૮. પચ્ચયપરિચ્છેદો

૧. યેસં સઙ્ખતધમ્માનં, યે ધમ્મા પચ્ચયા યથા.

તં વિભાગમિહેદાનિ, પવક્ખામિ યથારહં.

૨. પટિચ્ચસમુપ્પાદનયો પટ્ઠાનનયો ચેતિ પચ્ચયસઙ્ગહો દુવિધો વેદિતબ્બો.

૩. તત્થ તબ્ભાવભાવીભાવાકારમત્તોપલક્ખિતો પટિચ્ચસમુપ્પાદનયો, પટ્ઠાનનયો પન આહચ્ચપચ્ચયટ્ઠિતિમારબ્ભ પવુચ્ચતિ, ઉભયં પન વોમિસ્સેત્વા પપઞ્ચેન્તિ આચરિયા.

પટિચ્ચસમુપ્પાદનયો

૪. તત્થ અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા, સઙ્ખારપચ્ચયા વિઞ્ઞાણં, વિઞ્ઞાણપચ્ચયા નામરૂપં, નામરૂપપચ્ચયા સળાયતનં, સળાયતનપચ્ચયા ફસ્સો, ફસ્સપચ્ચયા વેદના, વેદનાપચ્ચયા તણ્હા, તણ્હાપચ્ચયા ઉપાદાનં, ઉપાદાનપચ્ચયા ભવો, ભવપચ્ચયા જાતિ, જાતિપચ્ચયા જરામરણં સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા સમ્ભવન્તિ. એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ સમુદયો હોતીતિ અયમેત્થ પટિચ્ચસમુપ્પાદનયો.

૫. તત્થ તયો અદ્ધા દ્વાદસઙ્ગાનિ વીસતાકારા તિસન્ધિ ચતુસઙ્ખેપા તીણિ વટ્ટાનિ દ્વે મૂલાનિ ચ વેદિતબ્બાનિ.

૬. કથં? અવિજ્જાસઙ્ખારા અતીતો અદ્ધા, જાતિજરામરણં અનાગતો અદ્ધા, મજ્ઝે અટ્ઠ પચ્ચુપ્પન્નો અદ્ધાતિ તયો અદ્ધા.

૭. અવિજ્જા સઙ્ખારા વિઞ્ઞાણં નામરૂપં સળાયતનં ફસ્સો વેદના તણ્હા ઉપાદાનં ભવો જાતિ જરામરણન્તિ દ્વાદસઙ્ગાનિ.

૮. સોકાદિવચનં પનેત્થ નિસ્સન્દફલનિદસ્સનં.

૯. અવિજ્જાસઙ્ખારગ્ગહણેન પનેત્થ તણ્હુપાદાનભવાપિ ગહિતા ભવન્તિ, તથા તણ્હુપાદાનભવગ્ગહણેન ચ અવિજ્જાસઙ્ખારા, જાતિજરામરણગ્ગહણેન ચ વિઞ્ઞાણાદિફલપઞ્ચકમેવ ગહિતન્તિ કત્વા –

૧૦. અતીતે હેતવો પઞ્ચ, ઇદાનિ ફલપઞ્ચકં.

ઇદાનિ હેતવો પઞ્ચ, આયતિં ફલપઞ્ચકન્તિ;

વીસતાકારા તિસન્ધિ, ચતુસઙ્ખેપા ચ ભવન્તિ.

૧૧. અવિજ્જાતણ્હુપાદાના ચ કિલેસવટ્ટં, કમ્મભવસઙ્ખાતો ભવેકદેસો સઙ્ખારા ચ કમ્મવટ્ટં, ઉપપત્તિભવસઙ્ખાતો ભવેકદેસો અવસેસા ચ વિપાકવટ્ટન્તિ તીણિ વટ્ટાનિ.

૧૨. અવિજ્જાતણ્હાવસેન દ્વે મૂલાનિ ચ વેદિતબ્બાનિ.

૧૩. તેસમેવ ચ મૂલાનં, નિરોધેન નિરુજ્ઝતિ.

જરામરણમુચ્છાય, પીળિતાનમભિણ્હસો;

આસવાનં સમુપ્પાદા, અવિજ્જા ચ પવત્તતિ.

