૧૦. દસમો પરિચ્છેદો

રૂપવિભાગનિદ્દેસો

૬૨૨. વુત્તમાદિમ્હિ યં રૂપં, ચિત્તજાનમનન્તરં;

તસ્સ દાનિ કરિસ્સામિ, સમાસેન વિભાવનં.

૬૨૩. યં રુપ્પતીતિ રૂપન્તિ, તથા રૂપયતીતિ વા;

રૂપારૂપભવાતીતો, સુરૂપો રૂપમબ્રવિ.

૬૨૪. તં રૂપં દુવિધં હોતિ, ભૂતોપાદાયભેદતો;

ચતુબ્બિધા મહાભૂતા, ઉપાદા ચતુવીસતિ.

૬૨૫. પથવીધાતુ આપો ચ,

તેજો વાયો તથેવ ચ;

ચત્તારોમે મહાભૂતા,

મહાભૂતેન દેસિતા.

૬૨૬. મહન્તા પાતુભૂતાતિ, મહાભૂતસમાતિ વા;

વઞ્ચકત્તા અભૂતેન, મહાભૂતાતિ સઞ્ઞિતા.

૬૨૭. ચક્ખુ સોતઞ્ચ ઘાનઞ્ચ, જિવ્હા કાયો ચ રૂપતા;

સદ્દો ગન્ધો રસો ઇત્થિ-પુરિસિન્દ્રિયજીવિતં.

૬૨૮. વત્થુમાહારતા કાય-વચીવિઞ્ઞત્તિયો દુવે;

આકાસો ચેવ રૂપસ્સ, લહુતાદિત્તયમ્પિ ચ.

૬૨૯. ઉપચયો સન્તતિરૂપં, જરતાનિચ્ચતાપિ ચ;

ઉપાદાતિ પવુચ્ચન્તિ, ઇમાનિ ચતુવીસતિ.

૬૩૦. મહાભૂતાનિ નિસ્સાય, અમુઞ્ચિત્વા પવત્તિતો;

ઉપાદારૂપમિચ્ચાહ, નિરુપાદાનમાનસો.

૬૩૧. પથવી પત્થટત્તા ચ, વાયો વાયનતો ભવે;

તેજો તેજેતિ રૂપાનિ, આપો આપેતિ પાલના.

૬૩૨. તેસં દાનિ પવક્ખામિ, રૂપાનં લક્ખણાદિકં;

લક્ખણાદીસુ ઞાતેસુ, ધમ્મા આવિ ભવન્તિ હિ.

૬૩૩. સામઞ્ઞં વા સભાવો વા, ધમ્માનં લક્ખણં મતં;

કિચ્ચં વા તસ્સ સમ્પત્તિ, રસોતિ પરિદીપિતો.

૬૩૪. ફલં વા પચ્ચુપટ્ઠાનં, ઉપટ્ઠાનનયોપિ વા;

આસન્નકારણં યં તુ, તં પદટ્ઠાનસઞ્ઞિતં.

તત્થ કક્ખળત્તલક્ખણા પથવીધાતુ, પતિટ્ઠાનરસા, સમ્પટિચ્છનપચ્ચુપટ્ઠાના. પગ્ઘરણલક્ખણા આપોધાતુ, ઉપબ્રૂહનરસા, સઙ્ગહપચ્ચુપટ્ઠાના. ઉણ્હત્તલક્ખણા તેજોધાતુ, પરિપાચનરસા, મદ્દવાનુપ્પદાનપચ્ચુપટ્ઠાના. વિત્થમ્ભનલક્ખણા વાયોધાતુ, સમુદીરણરસા, અભિનીહારપચ્ચુપટ્ઠાના. એકેકાય ચેત્થ સેસભૂતત્તયપદટ્ઠાનાતિ વેદિતબ્બા.

ચક્ખતીતિ ચક્ખુ, રૂપં વિભાવેતીતિ અત્થો.

૬૩૫. તત્થ ચક્ખુ દ્વિધા વુત્તં, પઞ્ઞામંસપ્પભેદતો;

તત્થ પઞ્ઞામયં ચક્ખુ, હોતિ પઞ્ચવિધં પન.

૬૩૬. બુદ્ધધમ્મસમન્તેહિ, ઞાણદિબ્બેહિ નામતો;

યથાનુક્કમતો તેસં, નાનત્તં મે નિબોધથ.

