૭. ઇદ્ધિપાદસંયુત્તં

૧. ચાપાલવગ્ગો

૧. અપારસુત્તં

૮૧૩. ‘‘ચત્તારોમે ભિક્ખવે, ઇદ્ધિપાદા ભાવિતા બહુલીકતા અપારા પારં ગમનાય સંવત્તન્તિ. કતમે ચત્તારો? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ છન્દસમાધિપ્પધાનસઙ્ખારસમન્નાગતં ઇદ્ધિપાદં ભાવેતિ, વીરિયસમાધિપ્પધાનસઙ્ખારસમન્નાગતં ઇદ્ધિપાદં ભાવેતિ, ચિત્તસમાધિપ્પધાનસઙ્ખારસમન્નાગતં ઇદ્ધિપાદં ભાવેતિ, વીમંસાસમાધિપ્પધાનસઙ્ખારસમન્નાગતં ઇદ્ધિપાદં ભાવેતિ. ઇમે ખો, ભિક્ખવે, ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા ભાવિતા બહુલીકતા અપારા પારં ગમનાય સંવત્તન્તી’’તિ. પઠમં.

૨. વિરદ્ધસુત્તં

૮૧૪. ‘‘યેસં કેસઞ્ચિ, ભિક્ખવે, ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા વિરદ્ધા, વિરદ્ધો તેસં અરિયો મગ્ગો સમ્મા દુક્ખક્ખયગામી. યેસં કેસઞ્ચિ, ભિક્ખવે, ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા આરદ્ધા, આરદ્ધો તેસં અરિયો મગ્ગો સમ્મા દુક્ખક્ખયગામી. કતમે ચત્તારો? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ છન્દસમાધિપ્પધાનસઙ્ખારસમન્નાગતં ઇદ્ધિપાદં ભાવેતિ, વીરિયસમાધિ…પે… ચિત્તસમાધિ…પે… વીમંસાસમાધિપ્પધાનસઙ્ખારસમન્નાગતં ઇદ્ધિપાદં ભાવેતિ. યેસં કેસઞ્ચિ, ભિક્ખવે, ઇમે ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા વિરદ્ધા, વિરદ્ધો તેસં અરિયો મગ્ગો સમ્મા દુક્ખક્ખયગામી. યેસં કેસઞ્ચિ, ભિક્ખવે, ઇમે ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા આરદ્ધા, આરદ્ધો તેસં અરિયો મગ્ગો સમ્મા દુક્ખક્ખયગામી’’તિ. દુતિયં.

૩. અરિયસુત્તં

૮૧૫. ‘‘ચત્તારોમે, ભિક્ખવે, ઇદ્ધિપાદા ભાવિતા બહુલીકતા અરિયા નિય્યાનિકા નિય્યન્તિ તક્કરસ્સ સમ્મા દુક્ખક્ખયાય. કતમે ચત્તારો? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ છન્દસમાધિપ્પધાનસઙ્ખારસમન્નાગતં ઇદ્ધિપાદં ભાવેતિ, વીરિયસમાધિ…પે… ચિત્તસમાધિ…પે… ઇદ્ધિપાદં ભાવેતિ, વીમંસાસમાધિપ્પધાનસઙ્ખારસમન્નાગતં ઇદ્ધિપાદં ભાવેતિ. ઇમે ખો, ભિક્ખવે, ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા ભાવિતા બહુલીકતા અરિયા નિય્યાનિકા નિય્યન્તિ તક્કરસ્સ સમ્મા દુક્ખક્ખયાયા’’તિ. તતિયં.

૪. નિબ્બિદાસુત્તં

૮૧૬. ‘‘ચત્તારોમે, ભિક્ખવે, ઇદ્ધિપાદા ભાવિતા બહુલીકતા એકન્તનિબ્બિદાય વિરાગાય નિરોધાય ઉપસમાય અભિઞ્ઞાય સમ્બોધાય નિબ્બાનાય સંવત્તન્તિ. કતમે ચત્તારો? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ છન્દસમાધિપ્પધાનસઙ્ખારસમન્નાગતં ઇદ્ધિપાદં ભાવેતિ, વીરિયસમાધિ…પે… ચિત્તસમાધિ…પે… વીમંસાસમાધિપ્પધાનસઙ્ખારસમન્નાગતં ઇદ્ધિપાદં ભાવેતિ. ઇમે ખો, ભિક્ખવે, ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા ભાવિતા બહુલીકતા એકન્તનિબ્બિદાય વિરાગાય નિરોધાય ઉપસમાય અભિઞ્ઞાય સમ્બોધાય નિબ્બાનાય સંવત્તન્તી’’તિ. ચતુત્થં.

૫. ઇદ્ધિપદેસસુત્તં

૮૧૭. ‘‘યે હિ કેચિ, ભિક્ખવે, અતીતમદ્ધાનં સમણા વા બ્રાહ્મણા વા ઇદ્ધિપદેસં અભિનિપ્ફાદેસું સબ્બે તે ચતુન્નં ઇદ્ધિપાદાનં ભાવિતત્તા બહુલીકતત્તા. યે હિ કેચિ, ભિક્ખવે, અનાગતમદ્ધાનં સમણા વા બ્રાહ્મણા વા ઇદ્ધિપદેસં અભિનિપ્ફાદેસ્સન્તિ સબ્બે તે ચતુન્નં ઇદ્ધિપાદાનં ભાવિતત્તા બહુલીકતત્તા. યે હિ કેચિ, ભિક્ખવે, એતરહિ સમણા વા બ્રાહ્મણા વા ઇદ્ધિપદેસં અભિનિપ્ફાદેન્તિ સબ્બે તે ચતુન્નં ઇદ્ધિપાદાનં ભાવિતત્તા બહુલીકતત્તા.

‘‘કતમેસં ચતુન્નં? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ છન્દસમાધિપ્પધાનસઙ્ખારસમન્નાગતં ઇદ્ધિપાદં ભાવેતિ, વીરિયસમાધિ…પે… ચિત્તસમાધિ…પે… વીમંસાસમાધિપ્પધાનસઙ્ખારસમન્નાગતં ઇદ્ધિપાદં ભાવેતિ. યે હિ કેચિ, ભિક્ખવે, અતીતમદ્ધાનં સમણા વા બ્રાહ્મણા વા ઇદ્ધિપદેસં અભિનિપ્ફાદેસું, સબ્બે તે ઇમેસંયેવ ચતુન્નં ઇદ્ધિપાદાનં ભાવિતત્તા બહુલીકતત્તા. યે હિ કેચિ, ભિક્ખવે, અનાગતમદ્ધાનં સમણા વા બ્રાહ્મણા વા ઇદ્ધિપદેસં અભિનિપ્ફાદેસ્સન્તિ, સબ્બે તે ઇમેસંયેવ ચતુન્નં ઇદ્ધિપાદાનં ભાવિતત્તા બહુલીકતત્તા. યે હિ કેચિ, ભિક્ખવે, એતરહિ સમણા વા બ્રાહ્મણા વા ઇદ્ધિપદેસં અભિનિપ્ફાદેન્તિ, સબ્બે તે ઇમેસંયેવ ચતુન્નં ઇદ્ધિપાદાનં ભાવિતત્તા બહુલીકતત્તા’’તિ. પઞ્ચમં.

૬. સમત્તસુત્તં

૮૧૮. ‘‘યે હિ કેચિ, ભિક્ખવે, અતીતમદ્ધાનં સમણા વા બ્રાહ્મણા વા સમત્તં ઇદ્ધિં અભિનિપ્ફાદેસું, સબ્બે તે ચતુન્નં ઇદ્ધિપાદાનં ભાવિતત્તા બહુલીકતત્તા. યે હિ કેચિ, ભિક્ખવે, અનાગતમદ્ધાનં સમણા વા બ્રાહ્મણા વા સમત્તં ઇદ્ધિં અભિનિપ્ફાદેસ્સન્તિ, સબ્બે તે ચતુન્નં ઇદ્ધિપાદાનં ભાવિતત્તા બહુલીકતત્તા. યે હિ કેચિ, ભિક્ખવે, એતરહિ સમણા વા બ્રાહ્મણા વા સમત્તં ઇદ્ધિં અભિનિપ્ફાદેન્તિ, સબ્બે તે ચતુન્નં ઇદ્ધિપાદાનં ભાવિતત્તા બહુલીકતત્તા.

‘‘કતમેસં ચતુન્નં? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ છન્દસમાધિપ્પધાનસઙ્ખારસમન્નાગતં ઇદ્ધિપાદં ભાવેતિ, વીરિયસમાધિ…પે… ચિત્તસમાધિ…પે… વીમંસાસમાધિપ્પધાનસઙ્ખારસમન્નાગતં ઇદ્ધિપાદં ભાવેતિ. યે હિ કેચિ, ભિક્ખવે, અતીતમદ્ધાનં સમણા વા બ્રાહ્મણા વા સમત્તં ઇદ્ધિં અભિનિપ્ફાદેસું, સબ્બે તે ઇમેસંયેવ ચતુન્નં ઇદ્ધિપાદાનં ભાવિતત્તા બહુલીકતત્તા. યે હિ કેચિ, ભિક્ખવે, અનાગતમદ્ધાનં સમણા વા બ્રાહ્મણા વા સમત્તં ઇદ્ધિં અભિનિપ્ફાદેસ્સન્તિ, સબ્બે તે ઇમેસંયેવ ચતુન્નં ઇદ્ધિપાદાનં ભાવિતત્તા બહુલીકતત્તા. યે હિ કેચિ, ભિક્ખવે, એતરહિ સમણા વા બ્રાહ્મણા વા સમત્તં ઇદ્ધિં અભિનિપ્ફાદેન્તિ, સબ્બે તે ઇમેસંયેવ ચતુન્નં ઇદ્ધિપાદાનં ભાવિતત્તા બહુલીકતત્તા’’તિ. છટ્ઠં.

૭. ભિક્ખુસુત્તં

૮૧૯. ‘‘યે હિ કેચિ, ભિક્ખવે, અતીતમદ્ધાનં ભિક્ખૂ આસવાનં ખયા અનાસવં ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરિંસુ, સબ્બે તે ચતુન્નં ઇદ્ધિપાદાનં ભાવિતત્તા બહુલીકતત્તા. યે હિ કેચિ, ભિક્ખવે, અનાગતમદ્ધાનં ભિક્ખૂ આસવાનં ખયા અનાસવં ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરિસ્સન્તિ, સબ્બે તે ચતુન્નં ઇદ્ધિપાદાનં ભાવિતત્તા બહુલીકતત્તા. યે હિ કેચિ, ભિક્ખવે, એતરહિ ભિક્ખૂ આસવાનં ખયા અનાસવં ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરન્તિ, સબ્બે તે ચતુન્નં ઇદ્ધિપાદાનં ભાવિતત્તા બહુલીકતત્તા.

‘‘કતમેસં ચતુન્નં? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ છન્દસમાધિપ્પધાનસઙ્ખારસમન્નાગતં ઇદ્ધિપાદં ભાવેતિ, વીરિયસમાધિ…પે… ચિત્તસમાધિ…પે… વીમંસાસમાધિપ્પધાનસઙ્ખારસમન્નાગતં ઇદ્ધિપાદં ભાવેતિ. યે હિ કેચિ, ભિક્ખવે, અતીતમદ્ધાનં ભિક્ખૂ આસવાનં ખયા અનાસવં ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરિંસુ સબ્બે તે ઇમેસંયેવ ચતુન્નં ઇદ્ધિપાદાનં ભાવિતત્તા બહુલીકતત્તા. યે હિ કેચિ, ભિક્ખવે, અનાગતમદ્ધાનં ભિક્ખૂ આસવાનં ખયા અનાસવં ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરિસ્સન્તિ, સબ્બે તે ઇમેસંયેવ ચતુન્નં ઇદ્ધિપાદાનં ભાવિતત્તા બહુલીકતત્તા. યે હિ કેચિ, ભિક્ખવે, એતરહિ ભિક્ખૂ આસવાનં ખયા અનાસવં ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરન્તિ, સબ્બે તે ઇમેસંયેવ ચતુન્નં ઇદ્ધિપાદાનં ભાવિતત્તા બહુલીકતત્તા’’તિ. સત્તમં.

૮. બુદ્ધસુત્તં

૮૨૦. ‘‘ચત્તારોમે, ભિક્ખવે, ઇદ્ધિપાદા. કતમે ચત્તારો? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ છન્દસમાધિપ્પધાનસઙ્ખારસમન્નાગતં ઇદ્ધિપાદં ભાવેતિ, વીરિયસમાધિ…પે… ચિત્તસમાધિ …પે… વીમંસાસમાધિપ્પધાનસઙ્ખારસમન્નાગતં ઇદ્ધિપાદં ભાવેતિ. ઇમે ખો, ભિક્ખવે, ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા. ઇમેસં ખો, ભિક્ખવે, ચતુન્નં ઇદ્ધિપાદાનં ભાવિતત્તા બહુલીકતત્તા તથાગતો ‘અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો’તિ વુચ્ચતી’’તિ. અટ્ઠમં.