વટ્ટમાબન્ધમિચ્ચેવં, તેભૂમકમનાદિકં;

પટિચ્ચસમુપ્પાદોતિ, પટ્ઠપેસિ મહામુનિ.

પટ્ઠાનનયો

૧૪. હેતુપચ્ચયો આરમ્મણપચ્ચયો અધિપતિપચ્ચયો અનન્તરપચ્ચયો સમનન્તરપચ્ચયો સહજાતપચ્ચયો અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયો નિસ્સયપચ્ચયો ઉપનિસ્સયપચ્ચયો પુરેજાતપચ્ચયો પચ્છાજાતપચ્ચયો આસેવનપચ્ચયો કમ્મપચ્ચયો વિપાકપચ્ચયો આહારપચ્ચયો ઇન્દ્રિયપચ્ચયો ઝાનપચ્ચયો મગ્ગપચ્ચયો સમ્પયુત્તપચ્ચયો વિપ્પયુત્તપચ્ચયો અત્થિપચ્ચયો નત્થિપચ્ચયો વિગતપચ્ચયો અવિગતપચ્ચયોતિ અયમેત્થ પટ્ઠાનનયો.

૧૫. છધા નામં તુ નામસ્સ, પઞ્ચધા નામરૂપિનં.

એકધા પુન રૂપસ્સ, રૂપં નામસ્સ ચેકધા.

પઞ્ઞત્તિનામરૂપાનિ, નામસ્સ દુવિધા દ્વયં;

દ્વયસ્સ નવધા ચેતિ, છબ્બિધા પચ્ચયા કથં.

૧૬. અનન્તરનિરુદ્ધા ચિત્તચેતસિકા ધમ્મા પટુપ્પન્નાનં ચિત્તચેતસિકાનં ધમ્માનં અનન્તરસમનન્તરનત્થિવિગતવસેન, પુરિમાનિ જવનાનિ પચ્છિમાનં જવનાનં આસેવનવસેન, સહજાતા ચિત્તચેતસિકા ધમ્મા અઞ્ઞમઞ્ઞં સમ્પયુત્તવસેનેતિ ચ છધા નામં નામસ્સ પચ્ચયો હોતિ.

૧૭. હેતુઝાનઙ્ગમગ્ગઙ્ગાનિ સહજાતાનં નામરૂપાનં હેતાદિવસેન, સહજાતા ચેતના સહજાતાનં નામરૂપાનં, નાનાક્ખણિકા ચેતના કમ્માભિનિબ્બત્તાનં નામરૂપાનં કમ્મવસેન, વિપાકક્ખન્ધા અઞ્ઞમઞ્ઞં સહજાતાનં રૂપાનં વિપાકવસેનેતિ ચ પઞ્ચધા નામં નામરૂપાનં પચ્ચયો હોતિ.

૧૮. પચ્છાજાતા ચિત્તચેતસિકા ધમ્મા પુરેજાતસ્સ ઇમસ્સ કાયસ્સ પચ્છાજાતવસેનેતિ એકધાવ નામં રૂપસ્સ પચ્ચયો હોતિ.

૧૯. છ વત્થૂનિ પવત્તિયં સત્તન્નં વિઞ્ઞાણધાતૂનં પઞ્ચારમ્મણાનિ ચ પઞ્ચવિઞ્ઞાણવીથિયા પુરેજાતવસેનેતિ એકધાવ રૂપં નામસ્સ પચ્ચયો હોતિ.

૨૦. આરમ્મણવસેન ઉપનિસ્સયવસેનેતિ ચ દુવિધા પઞ્ઞત્તિનામરૂપાનિ નામસ્સેવ પચ્ચયા હોન્તિ.

૨૧. તત્થ રૂપાદિવસેન છબ્બિધં હોતિ આરમ્મણં.

૨૨. ઉપનિસ્સયો પન તિવિધો હોતિ – આરમ્મણૂપનિસ્સયો અનન્તરૂપનિસ્સયો પકતૂપનિસ્સયો ચેતિ.

૨૩. તત્થ આરમ્મણમેવ ગરુકતં આરમ્મણૂપનિસ્સયો.

૨૪. અનન્તરનિરુદ્ધા ચિત્તચેતસિકા ધમ્મા અનન્તરૂપનિસ્સયો.

