૧૦. ભિક્ખુનુપસ્સયસુત્તં

૩૭૬. અથ ખો આયસ્મા આનન્દો પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય યેન અઞ્ઞતરો ભિક્ખુનુપસ્સયો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિ. અથ ખો સમ્બહુલા ભિક્ખુનિયો યેનાયસ્મા આનન્દો તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં આનન્દં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. એકમન્તં નિસિન્ના ખો તા ભિક્ખુનિયો આયસ્મન્તં આનન્દં એતદવોચું –

‘‘ઇધ, ભન્તે આનન્દ, સમ્બહુલા ભિક્ખુનિયો ચતૂસુ સતિપટ્ઠાનેસુ સુપ્પતિટ્ઠિતચિત્તા [સુપટ્ઠિતચિત્તા (સી. પી. ક.)] વિહરન્તિયો ઉળારં પુબ્બેનાપરં વિસેસં સઞ્જાનન્તી’’તિ [સમ્પજાનન્તીતિ (ક.)]. ‘‘એવમેતં, ભગિનિયો, એવમેતં, ભગિનિયો! યો હિ કોચિ, ભગિનિયો, ભિક્ખુ વા ભિક્ખુની વા ચતૂસુ સતિપટ્ઠાનેસુ સુપ્પતિટ્ઠિતચિત્તો વિહરતિ, તસ્સેતં પાટિકઙ્ખં – ‘ઉળારં પુબ્બેનાપરં વિસેસં સઞ્જાનિસ્સતી’’’તિ.

અથ ખો આયસ્મા આનન્દો તા ભિક્ખુનિયો ધમ્મિયા કથાય સન્દસ્સેત્વા સમાદપેત્વા સમુત્તેજેત્વા સમ્પહંસેત્વા ઉટ્ઠાયાસના પક્કામિ. અથ ખો આયસ્મા આનન્દો સાવત્થિયં પિણ્ડાય ચરિત્વા પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપટિક્કન્તો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિં; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિં. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા આનન્દો ભગવન્તં એતદવોચ –

‘‘ઇધાહં, ભન્તે, પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય યેન અઞ્ઞતરો ભિક્ખુનુપસ્સયો તેનુપસઙ્કમિં; ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિં. અથ ખો, ભન્તે, સમ્બહુલા ભિક્ખુનિયો યેનાહં તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા મં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. એકમન્તં નિસિન્ના ખો, ભન્તે, તા ભિક્ખુનિયો મં એતદવોચું – ‘ઇધ, ભન્તે આનન્દ, સમ્બહુલા ભિક્ખુનિયો ચતૂસુ સતિપટ્ઠાનેસુ સુપ્પતિટ્ઠિતચિત્તા વિહરન્તિયો ઉળારં પુબ્બેનાપરં વિસેસં સઞ્જાનન્તી’તિ. એવં વુત્તાહં, ભન્તે, તા ભિક્ખુનિયો એતદવોચં – ‘એવમેતં, ભગિનિયો, એવમેતં, ભગિનિયો! યો હિ કોચિ, ભગિનિયો, ભિક્ખુ વા ભિક્ખુની વા ચતૂસુ સતિપટ્ઠાનેસુ સુપ્પતિટ્ઠિતચિત્તો વિહરતિ, તસ્સેતં પાટિકઙ્ખં – ઉળારં પુબ્બેનાપરં વિસેસં સઞ્જાનિસ્સતી’’’તિ.

‘‘એવમેતં, આનન્દ, એવમેતં, આનન્દ! યો હિ કોચિ, આનન્દ, ભિક્ખુ વા ભિક્ખુની વા ચતૂસુ સતિપટ્ઠાનેસુ સુપ્પતિટ્ઠિતચિત્તો વિહરતિ, તસ્સેતં પાટિકઙ્ખં – ‘ઉળારં પુબ્બેનાપરં વિસેસં સઞ્જાનિસ્સતિ’’’ [સઞ્જાનિસ્સતીતિ (બહૂસુ)].

‘‘કતમેસુ ચતૂસુ? ઇધાનન્દ, ભિક્ખુ કાયે કાયાનુપસ્સી વિહરતિ આતાપી સમ્પજાનો સતિમા, વિનેય્ય લોકે અભિજ્ઝાદોમનસ્સં. તસ્સ કાયે કાયાનુપસ્સિનો વિહરતો કાયારમ્મણો વા ઉપ્પજ્જતિ કાયસ્મિં પરિળાહો, ચેતસો વા લીનત્તં, બહિદ્ધા વા ચિત્તં વિક્ખિપતિ. તેનાનન્દ [તેનહાનન્દ (સી.)], ભિક્ખુના કિસ્મિઞ્ચિદેવ પસાદનીયે નિમિત્તે ચિત્તં પણિદહિતબ્બં. તસ્સ કિસ્મિઞ્ચિદેવ પસાદનીયે નિમિત્તે ચિત્તં પણિદહતો પામોજ્જં જાયતિ. પમુદિતસ્સ પીતિ જાયતિ. પીતિમનસ્સ કાયો પસ્સમ્ભતિ. પસ્સદ્ધકાયો સુખં વેદયતિ [વેદિયતિ (સી.)]. સુખિનો ચિત્તં સમાધિયતિ. સો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘યસ્સ ખ્વાહં અત્થાય ચિત્તં પણિદહિં, સો મે અત્થો અભિનિપ્ફન્નો. હન્દ, દાનિ પટિસંહરામી’તિ. સો પટિસંહરતિ ચેવ ન ચ વિતક્કેતિ ન ચ વિચારેતિ. ‘અવિતક્કોમ્હિ અવિચારો, અજ્ઝત્તં સતિમા સુખમસ્મી’તિ પજાનાતિ’’.