૬૩૭. આસયાનુસયે ઞાણં, ઇન્દ્રિયાનં પરોપરે;

બુદ્ધચક્ખુન્તિ નિદ્દિટ્ઠં, મુનિના લોકચક્ખુના.

૬૩૮. હેટ્ઠામગ્ગત્તયે ઞાણં, ધમ્મચક્ખુન્તિ સઞ્ઞિતં;

ઞેય્યં સમન્તચક્ખુન્તિ, ઞાણં સબ્બઞ્ઞુતા પન.

૬૩૯. યં ‘‘ચક્ખું ઉદપાદી’’તિ, આગતં ઞાણચક્ખુ તં;

અભિઞ્ઞાચિત્તજા પઞ્ઞા, દિબ્બચક્ખુન્તિ વુચ્ચતિ.

૬૪૦. મંસચક્ખુપિ દુવિધં, સસમ્ભારપસાદતો;

સસમ્ભારઞ્ચ નામેત્થ, અક્ખિકૂપે પતિટ્ઠિતં.

૬૪૧. અક્ખિકૂપટ્ઠિના હેટ્ઠા, ઉદ્ધઞ્ચ ભમુકટ્ઠિના;

ઉભતો અક્ખિકૂટેહિ, મત્થલુઙ્ગેન અન્તતો.

૬૪૨. બહિદ્ધા અક્ખિલોમેહિ, પરિચ્છિન્નો ચ યો પન;

ન્હારુસુત્તેન આબન્ધો, મંસપિણ્ડો પવુચ્ચતિ.

૬૪૩. સકલોપિ ચ લોકોયં, કમલસ્સ દલં વિય;

પુથુલં વિપુલં નીલં, ઇતિ જાનાતિ લોચનં.

૬૪૪. ચક્ખુ નામ ન તં હોતિ, વત્થુ તસ્સાતિ વુચ્ચતિ;

ઇદં પન સસમ્ભાર-ચક્ખુન્તિ પરિદીપિતં.

૬૪૫. વણ્ણો ગન્ધો રસો ઓજા,

ચતસ્સો ચાપિ ધાતુયો;

ભાવસમ્ભવસણ્ઠાનં,

જીવિતાનિ તથેવ ચ.

૬૪૬. કાયચક્ખુપસાદાતિ,

સમ્ભારા હોન્તિ ચુદ્દસ;

તથા વિત્થારતો ચેતં,

ચતસ્સો ચાપિ ધાતુયો.

૬૪૭. વણ્ણો ગન્ધો રસો ઓજા,

સણ્ઠાનસમ્ભવો તથા;

દસેતે ચતુસમુટ્ઠાના,

ચત્તાલીસ ભવન્તિ તે.

૬૪૮. ચક્ખુ કાયપ્પસાદો ચ, ભાવો જીવિતમેવ ચ;

ચત્તાલીસઞ્ચ રૂપાનિ, ચત્તારિ તુ ભવન્તિ હિ.

૬૪૯. ઇમેસં પન રૂપાનં, વસેન પરિપિણ્ડિતં;

ઇદં સમ્ભારચક્ખુન્તિ, પણ્ડિતેહિ પકાસિતં.

૬૫૦. યો પનેત્થ સિતો અત્થિ, પરિબન્ધો પરિત્તકો;

ચતુન્નં પન ભૂતાનં, પસાદો કમ્મસમ્ભવો.

૬૫૧. ઇદં પસાદચક્ખુન્તિ, અક્ખાતં પઞ્ચચક્ખુના;

તદેતં તસ્સ મજ્ઝે તુ, સસમ્ભારસ્સ ચક્ખુનો.

૬૫૨. સેતેન મણ્ડલેનસ્સ, પરિક્ખિત્તસ્સ સબ્બસો;

કણ્હમણ્ડલમજ્ઝે વા, નિવિટ્ઠે દિટ્ઠમણ્ડલે.

૬૫૩. સન્ધારણાદિકિચ્ચાહિ, ધાતૂહિ ચ ચતૂહિપિ;

કતૂપકારં હુત્વાન, ઉતુચિત્તાદિના પન.

૬૫૪. ઉપત્થમ્ભિયમાનં તં, આયુના કતપાલનં;

વણ્ણગન્ધરસાદીહિ, રૂપેહિ પરિવારિતં.