૨૫. રાગાદયો પન ધમ્મા સદ્ધાદયો ચ સુખં દુક્ખં પુગ્ગલો ભોજનં ઉતુસેનાસનઞ્ચ યથારહં અજ્ઝત્તઞ્ચ બહિદ્ધા ચ કુસલાદિધમ્માનં, કમ્મં વિપાકાનન્તિ ચ બહુધા હોતિ પકતૂપનિસ્સયો.

૨૬. અધિપતિસહજાતઅઞ્ઞમઞ્ઞનિસ્સયઆહારઇન્દ્રિયવિપ્પયુત્તઅત્થિઅવિગતવસેનેતિ યથારહં નવધા નામરૂપાનિ નામરૂપાનં પચ્ચયા ભવન્તિ.

૨૭. તત્થ ગરુકતમારમ્મણં આરમ્મણાધિપતિવસેન નામાનં, સહજાતાધિપતિ ચતુબ્બિધોપિ સહજાતવસેન સહજાતાનં નામરૂપાનન્તિ ચ દુવિધો હોતિ અધિપતિપચ્ચયો.

૨૮. ચિત્તચેતસિકા ધમ્મા અઞ્ઞમઞ્ઞં સહજાતરૂપાનઞ્ચ, મહાભૂતા અઞ્ઞમઞ્ઞં ઉપાદારૂપાનઞ્ચ, પટિસન્ધિક્ખણે વત્થુવિપાકા અઞ્ઞમઞ્ઞન્તિ ચ તિવિધો હોતિ સહજાતપચ્ચયો.

૨૯. ચિત્તચેતસિકા ધમ્મા અઞ્ઞમઞ્ઞં, મહાભૂતા અઞ્ઞમઞ્ઞં, પટિસન્ધિક્ખણે વત્થુવિપાકા અઞ્ઞમઞ્ઞન્તિ ચ તિવિધો હોતિ અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયો.

૩૦. ચિત્તચેતસિકા ધમ્મા અઞ્ઞમઞ્ઞં સહજાતરૂપાનઞ્ચ, મહાભૂતા અઞ્ઞમઞ્ઞં ઉપાદારૂપાનઞ્ચ, છ વત્થૂનિ સત્તન્નં વિઞ્ઞાણધાતૂનન્તિ ચ તિવિધો હોતિ નિસ્સયપચ્ચયો.

૩૧. કબળીકારો આહારો ઇમસ્સ કાયસ્સ, અરૂપિનો આહારા સહજાતાનં નામરૂપાનન્તિ ચ દુવિધો હોતિ આહારપચ્ચયો.

૩૨. પઞ્ચ પસાદા પઞ્ચન્નં વિઞ્ઞાણાનં, રૂપજીવિતિન્દ્રિયં ઉપાદિન્નરૂપાનં, અરૂપિનો ઇન્દ્રિયા સહજાતાનં નામરૂપાનન્તિ ચ તિવિધો હોતિ ઇન્દ્રિયપચ્ચયો.

૩૩. ઓક્કન્તિક્ખણે વત્થુ વિપાકાનં, ચિત્તચેતસિકા ધમ્મા સહજાતરૂપાનં સહજાતવસેન, પચ્છાજાતા ચિત્તચેતસિકા ધમ્મા પુરેજાતસ્સ ઇમસ્સ કાયસ્સ પચ્છાજાતવસેન છ વત્થૂનિ પવત્તિયં સત્તન્નં વિઞ્ઞાણધાતૂનં પુરેજાતવસેનેતિ ચ તિવિધો હોતિ વિપ્પયુત્તપચ્ચયો.

૩૪. સહજાતં પુરેજાતં, પચ્છાજાતઞ્ચ સબ્બથા.

કબળીકારો આહારો, રૂપજીવિતમિચ્ચયન્તિ. –

પઞ્ચવિધો હોતિ અત્થિપચ્ચયો અવિગતપચ્ચયો ચ.

૩૫. આરમ્મણૂપનિસ્સયકમ્મત્થિપચ્ચયેસુ ચ સબ્બેપિ પચ્ચયા સમોધાનં ગચ્છન્તિ.

૩૬. સહજાતરૂપન્તિ પનેત્થ સબ્બત્થાપિ પવત્તે ચિત્તસમુટ્ઠાનાનં, પટિસન્ધિયં કટત્તારૂપાનઞ્ચ વસેન દુવિધં હોતીતિ વેદિતબ્બં.