૯. ઞાણસુત્તં

૮૨૧. ‘‘‘અયં છન્દસમાધિપ્પધાનસઙ્ખારસમન્નાગતો ઇદ્ધિપાદો’તિ મે ભિક્ખવે, પુબ્બે અનનુસ્સુતેસુ ધમ્મેસુ ચક્ખું ઉદપાદિ, ઞાણં ઉદપાદિ, પઞ્ઞા ઉદપાદિ, વિજ્જા ઉદપાદિ, આલોકો ઉદપાદિ. ‘સો ખો પનાયં છન્દસમાધિપ્પધાનસઙ્ખારસમન્નાગતો ઇદ્ધિપાદો ભાવેતબ્બો’તિ મે, ભિક્ખવે…પે… ‘ભાવિતો’તિ મે, ભિક્ખવે, પુબ્બે અનનુસ્સુતેસુ ધમ્મેસુ ચક્ખું ઉદપાદિ, ઞાણં ઉદપાદિ, પઞ્ઞા ઉદપાદિ, વિજ્જા ઉદપાદિ, આલોકો ઉદપાદિ.

‘‘‘અયં વીરિયસમાધિપ્પધાનસઙ્ખારસમન્નાગતો ઇદ્ધિપાદો’તિ મે, ભિક્ખવે, પુબ્બે અનનુસ્સુતેસુ ધમ્મેસુ ચક્ખું ઉદપાદિ, ઞાણં ઉદપાદિ, પઞ્ઞા ઉદપાદિ, વિજ્જા ઉદપાદિ, આલોકો ઉદપાદિ. ‘સો ખો પનાયં વીરિયસમાધિપ્પધાનસઙ્ખારસમન્નાગતો ઇદ્ધિપાદો ભાવેતબ્બો’તિ મે, ભિક્ખવે…પે… ‘ભાવિતો’તિ મે, ભિક્ખવે, પુબ્બે અનનુસ્સુતેસુ ધમ્મેસુ ચક્ખું ઉદપાદિ, ઞાણં ઉદપાદિ, પઞ્ઞા ઉદપાદિ, વિજ્જા ઉદપાદિ, આલોકો ઉદપાદિ.

‘‘‘અયં ચિત્તસમાધિપ્પધાનસઙ્ખારસમન્નાગતો ઇદ્ધિપાદો’તિ મે, ભિક્ખવે, પુબ્બે અનનુસ્સુતેસુ ધમ્મેસુ ચક્ખું ઉદપાદિ, ઞાણં ઉદપાદિ, પઞ્ઞા ઉદપાદિ, વિજ્જા ઉદપાદિ, આલોકો ઉદપાદિ. ‘સો ખો પનાયં ચિત્તસમાધિપ્પધાનસઙ્ખારસમન્નાગતો ઇદ્ધિપાદો ભાવેતબ્બો’તિ મે, ભિક્ખવે…પે… ‘ભાવિતો’તિ મે, ભિક્ખવે, પુબ્બે અનનુસ્સુતેસુ ધમ્મેસુ ચક્ખું ઉદપાદિ, ઞાણં ઉદપાદિ, પઞ્ઞા ઉદપાદિ, વિજ્જા ઉદપાદિ, આલોકો ઉદપાદિ.

‘‘‘અયં વીમંસાસમાધિપ્પધાનસઙ્ખારસમન્નાગતો ઇદ્ધિપાદો’તિ મે, ભિક્ખવે, પુબ્બે અનનુસ્સુતેસુ ધમ્મેસુ ચક્ખું ઉદપાદિ, ઞાણં ઉદપાદિ, પઞ્ઞા ઉદપાદિ, વિજ્જા ઉદપાદિ, આલોકો ઉદપાદિ. ‘સો ખો પનાયં વીમંસાસમાધિપ્પધાનસઙ્ખારસમન્નાગતો ઇદ્ધિપાદો ભાવેતબ્બો’તિ મે, ભિક્ખવે…પે… ‘ભાવિતો’તિ મે, ભિક્ખવે, પુબ્બે અનનુસ્સુતેસુ ધમ્મેસુ ચક્ખું ઉદપાદિ, ઞાણં ઉદપાદિ, પઞ્ઞા ઉદપાદિ, વિજ્જા ઉદપાદિ, આલોકો ઉદપાદી’’તિ. નવમં.

૧૦. ચેતિયસુત્તં

૮૨૨. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા વેસાલિયં વિહરતિ મહાવને કૂટાગારસાલાયં. અથ ખો ભગવા પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય વેસાલિં પિણ્ડાય પાવિસિ. વેસાલિયં પિણ્ડાય ચરિત્વા પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપટિક્કન્તો આયસ્મન્તં આનન્દં આમન્તેસિ – ‘‘ગણ્હાહિ, આનન્દ, નિસીદનં. યેન ચાપાલં ચેતિયં [પાવાલચેતિયં (સ્યા. કં.)] તેનુપસઙ્કમિસ્સામ દિવાવિહારાયા’’તિ. ‘‘એવં ભન્તે’’તિ ખો આયસ્મા આનન્દો ભગવતો પટિસ્સુત્વા નિસીદનં આદાય ભગવન્તં પિટ્ઠિતો પિટ્ઠિતો અનુબન્ધિ. અથ ખો ભગવા યેન ચાપાલં ચેતિયં તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિ. આયસ્માપિ ખો આનન્દો ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નં ખો આયસ્મન્તં આનન્દં ભગવા એતદવોચ –

‘‘રમણીયા, આનન્દ, વેસાલી, રમણીયં ઉદેનં ચેતિયં, રમણીયં ગોતમકં ચેતિયં, રમણીયં સત્તમ્બં ચેતિયં, રમણીયં બહુપુત્તં ચેતિયં [બહુપુત્તકચેતિયં (સ્યા. કં. પી. ક.)], રમણીયં સારન્દદં ચેતિયં [આનન્દચેતિયં (ક.), સાનન્દરં (ક.)], રમણીયં ચાપાલં ચેતિયં. યસ્સ કસ્સચિ, આનન્દ, ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા ભાવિતા બહુલીકતા યાનીકતા વત્થુકતા અનુટ્ઠિતા પરિચિતા સુસમારદ્ધા, સો આકઙ્ખમાનો કપ્પં વા તિટ્ઠેય્ય કપ્પાવસેસં વા. તથાગતસ્સ ખો, આનન્દ, ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા ભાવિતા બહુલીકતા યાનીકતા વત્થુકતા અનુટ્ઠિતા પરિચિતા સુસમારદ્ધા. આકઙ્ખમાનો, આનન્દ, તથાગતો કપ્પં વા તિટ્ઠેય્ય કપ્પાવસેસં વા’’તિ.

એવમ્પિ ખો આયસ્મા આનન્દો ભગવતા ઓળારિકે નિમિત્તે કયિરમાને ઓળારિકે ઓભાસે કયિરમાને નાસક્ખિ પટિવિજ્ઝિતું; ન ભગવન્તં યાચિ – ‘‘તિટ્ઠતુ, ભન્તે, ભગવા કપ્પં, તિટ્ઠતુ સુગતો કપ્પં [સુગતો કપ્પાવસેસં (પી. ક.) દી. નિ. ૨.૧૬૭] બહુજનહિતાય બહુજનસુખાય લોકાનુકમ્પાય અત્થાય હિતાય સુખાય દેવમનુસ્સાન’’ન્તિ યથા તં મારેન પરિયુટ્ઠિતચિત્તો.

દુતિયમ્પિ ખો ભગવા…પે… તતિયમ્પિ ખો ભગવા આયસ્મન્તં આનન્દં આમન્તેસિ – ‘‘રમણીયા, આનન્દ, વેસાલી, રમણીયં ઉદેનં ચેતિયં, રમણીયં ગોતમકં ચેતિયં, રમણીયં સત્તમ્બં ચેતિયં, રમણીયં બહુપુત્તં ચેતિયં, રમણીયં સારન્દદં ચેતિયં, રમણીયં ચાપાલં ચેતિયં. યસ્સ કસ્સચિ, આનન્દ, ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા ભાવિતા બહુલીકતા યાનીકતા વત્થુકતા અનુટ્ઠિતા પરિચિતા સુસમારદ્ધા, સો આકઙ્ખમાનો કપ્પં વા તિટ્ઠેય્ય કપ્પાવસેસં વા. તથાગતસ્સ ખો, આનન્દ, ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા ભાવિતા બહુલીકતા યાનીકતા વત્થુકતા અનુટ્ઠિતા પરિચિતા સુસમારદ્ધા. આકઙ્ખમાનો, આનન્દ, તથાગતો કપ્પં વા તિટ્ઠેય્ય કપ્પાવસેસં વા’’તિ.

એવમ્પિ ખો આયસ્મા આનન્દો ભગવતા ઓળારિકે નિમિત્તે કયિરમાને ઓળારિકે ઓભાસે કયિરમાને નાસક્ખિ પટિવિજ્ઝિતું; ન ભગવન્તં યાચિ – ‘‘તિટ્ઠતુ, ભન્તે, ભગવા કપ્પં, તિટ્ઠતુ સુગતો કપ્પં બહુજનહિતાય બહુજનસુખાય લોકાનુકમ્પાય અત્થાય હિતાય સુખાય દેવમનુસ્સાન’’ન્તિ યથા તં મારેન પરિયુટ્ઠિતચિત્તો.

અથ ખો ભગવા આયસ્મન્તં આનન્દં આમન્તેસિ – ‘‘ગચ્છ ખો ત્વં, આનન્દ, યસ્સ દાનિ કાલં મઞ્ઞસી’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો આયસ્મા આનન્દો ભગવતો પટિસ્સુત્વા ઉટ્ઠાયાસના ભગવન્તં અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વા અવિદૂરે અઞ્ઞતરસ્મિં રુક્ખમૂલે નિસીદિ. અથ ખો મારો પાપિમા, અચિરપક્કન્તે આયસ્મન્તે આનન્દે, યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘પરિનિબ્બાતુ દાનિ, ભન્તે, ભગવા, પરિનિબ્બાતુ દાનિ સુગતો [પરિનિબ્બાતુ સુગતો (સી. સ્યા. કં.) એવમુપરિપિ]! પરિનિબ્બાનકાલો દાનિ, ભન્તે, ભગવતો. ભાસિતા ખો પનેસા, ભન્તે, ભગવતા વાચા – ‘ન તાવાહં, પાપિમ, પરિનિબ્બાયિસ્સામિ યાવ મે ભિક્ખૂ ન સાવકા ભવિસ્સન્તિ વિયત્તા વિનીતા વિસારદા બહુસ્સુતા ધમ્મધરા ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપન્ના સામીચિપ્પટિપન્ના અનુધમ્મચારિનો, સકં આચરિયકં ઉગ્ગહેત્વા આચિક્ખિસ્સન્તિ દેસેસ્સન્તિ પઞ્ઞપેસ્સન્તિ પટ્ઠપેસ્સન્તિ વિવરિસ્સન્તિ વિભજિસ્સન્તિ ઉત્તાનીકરિસ્સન્તિ [ઉત્તાનિં કરિસ્સન્તિ (ક.), ઉત્તાનિકરિસ્સન્તિ (પી.)], ઉપ્પન્નં પરપ્પવાદં સહધમ્મેન સુનિગ્ગહિતં નિગ્ગહેત્વા સપ્પાટિહારિયં ધમ્મં દેસેસ્સન્તી’’’તિ.

સન્તિ ખો પન, ભન્તે, એતરહિ ભિક્ખૂ ભગવતો સાવકા વિયત્તા વિનીતા વિસારદા બહુસ્સુતા ધમ્મધરા ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપન્ના સામીચિપ્પટિપન્ના અનુધમ્મચારિનો, સકં આચરિયકં ઉગ્ગહેત્વા આચિક્ખન્તિ દેસેન્તિ પઞ્ઞપેન્તિ પટ્ઠપેન્તિ વિવરન્તિ વિભજન્તિ ઉત્તાનીકરોન્તિ, ઉપ્પન્નં પરપ્પવાદં સહધમ્મેન સુનિગ્ગહિતં નિગ્ગહેત્વા સપ્પાટિહારિયં ધમ્મં દેસેન્તિ. પરિનિબ્બાતુ દાનિ, ભન્તે, ભગવા, પરિનિબ્બાતુ દાનિ, સુગતો! પરિનિબ્બાનકાલો દાનિ, ભન્તે, ભગવતો.