૬૫૫. ચક્ખુવિઞ્ઞાણકાદીનં, વત્થુદ્વારઞ્ચ સાધયં;

ઊકાસિરસમાનેન, પમાણેનેવ તિટ્ઠતિ.

વુત્તં હેતં –

૬૫૬. ‘‘યેન ચક્ખુપસાદેન, રૂપાનિમનુપસ્સતિ;

પરિત્તં સુખુમં એતં, ઊકાસિરસમૂપમ’’ન્તિ.

૬૫૭. સોતાદીસુ ચ એસેવ, નયો ઞેય્યો વિભાવિના;

વિસેસમત્તમેવેત્થ, પવક્ખામિ ઇતો પરં.

સુણાતીતિ સોતં, તં તનુતમ્બલોમાચિતે અઙ્ગુલિવેધકસણ્ઠાને પદેસે વુત્તપ્પકારાહિ ધાતૂહિ કતૂપકારં ઉતુચિત્તાહારેહિ ઉપત્થમ્ભિયમાનં આયુના પરિપાલિયમાનં સોતવિઞ્ઞાણાદીનં વત્થુદ્વારભાવં સાધયમાનં તિટ્ઠતિ.

ઘાયતીતિ ઘાનં, તં સસમ્ભારઘાનબિલસ્સ અન્તો અજપદસણ્ઠાને પદેસે યથાવુત્તપ્પકારા હુત્વા તિટ્ઠતિ.

સાયતીતિ જિવ્હા, જીવિતમવ્હાયતીતિ વા જિવ્હા, સા સસમ્ભારજિવ્હામજ્ઝસ્સ ઉપરિ ઉપ્પલદલગ્ગસણ્ઠાને પદેસે યથાવુત્તપ્પકારા હુત્વા તિટ્ઠતિ.

કુચ્છિતાનં મલાનં આયોતિ કાયો. યાવતા પન ઇમસ્મિં કાયે ઉપાદિન્નકં રૂપં અત્થિ, સબ્બત્થ કાયપસાદો કપ્પાસપટલે સ્નેહો વિય યથાવુત્તપ્પકારો હુત્વા તિટ્ઠતિ.

એત્થ પનેતેસં લક્ખણાદીનિ પવક્ખામિ – દટ્ઠુકામતાનિદાનકમ્મસમુટ્ઠાનભૂતપસાદલક્ખણં ચક્ખુ, રૂપેસુ આવિઞ્છનરસં, ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ આધારભાવપચ્ચુપટ્ઠાનં, દટ્ઠુકામતાનિદાનકમ્મજભૂતપદટ્ઠાનં.

સોતુકામતાનિદાનકમ્મસમુટ્ઠાનભૂતપસાદલક્ખણં સોતં, સદ્દેસુ આવિઞ્છનરસં, સોતવિઞ્ઞાણસ્સ આધારભાવપચ્ચુપટ્ઠાનં, સોતુકામતાનિદાનકમ્મજભૂતપદટ્ઠાનં.

ઘાયિતુકામતાનિદાનકમ્મસમુટ્ઠાનભૂતપસાદલક્ખણં ઘાનં, ગન્ધેસુ આવિઞ્છનરસં, ઘાનવિઞ્ઞાણસ્સ આધારભાવપચ્ચુપટ્ઠાનં, ઘાયિતુકામતાનિદાનકમ્મજભૂતપદટ્ઠાનં.

સાયિતુકામતાનિદાનકમ્મસમુટ્ઠાનભૂતપસાદલક્ખણાજિવ્હા, રસેસુ આવિઞ્છનરસા, જિવ્હાવિઞ્ઞાણસ્સ આધારભાવપચ્ચુપટ્ઠાના, સાયિતુકામતાનિદાનકમ્મજભૂતપદટ્ઠાના.

ફુસિતુકામતાનિદાનકમ્મસમુટ્ઠાનભૂતપસાદલક્ખણો કાયો, ફોટ્ઠબ્બેસુ આવિઞ્છનરસો, કાયવિઞ્ઞાણસ્સ આધારભાવપચ્ચુપટ્ઠાનો, ફુસિતુકામતાનિદાનકમ્મજભૂતપદટ્ઠાનો.

કેચિ પનાહુ –

૬૫૮. તેજાધિકાનં ભૂતાનં, પસાદો પન ચક્ખુતિ;

આકાસાનિલતોયુબ્બિઅધિકાનં તુ સેસકા.