૩૭. ઇતિ તેકાલિકા ધમ્મા, કાલમુત્તા ચ સમ્ભવા.

અજ્ઝત્તઞ્ચ બહિદ્ધા ચ, સઙ્ખતાસઙ્ખતા તથા;

પઞ્ઞત્તિનામરૂપાનં, વસેન તિવિધા ઠિતા;

પચ્ચયા નામ પટ્ઠાને, ચતુવીસતિ સબ્બથા.

૩૮. તત્થ રૂપધમ્મા રૂપક્ખન્ધોવ, ચિત્તચેતસિકસઙ્ખાતા ચત્તારો અરૂપિનો ખન્ધા, નિબ્બાનઞ્ચેતિ પઞ્ચવિધમ્પિ અરૂપન્તિ ચ નામન્તિ ચ પવુચ્ચતિ.

પઞ્ઞત્તિભેદો

૩૯. તતો અવસેસા પઞ્ઞત્તિ પન પઞ્ઞાપિયત્તા પઞ્ઞત્તિ, પઞ્ઞાપનતો પઞ્ઞત્તીતિ ચ દુવિધા હોતિ.

૪૦. કથં? તંતંભૂતવિપરિણામાકારમુપાદાય તથા તથા પઞ્ઞત્તા ભૂમિપબ્બતાદિકા, સમ્ભારસન્નિવેસાકારમુપાદાય ગેહરથસકટાદિકા, ખન્ધપઞ્ચકમુપાદાય પુરિસપુગ્ગલાદિકા, ચન્દાવટ્ટનાદિકમુપાદાય દિસાકાલાદિકા, અસમ્ફુટ્ઠાકારમુપાદાય કૂપગુહાદિકા, તંતંભૂતનિમિત્તં ભાવનાવિસેસઞ્ચ ઉપાદાય કસિણનિમિત્તાદિકા ચેતિ એવમાદિપ્પભેદા પન પરમત્થતો અવિજ્જમાનાપિ અત્થચ્છાયાકારેન ચિત્તુપ્પાદાનમારમ્મણભૂતા તં તં ઉપાદાય ઉપનિધાય કારણં કત્વા તથા તથા પરિકપ્પિયમાના સઙ્ખાયતિ સમઞ્ઞાયતિ વોહરીયતિ પઞ્ઞાપીયતીતિ પઞ્ઞત્તીતિ પવુચ્ચતિ. અયં પઞ્ઞત્તિ પઞ્ઞાપિયત્તા પઞ્ઞત્તિ નામ.

૪૧. પઞ્ઞાપનતો પઞ્ઞત્તિ પન નામનામકમ્માદિનામેન પરિદીપિતા, સા વિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ, વિજ્જમાનેન અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ, અવિજ્જમાનેન વિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ, વિજ્જમાનેન વિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ, અવિજ્જમાનેન અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ ચેતિ છબ્બિધા હોતિ.

૪૨. તત્થ યદા પન પરમત્થતો વિજ્જમાનં રૂપવેદનાદિં એતાય પઞ્ઞાપેન્તિ, તદાયં વિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ. યદા પન પરમત્થતો અવિજ્જમાનં ભૂમિપબ્બતાદિં એતાય પઞ્ઞાપેન્તિ, તદાયં અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તીતિ પવુચ્ચતિ. ઉભિન્નં પન વોમિસ્સકવસેન સેસા યથાક્કમં છળભિઞ્ઞો, ઇત્થિસદ્દો, ચક્ખુવિઞ્ઞાણં, રાજપુત્તોતિ ચ વેદિતબ્બા.

૪૩. વચીઘોસાનુસારેન, સોતવિઞ્ઞાણવીથિયા.

પવત્થાનન્તરુપ્પન્ન-મનોદ્વારસ્સ ગોચરા.

અત્થા યસ્સાનુસારેન, વિઞ્ઞાયન્તિ તતો પરં;

સાયં પઞ્ઞત્તિ વિઞ્ઞેય્યા, લોકસઙ્કેતનિમ્મિતા.

ઇતિ અભિધમ્મત્થસઙ્ગહે પચ્ચયસઙ્ગહવિભાગો નામ

અટ્ઠમો પરિચ્છેદો.