‘‘ભાસિતા ખો પનેસા, ભન્તે, ભગવતા વાચા – ‘ન તાવાહં, પાપિમ, પરિનિબ્બાયિસ્સામિ યાવ મે ભિક્ખુનિયો ન સાવિકા ભવિસ્સન્તિ વિયત્તા વિનીતા વિસારદા બહુસ્સુતા ધમ્મધરા ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપન્ના સામીચિપ્પટિપન્ના અનુધમ્મચારિનિયો, સકં આચરિયકં ઉગ્ગહેત્વા આચિક્ખિસ્સન્તિ દેસેસ્સન્તિ પઞ્ઞપેસ્સન્તિ પટ્ઠપેસ્સન્તિ વિવરિસ્સન્તિ વિભજિસ્સન્તિ ઉત્તાનીકરિસ્સન્તિ, ઉપ્પન્નં પરપ્પવાદં સહધમ્મેન સુનિગ્ગહિતં નિગ્ગહેત્વા સપ્પાટિહારિયં ધમ્મં દેસેસ્સન્તી’’’તિ.

‘‘સન્તિ ખો પન, ભન્તે, એતરહિ ભિક્ખુનિયો ભગવતો સાવિકા વિયત્તા વિનીતા વિસારદા બહુસ્સુતા ધમ્મધરા ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપન્ના સામીચિપ્પટિપન્ના અનુધમ્મચારિનિયો, સકં આચરિયકં ઉગ્ગહેત્વા આચિક્ખન્તિ દેસેન્તિ પઞ્ઞપેન્તિ પટ્ઠપેન્તિ વિવરન્તિ વિભજન્તિ ઉત્તાનીકરોન્તિ, ઉપ્પન્નં પરપ્પવાદં સહધમ્મેન સુનિગ્ગહિતં નિગ્ગહેત્વા સપ્પાટિહારિયં ધમ્મં દેસેન્તિ. પરિનિબ્બાતુ દાનિ, ભન્તે, ભગવા, પરિનિબ્બાતુ દાનિ, સુગતો! પરિનિબ્બાનકાલો દાનિ, ભન્તે, ભગવતો.

‘‘ભાસિતા ખો પનેસા, ભન્તે, ભગવતા વાચા – ‘ન તાવાહં, પાપિમ, પરિનિબ્બાયિસ્સામિ યાવ મે ઉપાસકા…પે… યાવ મે ઉપાસિકા ન સાવિકા ભવિસ્સન્તિ વિયત્તા વિનીતા વિસારદા બહુસ્સુતા ધમ્મધરા ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપન્ના સામીચિપ્પટિપન્ના અનુધમ્મચારિનિયો, સકં આચરિયકં ઉગ્ગહેત્વા આચિક્ખિસ્સન્તિ દેસેસ્સન્તિ પઞ્ઞપેસ્સન્તિ પટ્ઠપેસ્સન્તિ વિવરિસ્સન્તિ વિભજિસ્સન્તિ ઉત્તાનીકરિસ્સન્તિ, ઉપ્પન્નં પરપ્પવાદં સહધમ્મેન સુનિગ્ગહિતં નિગ્ગહેત્વા સપ્પાટિહારિયં ધમ્મં દેસેસ્સન્તી’’’તિ.

‘‘સન્તિ ખો પન, ભન્તે, એતરહિ ઉપાસકા…પે… ઉપાસિકા ભગવતો સાવિકા વિયત્તા વિનીતા વિસારદા બહુસ્સુતા ધમ્મધરા ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપન્ના સામીચિપ્પટિપન્ના અનુધમ્મચારિનિયો, સકં આચરિયકં ઉગ્ગહેત્વા આચિક્ખન્તિ દેસેન્તિ પઞ્ઞપેન્તિ પટ્ઠપેન્તિ વિવરન્તિ વિભજન્તિ ઉત્તાનીકરોન્તિ, ઉપ્પન્નં પરપ્પવાદં સહધમ્મેન સુનિગ્ગહિતં નિગ્ગહેત્વા સપ્પાટિહારિયં ધમ્મં દેસેન્તિ. પરિનિબ્બાતુ દાનિ, ભન્તે, ભગવા, પરિનિબ્બાતુ દાનિ, સુગતો! પરિનિબ્બાનકાલો દાનિ, ભન્તે, ભગવતો.

‘‘ભાસિતા ખો પનેસા, ભન્તે, ભગવતા વાચા – ‘ન તાવાહં, પાપિમ, પરિનિબ્બાયિસ્સામિ યાવ મે ઇદં બ્રહ્મચરિયં ન ઇદ્ધઞ્ચેવ ભવિસ્સતિ ફીતઞ્ચ વિત્થારિતં બાહુજઞ્ઞં પુથુભૂતં યાવ દેવમનુસ્સેહિ સુપ્પકાસિત’ન્તિ. તયિદં, ભન્તે, ભગવતો બ્રહ્મચરિયં ઇદ્ધઞ્ચેવ ફીતઞ્ચ વિત્થારિતં બાહુજઞ્ઞં પુથુભૂતં યાવ દેવમનુસ્સેહિ સુપ્પકાસિતં. પરિનિબ્બાતુ દાનિ, ભન્તે, ભગવા, પરિનિબ્બાતુ દાનિ સુગતો. પરિનિબ્બાનકાલો દાનિ, ભન્તે, ભગવતો’’તિ.

એવં વુત્તે ભગવા મારં પાપિમન્તં એતદવોચ – ‘‘અપ્પોસ્સુક્કો ત્વં, પાપિમ, હોહિ. ન ચિરં [નચિરસ્સેવ (ક.)] તથાગતસ્સ પરિનિબ્બાનં ભવિસ્સતિ. ઇતો તિણ્ણં માસાનં અચ્ચયેન તથાગતો પરિનિબ્બાયિસ્સતી’’તિ. અથ ખો ભગવા ચાપાલે ચેતિયે સતો સમ્પજાનો આયુસઙ્ખારં ઓસ્સજિ. ઓસ્સટ્ઠે ચ [ઓસજ્જે પન (ક.)] ભગવતા આયુસઙ્ખારે મહાભૂમિચાલો અહોસિ ભિંસનકો લોમહંસો, દેવદુન્દુભિયો [દેવદુદ્રભિયો (ક.)] ચ ફલિંસુ. અથ ખો ભગવા એતમત્થં વિદિત્વા તાયં વેલાયં ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ –

‘‘તુલમતુલઞ્ચ સમ્ભવં, ભવસઙ્ખારમવસ્સજિ મુનિ;

અજ્ઝત્તરતો સમાહિતો, અભિન્દિ કવચમિવત્તસમ્ભવ’’ન્તિ. દસમં;

ચાપાલવગ્ગો પઠમો.

તસ્સુદ્દાનં –

અપારાપિ વિરદ્ધો ચ, અરિયા નિબ્બિદાપિ ચ;

પદેસં સમત્તં ભિક્ખુ, બુદ્ધં ઞાણઞ્ચ ચેતિયન્તિ.

૨. પાસાદકમ્પનવગ્ગો

૧. પુબ્બસુત્તં

૮૨૩. સાવત્થિનિદાનં. ‘‘પુબ્બેવ મે, ભિક્ખવે, સમ્બોધા અનભિસમ્બુદ્ધસ્સ બોધિસત્તસ્સેવ સતો એતદહોસિ – ‘કો નુ ખો હેતુ, કો પચ્ચયો ઇદ્ધિપાદભાવનાયા’તિ? તસ્સ મય્હં, ભિક્ખવે, એતદહોસિ – ‘ઇધ ભિક્ખુ છન્દસમાધિપ્પધાનસઙ્ખારસમન્નાગતં ઇદ્ધિપાદં ભાવેતિ – ઇતિ મે છન્દો ન ચ અતિલીનો ભવિસ્સતિ, ન ચ અતિપ્પગ્ગહિતો ભવિસ્સતિ, ન ચ અજ્ઝત્તં સંખિત્તો ભવિસ્સતિ, ન ચ બહિદ્ધા વિક્ખિત્તો ભવિસ્સતિ. પચ્છાપુરેસઞ્ઞી ચ વિહરતિ – યથા પુરે તથા પચ્છા, યથા પચ્છા તથા પુરે; યથા અધો તથા ઉદ્ધં, યથા ઉદ્ધં તથા અધો; યથા દિવા તથા રત્તિં, યથા રત્તિં તથા દિવા. ઇતિ વિવટેન ચેતસા અપરિયોનદ્ધેન સપ્પભાસં ચિત્તં ભાવેતિ’’’.

‘‘વીરિયસમાધિપ્પધાનસઙ્ખારસમન્નાગતં ઇદ્ધિપાદં ભાવેતિ – ઇતિ મે વીરિયં ન ચ અતિલીનં ભવિસ્સતિ, ન ચ અતિપ્પગ્ગહિતં ભવિસ્સતિ, ન ચ અજ્ઝત્તં સંખિત્તં ભવિસ્સતિ, ન ચ બહિદ્ધા વિક્ખિત્તં ભવિસ્સતિ. પચ્છાપુરેસઞ્ઞી ચ વિહરતિ – યથા પુરે તથા પચ્છા, યથા પચ્છા તથા પુરે; યથા અધો તથા ઉદ્ધં, યથા ઉદ્ધં તથા અધો; યથા દિવા તથા રત્તિં, યથા રત્તિં તથા દિવા. ઇતિ વિવટેન ચેતસા અપરિયોનદ્ધેન સપ્પભાસં ચિત્તં ભાવેતિ.

‘‘ચિત્તસમાધિપ્પધાનસઙ્ખારસમન્નાગતં ઇદ્ધિપાદં ભાવેતિ – ઇતિ મે ચિત્તં ન ચ અતિલીનં ભવિસ્સતિ, ન ચ અતિપ્પગ્ગહિતં ભવિસ્સતિ, ન ચ અજ્ઝત્તં સંખિત્તં ભવિસ્સતિ, ન ચ બહિદ્ધા વિક્ખિત્તં ભવિસ્સતિ. પચ્છાપુરેસઞ્ઞી ચ વિહરતિ – યથા પુરે તથા પચ્છા, યથા પચ્છા તથા પુરે; યથા અધો તથા ઉદ્ધં, યથા ઉદ્ધં તથા અધો; યથા દિવા તથા રત્તિં, યથા રત્તિં તથા દિવા. ઇતિ વિવટેન ચેતસા અપરિયોનદ્ધેન સપ્પભાસં ચિત્તં ભાવેતિ.

‘‘વીમંસાસમાધિપ્પધાનસઙ્ખારસમન્નાગતં ઇદ્ધિપાદં ભાવેતિ – ઇતિ મે વીમંસા ન ચ અતિલીના ભવિસ્સતિ, ન ચ અતિપ્પગ્ગહિતા ભવિસ્સતિ, ન ચ અજ્ઝત્તં સંખિત્તા ભવિસ્સતિ, ન ચ બહિદ્ધા વિક્ખિત્તા ભવિસ્સતિ. પચ્છાપુરેસઞ્ઞી ચ વિહરતિ – યથા પુરે તથા પચ્છા, યથા પચ્છા તથા પુરે; યથા અધો તથા ઉદ્ધં, યથા ઉદ્ધં તથા અધો; યથા દિવા તથા રત્તિં, યથા રત્તિં તથા દિવા. ઇતિ વિવટેન ચેતસા અપરિયોનદ્ધેન સપ્પભાસં ચિત્તં ભાવેતિ.

‘‘એવં ભાવિતેસુ ખો, ભિક્ખુ, ચતૂસુ ઇદ્ધિપાદેસુ એવં બહુલીકતેસુ, અનેકવિહિતં ઇદ્ધિવિધં પચ્ચનુભોતિ – એકોપિ હુત્વા બહુધા હોતિ, બહુધાપિ હુત્વા એકો હોતિ; આવિભાવં, તિરોભાવં; તિરોકુટ્ટં તિરોપાકારં તિરોપબ્બતં અસજ્જમાનો ગચ્છતિ, સેય્યથાપિ આકાસે; પથવિયાપિ ઉમ્મુજ્જનિમુજ્જં કરોતિ, સેય્યથાપિ ઉદકે; ઉદકેપિ અભિજ્જમાને [અભિજ્જમાનો (સી. પી. ક.)] ગચ્છતિ, સેય્યથાપિ પથવિયં; આકાસેપિ પલ્લઙ્કેન કમતિ, સેય્યથાપિ પક્ખી સકુણો; ઇમેપિ ચન્દિમસૂરિયે એવંમહિદ્ધિકે એવંમહાનુભાવે પાણિના પરિમસતિ [પરામસતિ (સી. સ્યા. કં.)] પરિમજ્જતિ; યાવ બ્રહ્મલોકાપિ કાયેન વસં વત્તેતિ.

‘‘એવં ભાવિતેસુ ખો, ભિક્ખુ, ચતૂસુ ઇદ્ધિપાદેસુ એવં બહુલીકતેસુ દિબ્બાય સોતધાતુયા વિસુદ્ધાય અતિક્કન્તમાનુસિકાય ઉભો સદ્દે સુણાતિ – દિબ્બે ચ માનુસે ચ, દૂરે સન્તિકે ચાતિ.