૬૫૯. તે પનેવં તુ વત્તબ્બા, ‘‘સુત્તં આહરથા’’તિ હિ;

સુત્તમેવ ચ તે અદ્ધા, ન દક્ખિસ્સન્તિ કિઞ્ચિપિ.

૬૬૦. વિસેસે સતિ ભૂતાનં, પસાદો હિ કથં ભવે;

સમાનાનં હિ ભૂતાનં, પસાદો પરિદીપિતો.

૬૬૧. તસ્મા નિસ્સયભૂતાનં, ચતુન્નં સબ્બસો પન;

પહાયેવ પનેતેસં, વિસેસપરિકપ્પનં.

૬૬૨. ઞેય્યા કમ્મવિસેસેન, પસાદાનં વિસેસતા;

ન હિ ભૂતવિસેસેન, હોતિ તેસં વિસેસતા.

૬૬૩. એવમેતેસુ ચક્ખુઞ્ચ, સોતં અપત્તગાહકં;

સેસં તુ પન ઘાનાદિત્તયં સમ્પત્તગાહકં.

રૂપન્તિ રૂપયતીતિ રૂપં, વણ્ણવિકારમાપજ્જમાનં હદયઙ્ગતભાવં પકાસેતીતિ અત્થો. તં પન ચક્ખુપટિહનનલક્ખણં, ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ વિસયભાવરસં, તસ્સેવ ગોચરભાવપચ્ચુપટ્ઠાનં, ચતુમહાભૂતપદટ્ઠાનં. યથા ચેતં, તથા સબ્બાનિપિ ઉપાદારૂપાનીતિ.

સદ્દોતિ સદ્દયતીતિ સદ્દો, સો પન સોતપટિહનનલક્ખણો, સોતવિઞ્ઞાણસ્સ વિસયભાવરસો, તસ્સેવ ગોચરભાવપચ્ચુપટ્ઠાનો.

રસોતિ રસન્તિ તેનાતિ રસો, સો જિવ્હાપટિહનનલક્ખણો, જિવ્હાવિઞ્ઞાણસ્સ વિસયભાવરસો, તસ્સેવ ગોચરભાવપચ્ચુપટ્ઠાનો.

ગન્ધોતિ અત્તાનં ગન્ધયતિ સૂચયતીતિ ગન્ધો, સો ઘાનપટિહનનલક્ખણો, ઘાનવિઞ્ઞાણસ્સ વિસયભાવરસો, તસ્સેવ ગોચરભાવપચ્ચુપટ્ઠાનો.

ઇત્થિન્દ્રિયન્તિ –

૬૬૪. કમ્મજો ઇત્થિભાવોયં, પટિસન્ધિસમુટ્ઠિતો;

યઞ્ચેતં ઇત્થિલિઙ્ગાદિ, ન તુ તં ઇન્દ્રિયં સિયા.

૬૬૫. ઇત્થિન્દ્રિયં પટિચ્ચેવ, ઇત્થિલિઙ્ગાદયો પન;

પવત્તેયેવ જાયન્તે, ન તાનિ પટિસન્ધિયં.

૬૬૬. ન ચ તં ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યં, મનોવિઞ્ઞેય્યમેવ તં;

ઇત્થિલિઙ્ગાદયો ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યા હોન્તિ વા ન વા.

૬૬૭. એસેવ ચ નયો ઞેય્યો, સેસેપિ પુરિસિન્દ્રિયે;

ઇદં પઠમકપ્પાનં, ઉભયં તુ પવત્તિયં.

૬૬૮. સમુટ્ઠાતીતિ વિઞ્ઞેય્યં, પરતો પટિસન્ધિયં;

પવત્તેપિ સમુટ્ઠાય, પવત્તે પરિવત્તતિ.

૬૬૯. મહતા પાપકમ્મેન, પુરિસત્તં વિનસ્સતિ;

મહતા કુસલેનેવ, જાયતે પુરિસિન્દ્રિયં.

૬૭૦. દુબ્બલાકુસલેનેવ, ઇત્થિલિઙ્ગં વિનસ્સતિ;

દુબ્બલેનેવ પુઞ્ઞેન, ઇત્થિભાવો હિ જાયતે.

૬૭૧. ઉભતોબ્યઞ્જનસ્સાપિ, એકમેવિન્દ્રિયં સિયા;

એવં સન્તે અભાવો ચ, દુતિયબ્યઞ્જનસ્સ તુ.

