ‘‘કતમે ધમ્મા અપ્પમાણા’’તિ પદમુદ્ધરિત્વા – ‘‘ચત્તારો મગ્ગા અપરિયાપન્ના ચત્તારિ ચ સામઞ્ઞફલાનિ નિબ્બાનઞ્ચ, ઇમે ધમ્મા અપ્પમાણા’’તિ વુત્તત્તા રાગાદીનં ખયસ્સ અપ્પમાણત્તં કથં યુજ્જતિ, તસ્મા પરમત્થતો અત્થિયેવ નિબ્બાનં નામ એકો સભાવોતિ. તં પન પકતિવાદીનં પકતિ વિય, તિત્થિયાનં અત્તા વિય ચ સસવિસાણં વિય ચ નાવિજ્જમાનં.

અથ પઞ્ઞત્તિમત્તં નિબ્બાનન્તિ ચે, તમ્પિ અયુત્તં. કસ્મા? નિબ્બાનારમ્મણાનં ચિત્તચેતસિકાનં નવત્તબ્બારમ્મણત્તા. કથં? પરિત્તારમ્મણત્તિકે ચ પન ‘‘કતમે ધમ્મા અપ્પમાણારમ્મણા’’તિ પદમુદ્ધરિત્વા ‘‘ચત્તારો મગ્ગા અપરિયાપન્ના ચત્તારિ ચ સામઞ્ઞફલાનિ, ઇમે ધમ્મા અપ્પમાણારમ્મણા’’તિ હિ વુત્તં. યદિ પનેતેસં પઞ્ઞત્તિઆરમ્મણં સિયા, અપ્પમાણારમ્મણતા ન યુજ્જેય્ય, નવત્તબ્બારમ્મણપક્ખં ભજેય્યું. ‘‘નવત્તબ્બારમ્મણા પન રૂપાવચરત્તિકચતુક્કજ્ઝાના કુસલતો ચ વિપાકતો ચ કિરિયતો ચ, ચતુત્થસ્સ ઝાનસ્સ વિપાકો, આકાસાનઞ્ચાયતનં આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં કુસલતો ચ વિપાકતો ચ કિરિયતો ચ, ઇમે ધમ્મા નવત્તબ્બારમ્મણા’’તિ હિ વુત્તં, તસ્મા ન પઞ્ઞત્તિમત્તં નિબ્બાનં. યસ્મા ચ પણ્ણત્તિભાવો નિબ્બાનસ્સ ન યુજ્જતિ, તસ્મા મગ્ગફલાનં આરમ્મણપચ્ચયભૂતં ઉપ્પાદાદીનમભાવતો નિચ્ચં, રૂપસભાવાભાવતો અરૂપં, પપઞ્ચાભાવતો નિપ્પપઞ્ચં નિબ્બાનં નામ અત્થીતિ ઉપગન્તબ્બન્તિ.

૭૭૨. અચ્ચન્તમનન્તં સન્તં, અમતં અપલોકિતં;

પણીતં સરણં ખેમં, તાણં લેણં પરાયણં.

૭૭૩. સિવઞ્ચ નિપુણં સચ્ચં, દુક્ખક્ખયમનાસવં;

સુદુદ્દસં પરં પારં, નિબ્બાનમનિદસ્સનં.

૭૭૪. તણ્હાક્ખયં ધુવં દીપં, અબ્યાપજ્ઝમનીતિકં;

અનાલયમરૂપઞ્ચ, પદમચ્ચુતમક્ખરં.

૭૭૫. વિરાગઞ્ચ નિરોધઞ્ચ, વિમુત્તિ મોક્ખમેવ ચ;

ઇમેહિ પન નામેહિ, નિબ્બાનં તુ કથીયતિ.

૭૭૬. એવઞ્ચ પન વિઞ્ઞાય, નિબ્બાનમ્પિ ચ અચ્ચુતં;

તસ્સ ચાધિગમૂપાયો, કત્તબ્બો વિઞ્ઞુના સદા.

૭૭૭. સદ્ધાબુદ્ધિકરં તથાગતમતે સમ્મોહવિદ્ધંસનં,

પઞ્ઞાસમ્ભવસમ્પસાદનકરં જાનાતિ યો ચે ઇમં;

અત્થબ્યઞ્જનસાલિનં સુમધુરં સારઞ્ઞુવિમ્હાપનં,

ગમ્ભીરે નિપુણાભિધમ્મપિટકે સો યાભિનિટ્ઠં પદં.

ઇતિ અભિધમ્માવતારે નિબ્બાનનિદ્દેસો નામ

એકાદસમો પરિચ્છેદો.