‘‘એવં ભાવિતેસુ ખો, ભિક્ખુ, ચતૂસુ ઇદ્ધિપાદેસુ એવં બહુલીકતેસુ, પરસત્તાનં પરપુગ્ગલાનં ચેતસા ચેતો પરિચ્ચ પજાનાતિ. સરાગં વા ચિત્તં ‘સરાગં ચિત્ત’ન્તિ પજાનાતિ; વીતરાગં વા ચિત્તં ‘વીતરાગં ચિત્ત’ન્તિ પજાનાતિ; સદોસં વા ચિત્તં ‘સદોસં ચિત્ત’ન્તિ પજાનાતિ; વીતદોસં વા ચિત્તં ‘વીતદોસં ચિત્ત’ન્તિ પજાનાતિ; સમોહં વા ચિત્તં ‘સમોહં ચિત્ત’ન્તિ પજાનાતિ; વીતમોહં વા ચિત્તં ‘વીતમોહં ચિત્ત’ન્તિ પજાનાતિ; સંખિત્તં વા ચિત્તં ‘સંખિત્તં ચિત્ત’ન્તિ પજાનાતિ; વિક્ખિત્તં વા ચિત્તં ‘વિક્ખિત્તં ચિત્ત’ન્તિ પજાનાતિ; મહગ્ગતં વા ચિત્તં ‘મહગ્ગતં ચિત્ત’ન્તિ પજાનાતિ; અમહગ્ગતં વા ચિત્તં ‘અમહગ્ગતં ચિત્ત’ન્તિ પજાનાતિ; સઉત્તરં વા ચિત્તં ‘સઉત્તરં ચિત્ત’ન્તિ પજાનાતિ; અનુત્તરં વા ચિત્તં ‘અનુત્તરં ચિત્ત’ન્તિ પજાનાતિ; સમાહિતં વા ચિત્તં ‘સમાહિતં ચિત્ત’ન્તિ પજાનાતિ; અસમાહિતં વા ચિત્તં ‘અસમાહિતં ચિત્ત’ન્તિ પજાનાતિ; વિમુત્તં વા ચિત્તં ‘વિમુત્તં ચિત્ત’ન્તિ પજાનાતિ; અવિમુત્તં વા ચિત્તં ‘અવિમુત્તં ચિત્ત’ન્તિ પજાનાતિ’’.

‘‘એવં ભાવિતેસુ ખો, ભિક્ખુ, ચતૂસુ ઇદ્ધિપાદેસુ એવં બહુલીકતેસુ, અનેકવિહિતં પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરતિ, સેય્યથિદં – એકમ્પિ જાતિં દ્વેપિ જાતિયો તિસ્સોપિ જાતિયો ચતસ્સોપિ જાતિયો પઞ્ચપિ જાતિયો દસપિ જાતિયો વીસમ્પિ જાતિયો તિંસમ્પિ જાતિયો ચત્તાલીસમ્પિ જાતિયો પઞ્ઞાસમ્પિ જાતિયો જાતિસતમ્પિ જાતિસહસ્સમ્પિ જાતિસતસહસ્સમ્પિ અનેકેપિ સંવટ્ટકપ્પે અનેકેપિ વિવટ્ટકપ્પે અનેકેપિ સંવટ્ટવિવટ્ટકપ્પે – ‘અમુત્રાસિં એવંનામો એવંગોત્તો એવંવણ્ણો એવમાહારો એવંસુખદુક્ખપ્પટિસંવેદી એવમાયુપરિયન્તો, સો તતો ચુતો અમુત્ર ઉદપાદિં [ઉપ્પાદિં (સી.)]; તત્રાપાસિં એવંનામો એવંગોત્તો એવંવણ્ણો એવમાહારો એવંસુખદુક્ખપ્પટિસંવેદી એવમાયુપરિયન્તો, સો તતો ચુતો ઇધૂપપન્નો’તિ. ઇતિ સાકારં સઉદ્દેસં અનેકવિહિતં પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરતિ.

‘‘એવં ભાવિતેસુ ખો ભિક્ખુ, ચતૂસુ ઇદ્ધિપાદેસુ એવં બહુલીકતેસુ, દિબ્બેન ચક્ખુના વિસુદ્ધેન અતિક્કન્તમાનુસકેન સત્તે પસ્સતિ ચવમાને ઉપપજ્જમાને હીને પણીતે સુવણ્ણે દુબ્બણ્ણે, સુગતે દુગ્ગતે યથાકમ્મૂપગે સત્તે પજાનાતિ – ‘ઇમે વત, ભોન્તો, સત્તા કાયદુચ્ચરિતેન સમન્નાગતા વચીદુચ્ચરિતેન સમન્નાગતા મનોદુચ્ચરિતેન સમન્નાગતા અરિયાનં ઉપવાદકા મિચ્છાદિટ્ઠિકા મિચ્છાદિટ્ઠિકમ્મસમાદાના; તે કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપન્ના. ઇમે વા પન, ભોન્તો, સત્તા કાયસુચરિતેન સમન્નાગતા વચીસુચરિતેન સમન્નાગતા મનોસુચરિતેન સમન્નાગતા અરિયાનં અનુપવાદકા સમ્માદિટ્ઠિકા સમ્માદિટ્ઠિકમ્મસમાદાના; તે કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપન્ના’તિ. ઇતિ દિબ્બેન ચક્ખુના વિસુદ્ધેન અતિક્કન્તમાનુસકેન સત્તે પસ્સતિ ચવમાને ઉપપજ્જમાને હીને પણીતે સુવણ્ણે દુબ્બણ્ણે, સુગતે દુગ્ગતે યથાકમ્મૂપગે સત્તે પજાનાતિ.

‘‘એવં ભાવિતેસુ ખો, ભિક્ખુ, ચતૂસુ ઇદ્ધિપાદેસુ એવં બહુલીકતેસુ, આસવાનં ખયા અનાસવં ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરતી’’તિ. પઠમં.

૨. મહપ્ફલસુત્તં

૮૨૪. ‘‘ચત્તારોમે, ભિક્ખવે, ઇદ્ધિપાદા ભાવિતા બહુલીકતા મહપ્ફલા હોન્તિ મહાનિસંસા. કથં ભાવિતા ચ, ભિક્ખવે, ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા કથં બહુલીકતા મહપ્ફલા હોન્તિ મહાનિસંસા? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ છન્દસમાધિપ્પધાનસઙ્ખારસમન્નાગતં ઇદ્ધિપાદં ભાવેતિ – ‘ઇતિ મે છન્દો ન ચ અતિલીનો ભવિસ્સતિ, ન ચ અતિપ્પગ્ગહિતો ભવિસ્સતિ, ન ચ અજ્ઝત્તં સંખિત્તો ભવિસ્સતિ, ન ચ બહિદ્ધા વિક્ખિત્તો ભવિસ્સતિ’. પચ્છાપુરેસઞ્ઞી ચ વિહરતિ – યથા પુરે તથા પચ્છા, યથા પચ્છા તથા પુરે; યથા અધો તથા ઉદ્ધં, યથા ઉદ્ધં તથા અધો; યથા દિવા તથા રત્તિં, યથા રત્તિં તથા દિવા. ઇતિ વિવટેન ચેતસા અપરિયોનદ્ધેન સપ્પભાસં ચિત્તં ભાવેતિ.

‘‘વીરિયસમાધિ…પે… ચિત્તસમાધિ…પે… વીમંસાસમાધિપ્પધાનસઙ્ખારસમન્નાગતં ઇદ્ધિપાદં ભાવેતિ – ‘ઇતિ મે વીમંસા ન ચ અતિલીના ભવિસ્સતિ, ન ચ અતિપ્પગ્ગહિતા ભવિસ્સતિ, ન ચ અજ્ઝત્તં સંખિત્તા ભવિસ્સતિ, ન ચ બહિદ્ધા વિક્ખિત્તા ભવિસ્સતિ’. પચ્છાપુરેસઞ્ઞી ચ વિહરતિ – યથા પુરે તથા પચ્છા, યથા પચ્છા તથા પુરે; યથા અધો તથા ઉદ્ધં, યથા ઉદ્ધં તથા અધો; યથા દિવા તથા રત્તિં, યથા રત્તિં તથા દિવા. ઇતિ વિવટેન ચેતસા અપરિયોનદ્ધેન સપ્પભાસં ચિત્તં ભાવેતિ. એવં ભાવિતા ખો, ભિક્ખવે, ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા એવં બહુલીકતા મહપ્ફલા હોન્તિ મહાનિસંસા.

‘‘એવં ભાવિતેસુ ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ચતૂસુ ઇદ્ધિપાદેસુ એવં બહુલીકતેસુ અનેકવિહિતં ઇદ્ધિવિધં પચ્ચનુભોતિ – એકોપિ હુત્વા બહુધા હોતિ…પે… યાવ બ્રહ્મલોકાપિ કાયેન વસં વત્તેતિ…પે….

‘‘એવં ભાવિતેસુ ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ચતૂસુ ઇદ્ધિપાદેસુ એવં બહુલીકતેસુ, આસવાનં ખયા અનાસવં ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરતી’’તિ. દુતિયં.

૩. છન્દસમાધિસુત્તં

૮૨૫. ‘‘છન્દં ચે, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ નિસ્સાય લભતિ સમાધિં, લભતિ ચિત્તસ્સ એકગ્ગતં – અયં વુચ્ચતિ છન્દસમાધિ. સો અનુપ્પન્નાનં પાપકાનં અકુસલાનં ધમ્માનં અનુપ્પાદાય છન્દં જનેતિ વાયમતિ વીરિયં આરભતિ ચિત્તં પગ્ગણ્હાતિ પદહતિ. ઉપ્પન્નાનં પાપકાનં અકુસલાનં ધમ્માનં પહાનાય છન્દં જનેતિ વાયમતિ વીરિયં આરભતિ ચિત્તં પગ્ગણ્હાતિ પદહતિ. અનુપ્પન્નાનં કુસલાનં ધમ્માનં ઉપ્પાદાય છન્દં જનેતિ વાયમતિ વીરિયં આરભતિ ચિત્તં પગ્ગણ્હાતિ પદહતિ. ઉપ્પન્નાનં કુસલાનં ધમ્માનં ઠિતિયા અસમ્મોસાય ભિય્યોભાવાય વેપુલ્લાય ભાવનાય પારિપૂરિયા છન્દં જનેતિ વાયમતિ વીરિયં આરભતિ ચિત્તં પગ્ગણ્હાતિ પદહતિ. ઇમે વુચ્ચન્તિ ‘પધાનસઙ્ખારા’તિ. ઇતિ અયઞ્ચ છન્દો, અયઞ્ચ છન્દસમાધિ, ઇમે ચ પધાનસઙ્ખારા – અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ‘છન્દસમાધિપ્પધાનસઙ્ખારસમન્નાગતો ઇદ્ધિપાદો’’’.

‘‘વીરિયં ચે, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ નિસ્સાય લભતિ સમાધિં, લભતિ ચિત્તસ્સ એકગ્ગતં – અયં વુચ્ચતિ ‘વીરિયસમાધિ’. સો અનુપ્પન્નાનં…પે… ઉપ્પન્નાનં કુસલાનં ધમ્માનં ઠિતિયા અસમ્મોસાય ભિય્યોભાવાય વેપુલ્લાય ભાવનાય પારિપૂરિયા છન્દં જનેતિ વાયમતિ વીરિયં આરભતિ ચિત્તં પગ્ગણ્હાતિ પદહતિ. ઇમે વુચ્ચન્તિ ‘પધાનસઙ્ખારા’તિ. ઇતિ ઇદઞ્ચ વીરિયં, અયઞ્ચ વીરિયસમાધિ, ઇમે ચ પધાનસઙ્ખારા – અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ‘વીરિયસમાધિપ્પધાનસઙ્ખારસમન્નાગતો ઇદ્ધિપાદો’’’.

‘‘ચિત્તં ચે, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ નિસ્સાય લભતિ સમાધિં, લભતિ ચિત્તસ્સ એકગ્ગતં – અયં વુચ્ચતિ ‘ચિત્તસમાધિ’. સો અનુપ્પન્નાનં પાપકાનં…પે… ઉપ્પન્નાનં કુસલાનં ધમ્માનં ઠિતિયા અસમ્મોસાય ભિય્યોભાવાય વેપુલ્લાય ભાવનાય પારિપૂરિયા છન્દં જનેતિ વાયમતિ વીરિયં આરભતિ ચિત્તં પગ્ગણ્હાતિ પદહતિ. ઇમે વુચ્ચન્તિ ‘પધાનસઙ્ખારા’તિ. ઇતિ ઇદઞ્ચ ચિત્તં, અયઞ્ચ ચિત્તસમાધિ, ઇમે ચ પધાનસઙ્ખારા – અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ‘ચિત્તસમાધિપ્પધાનસઙ્ખારસમન્નાગતો ઇદ્ધિપાદો’’’.