૬૭૨. ન ચાભાવો સિયા કસ્મા, ન તં બ્યઞ્જનકારણં;

તસ્સ કમ્મસહાયં હિ, રાગચિત્તં તુ કારણં.

ઉભયસ્સ પનેતસ્સ લક્ખણાદીનિ વુચ્ચતિ. તત્થ ઇત્થિભાવલક્ખણં ઇત્થિન્દ્રિયં, ‘‘ઇત્થી’’તિ પકાસનરસં, ઇત્થિલિઙ્ગનિમિત્તકુત્તાકપ્પાનં કારણભાવપચ્ચુપટ્ઠાનં.

પુરિસભાવલક્ખણં પુરિસિન્દ્રિયં, ‘‘પુરિસો’’તિ પકાસનરસં, પુરિસલિઙ્ગનિમિત્તકુત્તાકપ્પાનં કારણભાવપચ્ચુપટ્ઠાનં.

જીવિતન્તિ –

૬૭૩. જીવિતિન્દ્રિયનિદ્દેસે, વત્તબ્બં યં સિયા ઇધ;

અરૂપજીવિતે વુત્ત-નયેનેવ ચ તં વદે.

લક્ખણાદીનિ પનસ્સ એવં વેદિતબ્બાનિ. સહજરૂપપરિપાલનલક્ખણં જીવિતિન્દ્રિયં, તેસં પવત્તનરસં, તેસમેવ ઠપનપચ્ચુપટ્ઠાનં, યાપયિતબ્બભૂતપદટ્ઠાનન્તિ.

વત્થૂતિ હદયવત્થુ.

૬૭૪. યં નિસ્સાય મનોધાતુ-મનોવિઞ્ઞાણધાતુયો;

વત્તન્તિ પઞ્ચવોકારે, તં ‘‘વત્થૂ’’તિ પવુચ્ચતિ.

મનોધાતુમનોવિઞ્ઞાણધાતૂનં નિસ્સયલક્ખણં હદયવત્થુ, તાસઞ્ચેવ ધાતૂનં આધારણરસં, ઉબ્બાહનપચ્ચુપટ્ઠાનં.

આહારતાતિ કબળીકારો આહારો. ઓજટ્ઠમકં રૂપં આહરતીતિ આહારો.

૬૭૫. યાય ઓજાય યાપેન્તિ, યત્થ યત્થ ચ પાણિનો;

અયં તુ ‘‘કબળીકારો, આહારો’’તિ પવુચ્ચતિ.

૬૭૬. અન્નપાનાદિકં વત્થુ, અગ્ગિં હરતિ કમ્મજં;

કેવલં ન ચ સક્કોતિ, પાલેતું જીવિતં પન.

૬૭૭. ઓજા સક્કોતિ પાલેતું, હરિતું ન ચ પાચકં;

હરિતુમ્પિ ચ પાલેતું, ઉભો સક્કોન્તિ એકતો.

લક્ખણાદિતો પનસ્સ ઓજાલક્ખણો કબળીકારો આહારો, રૂપાહરણરસો, ઉપત્થમ્ભનપચ્ચુપટ્ઠાનો, કબળં કત્વા અજ્ઝોહરિતબ્બવત્થુપદટ્ઠાનોતિ વેદિતબ્બો.

કાયવિઞ્ઞત્તિનિદ્દેસે કાયેન અત્તનો ભાવં વિઞ્ઞાપેન્તાનં કાયગ્ગહણાનુસારેન ગહિતાય એતાય ભાવો વિઞ્ઞાયતીતિ વિઞ્ઞત્તિ. સયં વા કાયગ્ગહણાનુસારેન વિઞ્ઞાયતીતિપિ વિઞ્ઞત્તિ. ‘‘કાયેન સંવરો સાધુ, સાધુ વાચાય સંવરો’’તિ આગતો ચોપનસઙ્ખાતો કાયોવ વિઞ્ઞત્તિ કાયવિઞ્ઞત્તિ. કાયવિપ્ફન્દનેન અધિપ્પાયવિઞ્ઞાપનહેતુત્તા સયઞ્ચ તથા વિઞ્ઞેય્યત્તા કાયેન વિઞ્ઞત્તીતિપિ કાયવિઞ્ઞત્તિ.

૬૭૮. તત્થ યા સહજાતસ્સ, ચિત્તજાનિલધાતુયા;