‘‘વીમંસં ચે, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ નિસ્સાય લભતિ સમાધિં, લભતિ ચિત્તસ્સ એકગ્ગતં – અયં વુચ્ચતિ ‘વીમંસાસમાધિ’. સો અનુપ્પન્નાનં પાપકાનં અકુસલાનં ધમ્માનં અનુપ્પાદાય છન્દં જનેતિ વાયમતિ વીરિયં આરભતિ ચિત્તં પગ્ગણ્હાતિ પદહતિ…પે… ઉપ્પન્નાનં કુસલાનં ધમ્માનં ઠિતિયા અસમ્મોસાય ભિય્યોભાવાય વેપુલ્લાય ભાવનાય પારિપૂરિયા છન્દં જનેતિ વાયમતિ વીરિયં આરભતિ ચિત્તં પગ્ગણ્હાતિ પદહતિ. ઇમે વુચ્ચન્તિ ‘પધાનસઙ્ખારા’તિ. ઇતિ અયઞ્ચ વીમંસા, અયઞ્ચ વીમંસાસમાધિ, ઇમે ચ પધાનસઙ્ખારા – અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ‘વીમંસાસમાધિપ્પધાનસઙ્ખારસમન્નાગતો ઇદ્ધિપાદો’’’તિ. તતિયં.

૪. મોગ્ગલ્લાનસુત્તં

૮૨૬. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ પુબ્બારામે મિગારમાતુપાસાદે. તેન ખો પન સમયેન સમ્બહુલા ભિક્ખૂ હેટ્ઠામિગારમાતુપાસાદે વિહરન્તિ ઉદ્ધતા ઉન્નળા ચપલા મુખરા વિકિણ્ણવાચા મુટ્ઠસ્સતિનો અસમ્પજાના અસમાહિતા ભન્તચિત્તા [વિબ્ભન્તચિત્તા (સી. સ્યા. કં.)] પાકતિન્દ્રિયા.

અથ ખો ભગવા આયસ્મન્તં મહામોગ્ગલ્લાનં આમન્તેસિ – ‘‘એતે ખો, મોગ્ગલ્લાન, સબ્રહ્મચારિનો હેટ્ઠામિગારમાતુપાસાદે વિહરન્તિ ઉદ્ધતા ઉન્નળા ચપલા મુખરા વિકિણ્ણવાચા મુટ્ઠસ્સતિનો અસમ્પજાના અસમાહિતા ભન્તચિત્તા પાકતિન્દ્રિયા. ગચ્છ, મોગ્ગલ્લાન, તે ભિક્ખૂ સંવેજેહી’’તિ.

‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો આયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો ભગવતો પટિસ્સુત્વા તથારૂપં ઇદ્ધાભિસઙ્ખારં અભિસઙ્ખારેસિ [અભિસઙ્ખરેસિ (સ્યા. પી. ક.)] યથા પાદઙ્ગુટ્ઠકેન મિગારમાતુપાસાદં સઙ્કમ્પેસિ સમ્પકમ્પેસિ સમ્પચાલેસિ. અથ ખો તે ભિક્ખૂ સંવિગ્ગા લોમહટ્ઠજાતા એકમન્તં અટ્ઠંસુ – ‘‘અચ્છરિયં વત, ભો, અબ્ભુતં વત, ભો! નિવાતઞ્ચ વત અયઞ્ચ મિગારમાતુપાસાદો ગમ્ભીરનેમો સુનિખાતો અચલો અસમ્પકમ્પી, અથ ચ પન સઙ્કમ્પિતો સમ્પકમ્પિતો સમ્પચાલિતો’’તિ!

અથ ખો ભગવા યેન તે ભિક્ખૂ તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા તે ભિક્ખૂ ભગવા એતદવોચ – ‘‘કિં નુ તુમ્હે, ભિક્ખવે, સંવિગ્ગા લોમહટ્ઠજાતા એકમન્તં ઠિતા’’તિ? ‘‘અચ્છરિયં, ભન્તે, અબ્ભુતં ભન્તે! નિવાતઞ્ચ વત અયઞ્ચ મિગારમાતુપાસાદો ગમ્ભીરનેમો સુનિખાતો અચલો અસમ્પકમ્પી, અથ ચ પન સઙ્કમ્પિતો સમ્પકમ્પિતો સમ્પચાલિતો’’તિ! ‘‘તુમ્હેવ ખો, ભિક્ખવે, સંવેજેતુકામેન મોગ્ગલ્લાનેન ભિક્ખુના પાદઙ્ગુટ્ઠકેન મિગારમાતુપાસાદો, સઙ્કમ્પિતો સમ્પકમ્પિતો સમ્પચાલિતો. તં કિં મઞ્ઞથ, ભિક્ખવે, કતમેસં ધમ્માનં ભાવિતત્તા બહુલીકતત્તા મોગ્ગલ્લાનો ભિક્ખુ એવંમહિદ્ધિકો એવંમહાનુભાવો’’તિ? ‘‘ભગવંમૂલકા નો, ભન્તે, ધમ્મા, ભગવંનેત્તિકા ભગવંપટિસરણા. સાધુ વત, ભન્તે, ભગવન્તંયેવ પટિભાતુ એતસ્સ ભાસિતસ્સ અત્થો. ભગવતો સુત્વા ભિક્ખૂ ધારેસ્સન્તી’’તિ.

‘‘તેન હિ, ભિક્ખવે, સુણાથ. ચતુન્નં ખો, ભિક્ખવે, ઇદ્ધિપાદાનં ભાવિતત્તા બહુલીકતત્તા મોગ્ગલ્લાનો ભિક્ખુ એવંમહિદ્ધિકો એવંમહાનુભાવો. કતમેસં ચતુન્નં? ઇધ, ભિક્ખવે, મોગ્ગલ્લાનો ભિક્ખુ છન્દસમાધિપ્પધાનસઙ્ખારસમન્નાગતં ઇદ્ધિપાદં ભાવેતિ, વીરિયસમાધિ…પે… ચિત્તસમાધિ…પે… વીમંસાસમાધિપ્પધાનસઙ્ખારસમન્નાગતં ઇદ્ધિપાદં ભાવેતિ – ‘ઇતિ મે વીમંસા ન ચ અતિલીના ભવિસ્સતિ, ન ચ અતિપ્પગ્ગહિતા ભવિસ્સતિ; ન ચ અજ્ઝત્તં સંખિત્તા ભવિસ્સતિ, ન ચ બહિદ્ધા વિક્ખિત્તા ભવિસ્સતિ’. પચ્છાપુરેસઞ્ઞી ચ વિહરતિ – યથા પુરે તથા પચ્છા, યથા પચ્છા તથા પુરે; યથા અધો તથા ઉદ્ધં યથા ઉદ્ધં તથા અધો; યથા દિવા તથા રત્તિં, યથા રત્તિં તથા દિવા. ઇતિ વિવટેન ચેતસા અપરિયોનદ્ધેન સપ્પભાસં ચિત્તં ભાવેતિ. ઇમેસં ખો, ભિક્ખવે, ચતુન્નં ઇદ્ધિપાદાનં ભાવિતત્તા બહુલીકતત્તા મોગ્ગલ્લાનો ભિક્ખુ એવંમહિદ્ધિકો એવંમહાનુભાવો. ઇમેસઞ્ચ પન, ભિક્ખવે, ચતુન્નં ઇદ્ધિપાદાનં ભાવિતત્તા બહુલીકતત્તા મોગ્ગલ્લાનો ભિક્ખુ અનેકવિહિતં ઇદ્ધિવિધં પચ્ચનુભોતિ…પે… યાવ બ્રહ્મલોકાપિ કાયેન વસં વત્તેતિ…પે… ઇમેસઞ્ચ પન, ભિક્ખવે, ચતુન્નં ઇદ્ધિપાદાનં ભાવિતત્તા બહુલીકતત્તા મોગ્ગલ્લાનો ભિક્ખુ આસવાનં ખયા અનાસવં ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરતી’’તિ. ચતુત્થં.

૫. ઉણ્ણાભબ્રાહ્મણસુત્તં

૮૨૭. એવં મે સુતં – એકં સમયં આયસ્મા આનન્દો કોસમ્બિયં વિહરતિ ઘોસિતારામે. અથ ખો ઉણ્ણાભો બ્રાહ્મણો યેનાયસ્મા આનન્દો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મતા આનન્દેન સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો ઉણ્ણાભો બ્રાહ્મણો આયસ્મન્તં આનન્દં એતદવોચ – ‘‘કિમત્થિયં નુ ખો, ભો આનન્દ, સમણે ગોતમે બ્રહ્મચરિયં વુસ્સતી’’તિ? ‘‘છન્દપ્પહાનત્થં ખો, બ્રાહ્મણ, ભગવતિ બ્રહ્મચરિયં વુસ્સતી’’તિ.

‘‘અત્થિ પન, ભો આનન્દ, મગ્ગો અત્થિ પટિપદા એતસ્સ છન્દસ્સ પહાનાયા’’તિ? ‘‘અત્થિ ખો, બ્રાહ્મણ, મગ્ગો અત્થિ પટિપદા એતસ્સ છન્દસ્સ પહાનાયા’’તિ.

‘‘કતમો પન, ભો આનન્દ, મગ્ગો કતમા પટિપદા એતસ્સ છન્દસ્સ પહાનાયા’’તિ? ‘‘ઇધ, બ્રાહ્મણ, ભિક્ખુ છન્દસમાધિપ્પધાનસઙ્ખારસમન્નાગતં ઇદ્ધિપાદં ભાવેતિ, વીરિયસમાધિ…પે… ચિત્તસમાધિ…પે… વીમંસાસમાધિપ્પધાનસઙ્ખારસમન્નાગતં ઇદ્ધિપાદં ભાવેતિ – અયં ખો, બ્રાહ્મણ, મગ્ગો અયં પટિપદા એતસ્સ છન્દસ્સ પહાનાયા’’તિ.

‘‘એવં સન્તે, ભો આનન્દ, સન્તકં હોતિ નો અસન્તકં. છન્દેનેવ છન્દં પજહિસ્સતીતિ – નેતં ઠાનં વિજ્જતિ’’. ‘‘તેન હિ, બ્રાહ્મણ, તઞ્ઞેવેત્થ પટિપુચ્છિસ્સામિ. યથા તે ખમેય્ય તથા તં બ્યાકરેય્યાસિ. તં કિં મઞ્ઞસિ, બ્રાહ્મણ, અહોસિ તે પુબ્બે છન્દો ‘આરામં ગમિસ્સામી’તિ? તસ્સ તે આરામગતસ્સ યો તજ્જો છન્દો સો પટિપ્પસ્સદ્ધો’’તિ? ‘‘એવં, ભો’’. ‘‘અહોસિ તે પુબ્બે વીરિયં ‘આરામં ગમિસ્સામી’તિ? તસ્સ તે આરામગતસ્સ યં તજ્જં વીરિયં તં પટિપ્પસ્સદ્ધ’’ન્તિ? ‘‘એવં, ભો’’. ‘‘અહોસિ તે પુબ્બે ચિત્તં ‘આરામં ગમિસ્સામી’તિ? તસ્સ તે આરામગતસ્સ યં તજ્જં ચિત્તં તં પટિપ્પસ્સદ્ધ’’ન્તિ? ‘‘એવં, ભો’’. ‘‘અહોસિ તે પુબ્બે વીમંસા ‘આરામં ગમિસ્સામી’તિ? તસ્સ તે આરામગતસ્સ યા તજ્જા વીમંસા સા પટિપ્પસ્સદ્ધા’’તિ? ‘‘એવં, ભો’’.

‘‘એવમેવ ખો, બ્રાહ્મણ, યો સો ભિક્ખુ અરહં ખીણાસવો વુસિતવા કતકરણીયો ઓહિતભારો અનુપ્પત્તસદત્થો પરિક્ખીણભવસંયોજનો સમ્મદઞ્ઞા વિમુત્તો, તસ્સ યો પુબ્બે છન્દો અહોસિ અરહત્તપ્પત્તિયા, અરહત્તપ્પત્તે [અરહત્તે પત્તે (સી. સ્યા. કં.)] યો તજ્જો છન્દો સો પટિપ્પસ્સદ્ધો; યં પુબ્બે વીરિયં અહોસિ અરહત્તપ્પત્તિયા, અરહત્તપ્પત્તે યં તજ્જં વીરિયં તં પટિપ્પસ્સદ્ધં; યં પુબ્બે ચિત્તં અહોસિ અરહત્તપ્પત્તિયા, અરહત્તપ્પત્તે યં તજ્જં ચિત્તં તં પટિપ્પસ્સદ્ધં; યા પુબ્બે વીમંસા અહોસિ અરહત્તપ્પત્તિયા, અરહત્તપ્પત્તે યા તજ્જા વીમંસા સા પટિપ્પસ્સદ્ધા. તં કિં મઞ્ઞસિ, બ્રાહ્મણ, ઇતિ એવં સન્તે, સન્તકં વા હોતિ નો અસન્તકં વા’’તિ?

‘‘અદ્ધા, ભો આનન્દ, એવં સન્તે, સન્તકં હોતિ નો અસન્તકં. અભિક્કન્તં, ભો આનન્દ, અભિક્કન્તં, ભો આનન્દ! સેય્યથાપિ, ભો આનન્દ, નિક્કુજ્જિતં વા ઉક્કુજ્જેય્ય, પટિચ્છન્નં વા વિવરેય્ય, મૂળ્હસ્સ વા મગ્ગં આચિક્ખેય્ય, અન્ધકારે વા તેલપજ્જોતં ધારેય્ય – ચક્ખુમન્તો રૂપાનિ દક્ખન્તીતિ; એવમેવં ભોતા આનન્દેન અનેકપરિયાયેન ધમ્મો પકાસિતો. એસાહં, ભો આનન્દ, તં ભવન્તં ગોતમં સરણં ગચ્છામિ ધમ્મઞ્ચ ભિક્ખુસઙ્ઘઞ્ચ. ઉપાસકં મં ભવં આનન્દો ધારેતુ અજ્જતગ્ગે પાણુપેતં સરણં ગત’’ન્તિ. પઞ્ચમં.

૬. પઠમસમણબ્રાહ્મણસુત્તં

૮૨૮. ‘‘યે હિ કેચિ, ભિક્ખવે, અતીતમદ્ધાનં સમણા વા બ્રાહ્મણા વા મહિદ્ધિકા અહેસું મહાનુભાવા, સબ્બે તે ચતુન્નં ઇદ્ધિપાદાનં ભાવિતત્તા બહુલીકતત્તા. યે હિ કેચિ, ભિક્ખવે, અનાગતમદ્ધાનં સમણા વા બ્રાહ્મણા વા મહિદ્ધિકા ભવિસ્સન્તિ મહાનુભાવા, સબ્બે તે ચતુન્નં ઇદ્ધિપાદાનં ભાવિતત્તા બહુલીકતત્તા. યે હિ કેચિ, ભિક્ખવે, એતરહિ સમણા વા બ્રાહ્મણા વા મહિદ્ધિકા મહાનુભાવા, સબ્બે તે ચતુન્નં ઇદ્ધિપાદાનં ભાવિતત્તા બહુલીકતત્તા.

‘‘કતમેસં ચતુન્નં? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ છન્દસમાધિપ્પધાનસઙ્ખારસમન્નાગતં ઇદ્ધિપાદં ભાવેતિ, વીરિયસમાધિ…પે… ચિત્તસમાધિ…પે… વીમંસાસમાધિપ્પધાનસઙ્ખારસમન્નાગતં ઇદ્ધિપાદં ભાવેતિ. યે હિ કેચિ, ભિક્ખવે, અતીતમદ્ધાનં સમણા વા બ્રાહ્મણા વા મહિદ્ધિકા અહેસું મહાનુભાવા, સબ્બે તે ઇમેસંયેવ ચતુન્નં ઇદ્ધિપાદાનં ભાવિતત્તા બહુલીકતત્તા. યે હિ કેચિ, ભિક્ખવે, અનાગતમદ્ધાનં સમણા વા બ્રાહ્મણા વા મહિદ્ધિકા ભવિસ્સન્તિ મહાનુભાવા, સબ્બે તે ઇમેસંયેવ ચતુન્નં ઇદ્ધિપાદાનં ભાવિતત્તા બહુલીકતત્તા. યે હિ કેચિ, ભિક્ખવે, એતરહિ સમણા વા બ્રાહ્મણા વા મહિદ્ધિકા મહાનુભાવા, સબ્બે તે ઇમેસંયેવ ચતુન્નં ઇદ્ધિપાદાનં ભાવિતત્તા બહુલીકતત્તા’’તિ. છટ્ઠં.

૭. દુતિયસમણબ્રાહ્મણસુત્તં

૮૨૯. ‘‘યે હિ કેચિ, ભિક્ખવે, અતીતમદ્ધાનં સમણા વા બ્રાહ્મણા વા અનેકવિહિતં ઇદ્ધિવિધં પચ્ચનુભોસું – એકોપિ હુત્વા બહુધા અહેસું, બહુધાપિ હુત્વા એકો અહેસું; આવિભાવં, તિરોભાવં; તિરોકુટ્ટં તિરોપાકારં તિરોપબ્બતં અસજ્જમાના અગમંસુ, સેય્યથાપિ આકાસે; પથવિયાપિ ઉમ્મુજ્જનિમુજ્જં અકંસુ, સેય્યથાપિ ઉદકે; ઉદકેપિ અભિજ્જમાને [અભિજ્જમાના (સી. પી. ક.)] અગમંસુ, સેય્યથાપિ પથવિયં; આકાસેપિ પલ્લઙ્કેન કમિંસુ, સેય્યથાપિ પક્ખી સકુણો; ઇમેપિ ચન્દિમસૂરિયે એવંમહિદ્ધિકે એવંમહાનુભાવે પાણિના પરિમસિંસુ [પરામસિંસુ (સ્યા. કં. ક.)] પરિમજ્જિંસુ; યાવ બ્રહ્મલોકાપિ કાયેન વસં વત્તેસું, સબ્બે તે ચતુન્નં ઇદ્ધિપાદાનં ભાવિતત્તા બહુલીકતત્તા.

‘‘યે હિ કેચિ, ભિક્ખવે, અનાગતમદ્ધાનં સમણા વા બ્રાહ્મણા વા અનેકવિહિતં ઇદ્ધિવિધં પચ્ચનુભોસ્સન્તિ – એકોપિ હુત્વા બહુધા ભવિસ્સન્તિ, બહુધાપિ હુત્વા એકો ભવિસ્સન્તિ; આવિભાવં, તિરોભાવં; તિરોકુટ્ટં તિરોપાકારં તિરોપબ્બતં અસજ્જમાના ગમિસ્સન્તિ, સેય્યથાપિ આકાસે; પથવિયાપિ ઉમ્મુજ્જનિમુજ્જં કરિસ્સન્તિ, સેય્યથાપિ ઉદકે; ઉદકેપિ અભિજ્જમાને ગમિસ્સન્તિ, સેય્યથાપિ પથવિયં; આકાસેપિ પલ્લઙ્કેન કમિસ્સન્તિ, સેય્યથાપિ પક્ખી સકુણો; ઇમેપિ ચન્દિમસૂરિયે એવંમહિદ્ધિકે એવંમહાનુભાવે પાણિના પરિમસિસ્સન્તિ પરિમજ્જિસ્સન્તિ; યાવ બ્રહ્મલોકાપિ કાયેન વસં વત્તિસ્સન્તિ, સબ્બે તે ચતુન્નં ઇદ્ધિપાદાનં ભાવિતત્તા બહુલીકતત્તા.

‘‘યે હિ કેચિ, ભિક્ખવે, એતરહિ સમણા વા બ્રાહ્મણા વા અનેકવિહિતં ઇદ્ધિવિધં પચ્ચનુભોન્તિ – એકોપિ હુત્વા બહુધા હોન્તિ, બહુધાપિ હુત્વા એકો હોન્તિ; આવિભાવં, તિરોભાવં; તિરોકુટ્ટં તિરોપાકારં તિરોપબ્બતં અસજ્જમાના ગચ્છન્તિ, સેય્યથાપિ આકાસે; પથવિયાપિ ઉમ્મુજ્જનિમુજ્જં કરોન્તિ, સેય્યથાપિ ઉદકે; ઉદકેપિ અભિજ્જમાને ગચ્છન્તિ, સેય્યથાપિ પથવિયં; આકાસેપિ પલ્લઙ્કેન કમન્તિ, સેય્યથાપિ પક્ખી સકુણો; ઇમેપિ ચન્દિમસૂરિયે એવંમહિદ્ધિકે એવંમહાનુભાવે પાણિના પરિમસન્તિ [પરામસન્તિ (સ્યા. કં.)] પરિમજ્જન્તિ; યાવ બ્રહ્મલોકાપિ કાયેન વસં વત્તેન્તિ, સબ્બે તે ચતુન્નં ઇદ્ધિપાદાનં ભાવિતત્તા બહુલીકતત્તાતિ.

‘‘કતમેસં ચતુન્નં? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ છન્દસમાધિપ્પધાનસઙ્ખારસમન્નાગતં ઇદ્ધિપાદં ભાવેતિ, વીરિયસમાધિ…પે… ચિત્તસમાધિ…પે… વીમંસાસમાધિપ્પધાનસઙ્ખારસમન્નાગતં ઇદ્ધિપાદં ભાવેતિ. યે હિ કેચિ, ભિક્ખવે, અતીતમદ્ધાનં સમણા વા બ્રાહ્મણા વા અનેકવિહિતં ઇદ્ધિવિધં પચ્ચનુભોસું – એકોપિ હુત્વા બહુધા અહેસું…પે… યાવ બ્રહ્મલોકાપિ કાયેન વસં વત્તેસું, સબ્બે તે ઇમેસંયેવ ચતુન્નં ઇદ્ધિપાદાનં ભાવિતત્તા બહુલીકતત્તા.

‘‘યે હિ કેચિ, ભિક્ખવે, અનાગતમદ્ધાનં સમણા વા બ્રાહ્મણા વા અનેકવિહિતં ઇદ્ધિવિધં પચ્ચનુભોસ્સન્તિ – એકોપિ હુત્વા બહુધા ભવિસ્સન્તિ…પે… યાવ બ્રહ્મલોકાપિ કાયેન વસં વત્તિસ્સન્તિ, સબ્બે તે ઇમેસંયેવ ચતુન્નં ઇદ્ધિપાદાનં ભાવિતત્તા બહુલીકતત્તા.

‘‘યે હિ કેચિ ભિક્ખવે એતરહિ સમણા વા બ્રાહ્મણા વા અનેકવિહિતં ઇદ્ધિવિધં પચ્ચનુભોન્તિ – એકોપિ હુત્વા બહુધા હોન્તિ…પે… યાવ બ્રહ્મલોકાપિ કાયેન વસં વત્તેન્તિ, સબ્બે તે ઇમેસંયેવ ચતુન્નં ઇદ્ધિપાદાનં ભાવિતત્તા બહુલીકતત્તા’’તિ. સત્તમં.

૮. ભિક્ખુસુત્તં

૮૩૦. ‘‘ચતુન્નં, ભિક્ખવે, ઇદ્ધિપાદાનં ભાવિતત્તા બહુલીકતત્તા ભિક્ખુ આસવાનં ખયા અનાસવં ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ.

૯. ઇદ્ધાદિદેસનાસુત્તં

૮૩૧. ‘‘ઇદ્ધિં વો, ભિક્ખવે, દેસેસ્સામિ ઇદ્ધિપાદઞ્ચ ઇદ્ધિપાદભાવનઞ્ચ ઇદ્ધિપાદભાવનાગામિનિઞ્ચ પટિપદં. તં સુણાથ.

‘‘કતમા ચ, ભિક્ખવે, ઇદ્ધિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ અનેકવિહિતં ઇદ્ધિવિધં પચ્ચનુભોતિ – એકોપિ હુત્વા બહુધા હોતિ, બહુધાપિ હુત્વા એકો હોતિ…પે… યાવ બ્રહ્મલોકાપિ કાયેન વસં વત્તેતિ – અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ઇદ્ધિ.

‘‘કતમો ચ, ભિક્ખવે, ઇદ્ધિપાદો? યો સો, ભિક્ખવે, મગ્ગો યા પટિપદા ઇદ્ધિલાભાય ઇદ્ધિપટિલાભાય સંવત્તતિ – અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ઇદ્ધિપાદો.

‘‘કતમા ચ, ભિક્ખવે, ઇદ્ધિપાદભાવના? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ છન્દસમાધિપ્પધાનસઙ્ખારસમન્નાગતં ઇદ્ધિપાદં ભાવેતિ, વીરિયસમાધિ…પે… ચિત્તસમાધિ …પે… વીમંસાસમાધિપ્પધાનસઙ્ખારસમન્નાગતં ઇદ્ધિપાદં ભાવેતિ – અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ઇદ્ધિપાદભાવના.

‘‘કતમા ચ, ભિક્ખવે, ઇદ્ધિપાદભાવનાગામિની પટિપદા? અયમેવ અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો, સેય્યથિદં – સમ્માદિટ્ઠિ, સમ્માસઙ્કપ્પો, સમ્માવાચા, સમ્માકમ્મન્તો, સમ્માઆજીવો, સમ્માવાયામો, સમ્માસતિ, સમ્માસમાધિ – અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ઇદ્ધિપાદભાવનાગામિની પટિપદા’’તિ. નવમં.

૧૦. વિભઙ્ગસુત્તં

૮૩૨. ‘‘ચત્તારોમે, ભિક્ખવે, ઇદ્ધિપાદા ભાવિતા બહુલીકતા મહપ્ફલા હોન્તિ મહાનિસંસા’’.

‘‘કથં ભાવિતા ચ, ભિક્ખવે, ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા કથં બહુલીકતા મહપ્ફલા હોન્તિ મહાનિસંસા? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ છન્દસમાધિપ્પધાનસઙ્ખારસમન્નાગતં ઇદ્ધિપાદં ભાવેતિ – ‘ઇતિ મે છન્દો ન ચ અતિલીનો ભવિસ્સતિ, ન ચ અતિપ્પગ્ગહિતો ભવિસ્સતિ, ન ચ અજ્ઝત્તં સંખિત્તો ભવિસ્સતિ, ન ચ બહિદ્ધા વિક્ખિત્તો ભવિસ્સતિ’. પચ્છાપુરેસઞ્ઞી ચ વિહરતિ – ‘યથા પુરે તથા પચ્છા, યથા પચ્છા તથા પુરે; યથા અધો તથા ઉદ્ધં, યથા ઉદ્ધં તથા અધો; યથા દિવા તથા રત્તિં યથા રત્તિં તથા દિવા’. ઇતિ વિવટેન ચેતસા અપરિયોનદ્ધેન સપ્પભાસં ચિત્તં ભાવેતિ. વીરિયસમાધિ…પે… ચિત્તસમાધિ…પે… વીમંસાસમાધિપ્પધાનસઙ્ખારસમન્નાગતં ઇદ્ધિપાદં ભાવેતિ – ‘ઇતિ મે વીમંસા ન ચ અતિલીના ભવિસ્સતિ, ન ચ અતિપ્પગ્ગહિતા ભવિસ્સતિ, ન ચ અજ્ઝત્તં સંખિત્તા ભવિસ્સતિ, ન ચ બહિદ્ધા વિક્ખિત્તા ભવિસ્સતિ’. પચ્છાપુરેસઞ્ઞી ચ વિહરતિ – ‘યથા પુરે તથા પચ્છા, યથા પચ્છા તથા પુરે; યથા અધો તથા ઉદ્ધં, યથા ઉદ્ધં તથા અધો; યથા દિવા તથા રત્તિં, યથા રત્તિં તથા દિવા’. ઇતિ વિવટેન ચેતસા અપરિયોનદ્ધેન સપ્પભાસં ચિત્તં ભાવેતિ.

‘‘કતમો ચ, ભિક્ખવે, અતિલીનો છન્દો? યો, ભિક્ખવે, છન્દો કોસજ્જસહગતો કોસજ્જસમ્પયુત્તો – અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, અતિલીનો છન્દો.

‘‘કતમો ચ, ભિક્ખવે, અતિપ્પગ્ગહિતો છન્દો? યો, ભિક્ખવે, છન્દો ઉદ્ધચ્ચસહગતો ઉદ્ધચ્ચસમ્પયુત્તો – અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, અતિપ્પગ્ગહિતો છન્દો.

‘‘કતમો ચ, ભિક્ખવે, અજ્ઝત્તં સંખિત્તો છન્દો? યો, ભિક્ખવે, છન્દો થિનમિદ્ધસહગતો થિનમિદ્ધસમ્પયુત્તો – અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, અજ્ઝત્તં સંખિત્તો છન્દો.

‘‘કતમો ચ, ભિક્ખવે, બહિદ્ધા વિક્ખિત્તો છન્દો? યો, ભિક્ખવે, છન્દો બહિદ્ધા પઞ્ચ કામગુણે આરબ્ભ અનુવિક્ખિત્તો અનુવિસટો – અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, બહિદ્ધા વિક્ખિત્તો છન્દો.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ પચ્છાપુરેસઞ્ઞી ચ વિહરતિ – યથા પુરે તથા પચ્છા, યથા પચ્છા તથા પુરે? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો પચ્છાપુરેસઞ્ઞા સુગ્ગહિતા હોતિ સુમનસિકતા સૂપધારિતા સુપ્પટિવિદ્ધા પઞ્ઞાય. એવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ પચ્છાપુરેસઞ્ઞી ચ વિહરતિ – યથા પુરે તથા પચ્છા, યથા પચ્છા તથા પુરે.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ યથા અધો તથા ઉદ્ધં, યથા ઉદ્ધં તથા અધો વિહરતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ઇમમેવ કાયં ઉદ્ધં પાદતલા અધો કેસમત્થકા તચપરિયન્તં પૂરં નાનપ્પકારસ્સ અસુચિનો પચ્ચવેક્ખતિ – ‘અત્થિ ઇમસ્મિં કાયે કેસા લોમા નખા દન્તા તચો મંસં ન્હારુ અટ્ઠિ અટ્ઠિમિઞ્જં વક્કં હદયં યકનં કિલોમકં પિહકં પપ્ફાસં અન્તં અન્તગુણં ઉદરિયં કરીસં પિત્તં સેમ્હં પુબ્બો લોહિતં સેદો મેદો અસ્સુ વસા ખેળો સિઙ્ઘાણિકા લસિકા મુત્ત’ન્તિ. એવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ યથા અધો તથા ઉદ્ધં, યથા ઉદ્ધં તથા અધો વિહરતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ યથા દિવા તથા રત્તિં, યથા રત્તિં તથા દિવા વિહરતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ યેહિ આકારેહિ યેહિ લિઙ્ગેહિ યેહિ નિમિત્તેહિ દિવા છન્દસમાધિપ્પધાનસઙ્ખારસમન્નાગતં ઇદ્ધિપાદં ભાવેતિ, સો તેહિ આકારેહિ તેહિ લિઙ્ગેહિ તેહિ નિમિત્તેહિ રત્તિં છન્દસમાધિપ્પધાનસઙ્ખારસમન્નાગતં ઇદ્ધિપાદં ભાવેતિ; યેહિ વા પન આકારેહિ યેહિ લિઙ્ગેહિ યેહિ નિમિત્તેહિ રત્તિં છન્દસમાધિપ્પધાનસઙ્ખારસમન્નાગતં ઇદ્ધિપાદં ભાવેતિ, સો તેહિ આકારેહિ તેહિ લિઙ્ગેહિ તેહિ નિમિત્તેહિ દિવા છન્દસમાધિપ્પધાનસઙ્ખારસમન્નાગતં ઇદ્ધિપાદં ભાવેતિ. એવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ યથા દિવા તથા રત્તિં, યથા રત્તિં તથા દિવા વિહરતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ વિવટેન ચેતસા અપરિયોનદ્ધેન સપ્પભાસં ચિત્તં ભાવેતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો આલોકસઞ્ઞા સુગ્ગહિતા હોતિ દિવાસઞ્ઞા સ્વાધિટ્ઠિતા. એવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ વિવટેન ચેતસા અપરિયોનદ્ધેન સપ્પભાસં ચિત્તં ભાવેતિ.

‘‘કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, અતિલીનં વીરિયં? યં, ભિક્ખવે, વીરિયં કોસજ્જસહગતં કોસજ્જસમ્પયુત્તં – ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, અતિલીનં વીરિયં.

‘‘કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, અતિપ્પગ્ગહિતં વીરિયં? યં, ભિક્ખવે, વીરિયં ઉદ્ધચ્ચસહગતં ઉદ્ધચ્ચસમ્પયુત્તં – ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, અતિપ્પગ્ગહિતં વીરિયં.

‘‘કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, અજ્ઝત્તં સંખિત્તં વીરિયં? યં, ભિક્ખવે, વીરિયં થિનમિદ્ધસહગતં થિનમિદ્ધસમ્પયુત્તં – ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, અજ્ઝત્તં સંખિત્તં વીરિયં.

‘‘કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, બહિદ્ધા વિક્ખિત્તં વીરિયં? યં, ભિક્ખવે, વીરિયં બહિદ્ધા પઞ્ચ કામગુણે આરબ્ભ અનુવિક્ખિત્તં અનુવિસટં – ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, બહિદ્ધા વિક્ખિત્તં વીરિયં…પે….

‘‘કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, અતિલીનં ચિત્તં? યં, ભિક્ખવે, ચિત્તં કોસજ્જસહગતં કોસજ્જસમ્પયુત્તં – ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, અતિલીનં ચિત્તં.

‘‘કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, અતિપ્પગ્ગહિતં ચિત્તં? યં, ભિક્ખવે, ચિત્તં ઉદ્ધચ્ચસહગતં ઉદ્ધચ્ચસમ્પયુત્તં – ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, અતિપ્પગ્ગહિતં ચિત્તં.

‘‘કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, અજ્ઝત્તં સંખિત્તં ચિત્તં? યં, ભિક્ખવે, ચિત્તં થિનમિદ્ધસહગતં થિનમિદ્ધસમ્પયુત્તં – ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, અજ્ઝત્તં સંખિત્તં ચિત્તં.

‘‘કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, બહિદ્ધા વિક્ખિત્તં ચિત્તં? યં, ભિક્ખવે, ચિત્તં બહિદ્ધા પઞ્ચ કામગુણે આરબ્ભ અનુવિક્ખિત્તં અનુવિસટં – ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, બહિદ્ધા વિક્ખિત્તં ચિત્તં…પે… એવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ વિવટેન ચેતસા અપરિયોનદ્ધેન સપ્પભાસં ચિત્તં ભાવેતિ.

‘‘કતમા ચ, ભિક્ખવે, અતિલીના વીમંસા? યા, ભિક્ખવે, વીમંસા કોસજ્જસહગતા કોસજ્જસમ્પયુત્તા – અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, અતિલીના વીમંસા.

‘‘કતમા ચ, ભિક્ખવે, અતિપ્પગ્ગહિતા વીમંસા? યા, ભિક્ખવે, વીમંસા ઉદ્ધચ્ચસહગતા ઉદ્ધચ્ચસમ્પયુત્તા – અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, અતિપ્પગ્ગહિતા વીમંસા.

‘‘કતમા ચ, ભિક્ખવે, અજ્ઝત્તં સંખિત્તા વીમંસા? યા, ભિક્ખવે, વીમંસા થિનમિદ્ધસહગતા થિનમિદ્ધસમ્પયુત્તા – અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, અજ્ઝત્તં સંખિત્તા વીમંસા.

‘‘કતમા ચ, ભિક્ખવે, બહિદ્ધા વિક્ખિત્તા વીમંસા? યા, ભિક્ખવે, વીમંસા બહિદ્ધા પઞ્ચ કામગુણે આરબ્ભ અનુવિક્ખિત્તા અનુવિસટા – અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, બહિદ્ધા વિક્ખિત્તા વીમંસા…પે… એવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ વિવટેન ચેતસા અપરિયોનદ્ધેન સપ્પભાસં ચિત્તં ભાવેતિ. એવં ભાવિતા ખો, ભિક્ખવે, ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા એવં બહુલીકતા મહપ્ફલા હોન્તિ મહાનિસંસા.

‘‘એવં ભાવિતેસુ ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ચતૂસુ ઇદ્ધિપાદેસુ એવં બહુલીકતેસુ, અનેકવિહિતં ઇદ્ધિવિધં પચ્ચનુભોતિ – એકોપિ હુત્વા બહુધા હોતિ, બહુધાપિ હુત્વા એકો હોતિ…પે… યાવ બ્રહ્મલોકાપિ કાયેન વસં વત્તેતિ. એવં ભાવિતેસુ ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ચતૂસુ ઇદ્ધિપાદેસુ એવં બહુલીકતેસુ, આસવાનં ખયા અનાસવં ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરતી’’તિ. દસમં.

પાસાદકમ્પનવગ્ગો દુતિયો.

તસ્સુદ્દાનં –

પુબ્બં મહપ્ફલં છન્દં, મોગ્ગલ્લાનઞ્ચ ઉણ્ણાભં;

દ્વે સમણબ્રાહ્મણા ભિક્ખુ, દેસના વિભઙ્ગેન ચાતિ.

૩. અયોગુળવગ્ગો

૧. મગ્ગસુત્તં

૮૩૩. સાવત્થિનિદાનં. ‘‘પુબ્બેવ મે, ભિક્ખવે, સમ્બોધા અનભિસમ્બુદ્ધસ્સ બોધિસત્તસ્સેવ સતો એતદહોસિ – ‘કો નુ ખો મગ્ગો, કા પટિપદા ઇદ્ધિપાદભાવનાયા’તિ? તસ્સ મય્હં, ભિક્ખવે, એતદહોસિ – ‘ઇધ ભિક્ખુ છન્દસમાધિપ્પધાનસઙ્ખારસમન્નાગતં ઇદ્ધિપાદં ભાવેતિ – ઇતિ મે છન્દો ન ચ અતિલીનો ભવિસ્સતિ, ન ચ અતિપ્પગ્ગહિતો ભવિસ્સતિ, ન ચ અજ્ઝત્તં સંખિત્તો ભવિસ્સતિ, ન ચ બહિદ્ધા વિક્ખિત્તો ભવિસ્સતિ. પચ્છાપુરેસઞ્ઞી ચ વિહરતિ – યથા પુરે તથા પચ્છા, યથા પચ્છા તથા પુરે; યથા અધો તથા ઉદ્ધં, યથા ઉદ્ધં તથા અધો; યથા દિવા તથા રત્તિં, યથા રત્તિં તથા દિવા. ઇતિ વિવટેન ચેતસા અપરિયોનદ્ધેન સપ્પભાસં ચિત્તં ભાવેતિ. વીરિયસમાધિ…પે… ચિત્તસમાધિ…પે… વીમંસાસમાધિપ્પધાનસઙ્ખારસમન્નાગતં ઇદ્ધિપાદં ભાવેતિ – ઇતિ મે વીમંસા ન ચ અતિલીના ભવિસ્સતિ, ન ચ અતિપ્પગ્ગહિતા ભવિસ્સતિ, ન ચ અજ્ઝત્તં સંખિત્તા ભવિસ્સતિ, ન ચ બહિદ્ધા વિક્ખિત્તા ભવિસ્સતિ. પચ્છાપુરેસઞ્ઞી ચ વિહરતિ – યથા પુરે તથા પચ્છા, યથા પચ્છા તથા પુરે; યથા અધો તથા ઉદ્ધં, યથા ઉદ્ધં તથા અધો; યથા દિવા તથા રત્તિં યથા રત્તિં તથા દિવા’ – ઇતિ વિવટેન ચેતસા અપરિયોનદ્ધેન સપ્પભાસં ચિત્તં ભાવેતિ.

‘‘એવં ભાવિતેસુ ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ચતૂસુ ઇદ્ધિપાદેસુ એવં બહુલીકતેસુ અનેકવિહિતં ઇદ્ધિવિધં પચ્ચનુભોતિ – એકોપિ હુત્વા બહુધા હોતિ, બહુધાપિ હુત્વા એકો હોતિ…પે… યાવ બ્રહ્મલોકાપિ કાયેન વસં વત્તેતિ. એવં ભાવિતેસુ ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ચતૂસુ ઇદ્ધિપાદેસુ એવં બહુલીકતેસુ, આસવાનં ખયા અનાસવં ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરતી’’તિ. પઠમં.

(છપિ અભિઞ્ઞાયો વિત્થારેતબ્બા).

૨. અયોગુળસુત્તં

૮૩૪. સાવત્થિનિદાનં. અથ ખો આયસ્મા આનન્દો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા આનન્દો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અભિજાનાતિ નુ ખો, ભન્તે, ભગવા ઇદ્ધિયા મનોમયેન કાયેન બ્રહ્મલોકં ઉપસઙ્કમિતા’’તિ? ‘‘અભિજાનામિ ખ્વાહં, આનન્દ, ઇદ્ધિયા મનોમયેન કાયેન બ્રહ્મલોકં ઉપસઙ્કમિતા’’તિ. ‘‘અભિજાનાતિ પન, ભન્તે, ભગવા ઇમિના ચાતુમહાભૂતિકેન કાયેન ઇદ્ધિયા બ્રહ્મલોકં ઉપસઙ્કમિતા’’તિ? ‘‘અભિજાનામિ ખ્વાહં, આનન્દ, ઇમિના ચાતુમહાભૂતિકેન [ચાતુમ્મહાભૂતિકેન (સી. સ્યા. કં.)] કાયેન ઇદ્ધિયા બ્રહ્મલોકં ઉપસઙ્કમિતા’’તિ.

‘‘યઞ્ચ ખો, ઓમાતિ, ભન્તે, ભગવા ઇદ્ધિયા મનોમયેન કાયેન બ્રહ્મલોકં ઉપસઙ્કમિતું, યઞ્ચ ખો અભિજાનાતિ, ભન્તે, ભગવા ઇમિના ચાતુમહાભૂતિકેન કાયેન ઇદ્ધિયા બ્રહ્મલોકં ઉપસઙ્કમિતા, તયિદં, ભન્તે, ભગવતો અચ્છરિયઞ્ચેવ અબ્ભુતઞ્ચા’’તિ. ‘‘અચ્છરિયા ચેવ, આનન્દ, તથાગતા અચ્છરિયધમ્મસમન્નાગતા ચ, અબ્ભુતા ચેવ, આનન્દ, તથાગતા અબ્ભુતધમ્મસમન્નાગતા ચ’’.

‘‘યસ્મિં, આનન્દ, સમયે તથાગતો કાયમ્પિ ચિત્તે સમોદહતિ [સમાદહતિ (સી. સ્યા. પી.)] ચિત્તમ્પિ કાયે સમોદહતિ, સુખસઞ્ઞઞ્ચ લહુસઞ્ઞઞ્ચ કાયે ઓક્કમિત્વા વિહરતિ; તસ્મિં, આનન્દ, સમયે તથાગતસ્સ કાયો લહુતરો ચેવ હોતિ મુદુતરો ચ કમ્મનિયતરો ચ પભસ્સરતરો ચ.

‘‘સેય્યથાપિ, આનન્દ, અયોગુળો દિવસં સન્તત્તો લહુતરો ચેવ હોતિ મુદુતરો ચ કમ્મનિયતરો ચ પભસ્સરતરો ચ; એવમેવ ખો, આનન્દ, યસ્મિં સમયે તથાગતો કાયમ્પિ ચિત્તે સમોદહતિ, ચિત્તમ્પિ કાયે સમોદહતિ, સુખસઞ્ઞઞ્ચ લહુસઞ્ઞઞ્ચ કાયે ઓક્કમિત્વા વિહરતિ; તસ્મિં, આનન્દ, સમયે તથાગતસ્સ કાયો લહુતરો ચેવ હોતિ મુદુતરો ચ કમ્મનિયતરો ચ પભસ્સરતરો ચ.

‘‘યસ્મિં, આનન્દ, સમયે તથાગતો કાયમ્પિ ચિત્તે સમોદહતિ, ચિત્તમ્પિ કાયે સમોદહતિ, સુખસઞ્ઞઞ્ચ લહુસઞ્ઞઞ્ચ કાયે ઓક્કમિત્વા વિહરતિ; તસ્મિં, આનન્દ, સમયે તથાગતસ્સ કાયો અપ્પકસિરેનેવ પથવિયા વેહાસં અબ્ભુગ્ગચ્છતિ, સો અનેકવિહિતં ઇદ્ધિવિધં પચ્ચનુભોતિ – એકોપિ હુત્વા બહુધા હોતિ, બહુધાપિ હુત્વા એકો હોતિ…પે… યાવ બ્રહ્મલોકાપિ કાયેન વસં વત્તેતિ.

‘‘સેય્યથાપિ, આનન્દ, તૂલપિચુ વા કપ્પાસપિચુ વા લહુકો વાતૂપાદાનો અપ્પકસિરેનેવ પથવિયા વેહાસં અબ્ભુગ્ગચ્છતિ; એવમેવ ખો, આનન્દ, યસ્મિં સમયે તથાગતો કાયમ્પિ ચિત્તે સમોદહતિ, ચિત્તમ્પિ કાયે સમોદહતિ, સુખસઞ્ઞઞ્ચ લહુસઞ્ઞઞ્ચ કાયે ઓક્કમિત્વા વિહરતિ; તસ્મિં, આનન્દ, સમયે તથાગતસ્સ કાયો અપ્પકસિરેનેવ પથવિયા વેહાસં અબ્ભુગ્ગચ્છતિ, સો અનેકવિહિતં ઇદ્ધિવિધં પચ્ચનુભોતિ – એકોપિ હુત્વા બહુધા હોતિ…પે… યાવ બ્રહ્મલોકાપિ કાયેન વસં વત્તેતી’’તિ. દુતિયં.

૩. ભિક્ખુસુત્તં

૮૩૫. ‘‘ચત્તારોમે, ભિક્ખવે, ઇદ્ધિપાદા. કતમે ચત્તારો? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ છન્દસમાધિપ્પધાનસઙ્ખારસમન્નાગતં ઇદ્ધિપાદં ભાવેતિ, વીરિયસમાધિ…પે… ચિત્તસમાધિ …પે… વીમંસાસમાધિપ્પધાનસઙ્ખારસમન્નાગતં ઇદ્ધિપાદં ભાવેતિ – ઇમે ખો, ભિક્ખવે, ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા. ઇમેસં ખો, ભિક્ખવે, ચતુન્નં ઇદ્ધિપાદાનં ભાવિતત્તા બહુલીકતત્તા ભિક્ખુ આસવાનં ખયા અનાસવં ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરતી’’તિ. તતિયં.

૪. સુદ્ધિકસુત્તં

૮૩૬. ‘‘ચત્તારોમે, ભિક્ખવે, ઇદ્ધિપાદા. કતમે ચત્તારો? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ છન્દસમાધિપ્પધાનસઙ્ખારસમન્નાગતં ઇદ્ધિપાદં ભાવેતિ, વીરિયસમાધિ…પે… ચિત્તસમાધિ…પે… વીમંસાસમાધિપ્પધાનસઙ્ખારસમન્નાગતં ઇદ્ધિપાદં ભાવેતિ – ઇમે ખો, ભિક્ખવે, ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા’’તિ. ચતુત્થં.

૫. પઠમફલસુત્તં

૮૩૭. ‘‘ચત્તારોમે, ભિક્ખવે, ઇદ્ધિપાદા. કતમે ચત્તારો? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ છન્દસમાધિપ્પધાનસઙ્ખારસમન્નાગતં ઇદ્ધિપાદં ભાવેતિ, વીરિયસમાધિ…પે… ચિત્તસમાધિ …પે… વીમંસાસમાધિપ્પધાનસઙ્ખારસમન્નાગતં ઇદ્ધિપાદં ભાવેતિ – ઇમે ખો, ભિક્ખવે, ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા. ઇમેસં ખો, ભિક્ખવે, ચતુન્નં ઇદ્ધિપાદાનં ભાવિતત્તા બહુલીકતત્તા ભિક્ખુના દ્વિન્નં ફલાનં અઞ્ઞતરં ફલં પાટિકઙ્ખં – દિટ્ઠેવ ધમ્મે અઞ્ઞા, સતિ વા ઉપાદિસેસે અનાગામિતા’’તિ. પઞ્ચમં.

૬. દુતિયફલસુત્તં

૮૩૮. ‘‘ચત્તારોમે, ભિક્ખવે, ઇદ્ધિપાદા. કતમે ચત્તારો? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ છન્દસમાધિપ્પધાનસઙ્ખારસમન્નાગતં ઇદ્ધિપાદં ભાવેતિ, વીરિયસમાધિ…પે… ચિત્તસમાધિ …પે… વીમંસાસમાધિપ્પધાનસઙ્ખારસમન્નાગતં ઇદ્ધિપાદં ભાવેતિ – ઇમે ખો, ભિક્ખવે, ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા. ઇમેસં ખો, ભિક્ખવે, ચતુન્નં ઇદ્ધિપાદાનં ભાવિતત્તા બહુલીકતત્તા સત્ત ફલા સત્તાનિસંસા પાટિકઙ્ખા.

‘‘કતમે સત્ત ફલા સત્તાનિસંસા? દિટ્ઠેવ ધમ્મે પટિકચ્ચ [પટિગચ્ચ (સી.), પટિહચ્ચ (પી.)] અઞ્ઞં આરાધેતિ નો ચે દિટ્ઠેવ ધમ્મે પટિકચ્ચ અઞ્ઞં આરાધેતિ; અથ મરણકાલે અઞ્ઞં આરાધેતિ, નો ચે દિટ્ઠેવ ધમ્મે પટિકચ્ચ અઞ્ઞં આરાધેતિ, નો ચે મરણકાલે અઞ્ઞં આરાધેતિ; અથ પઞ્ચન્નં ઓરમ્ભાગિયાનં સંયોજનાનં પરિક્ખયા અન્તરાપરિનિબ્બાયી હોતિ, ઉપહચ્ચપરિનિબ્બાયી હોતિ, અસઙ્ખારપરિનિબ્બાયી હોતિ, સસઙ્ખારપરિનિબ્બાયી હોતિ, ઉદ્ધંસોતો હોતિ અકનિટ્ઠગામી. ઇમેસં ખો, ભિક્ખવે, ચતુન્નં ઇદ્ધિપાદાનં ભાવિતત્તા બહુલીકતત્તા ઇમે સત્ત ફલા સત્તાનિસંસા પાટિકઙ્ખા’’તિ. છટ્ઠં.