‘‘પુન ચપરં, આનન્દ, ભિક્ખુ વેદનાસુ…પે… ચિત્તે…પે… ધમ્મેસુ ધમ્માનુપસ્સી વિહરતિ આતાપી સમ્પજાનો સતિમા, વિનેય્ય લોકે અભિજ્ઝાદોમનસ્સં. તસ્સ ધમ્મેસુ ધમ્માનુપસ્સિનો વિહરતો ધમ્મારમ્મણો વા ઉપ્પજ્જતિ કાયસ્મિં પરિળાહો, ચેતસો વા લીનત્તં, બહિદ્ધા વા ચિત્તં વિક્ખિપતિ. તેનાનન્દ, ભિક્ખુના કિસ્મિઞ્ચિદેવ પસાદનીયે નિમિત્તે ચિત્તં પણિદહિતબ્બં. તસ્સ કિસ્મિઞ્ચિદેવ પસાદનીયે નિમિત્તે ચિત્તં પણિદહતો પામોજ્જં જાયતિ. પમુદિતસ્સ પીતિ જાયતિ. પીતિમનસ્સ કાયો પસ્સમ્ભતિ. પસ્સદ્ધકાયો સુખં વેદયતિ. સુખિનો ચિત્તં સમાધિયતિ. સો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘યસ્સ ખ્વાહં અત્થાય ચિત્તં પણિદહિં, સો મે અત્થો અભિનિપ્ફન્નો. હન્દ, દાનિ પટિસંહરામી’તિ. સો પટિસંહરતિ ચેવ ન ચ વિતક્કેતિ ન ચ વિચારેતિ. ‘અવિતક્કોમ્હિ અવિચારો, અજ્ઝત્તં સતિમા સુખમસ્મી’તિ પજાનાતિ. એવં ખો, આનન્દ, પણિધાય ભાવના હોતિ.

‘‘કથઞ્ચાનન્દ, અપ્પણિધાય ભાવના હોતિ? બહિદ્ધા, આનન્દ, ભિક્ખુ ચિત્તં અપ્પણિધાય ‘અપ્પણિહિતં મે બહિદ્ધા ચિત્ત’ન્તિ પજાનાતિ. અથ પચ્છાપુરે ‘અસંખિત્તં વિમુત્તં અપ્પણિહિત’ન્તિ પજાનાતિ. અથ ચ પન ‘કાયે કાયાનુપસ્સી વિહરામિ આતાપી સમ્પજાનો સતિમા સુખમસ્મી’તિ પજાનાતિ. બહિદ્ધા, આનન્દ, ભિક્ખુ ચિત્તં અપ્પણિધાય ‘અપ્પણિહિતં મે બહિદ્ધા ચિત્ત’ન્તિ પજાનાતિ. અથ પચ્છાપુરે ‘અસંખિત્તં વિમુત્તં અપ્પણિહિત’ન્તિ પજાનાતિ. અથ ચ પન ‘વેદનાસુ વેદનાનુપસ્સી વિહરામિ આતાપી સમ્પજાનો સતિમા સુખમસ્મી’તિ પજાનાતિ. બહિદ્ધા, આનન્દ, ભિક્ખુ ચિત્તં અપ્પણિધાય ‘અપ્પણિહિતં મે બહિદ્ધા ચિત્ત’ન્તિ પજાનાતિ. અથ પચ્છાપુરે ‘અસંખિત્તં વિમુત્તં અપ્પણિહિત’ન્તિ પજાનાતિ. અથ ચ પન ‘ચિત્તે ચિત્તાનુપસ્સી વિહરામિ આતાપી સમ્પજાનો સતિમા સુખમસ્મી’તિ પજાનાતિ. બહિદ્ધા, આનન્દ, ભિક્ખુ ચિત્તં અપ્પણિધાય ‘અપ્પણિહિતં મે બહિદ્ધા ચિત્ત’ન્તિ પજાનાતિ. અથ પચ્છાપુરે ‘અસંખિત્તં વિમુત્તં અપ્પણિહિત’ન્તિ પજાનાતિ. અથ ચ પન ‘ધમ્મેસુ ધમ્માનુપસ્સી વિહરામિ આતાપી સમ્પજાનો સતિમા સુખમસ્મી’તિ પજાનાતિ. એવં ખો, આનન્દ, અપ્પણિધાય ભાવના હોતિ.

‘‘ઇતિ ખો, આનન્દ, દેસિતા મયા પણિધાય ભાવના, દેસિતા અપ્પણિધાય ભાવના. યં, આનન્દ, સત્થારા કરણીયં સાવકાનં હિતેસિના અનુકમ્પકેન અનુકમ્પં ઉપાદાય, કતં વો તં મયા. એતાનિ, આનન્દ, રુક્ખમૂલાનિ, એતાનિ સુઞ્ઞાગારાનિ! ઝાયથાનન્દ, મા પમાદત્થ; મા પચ્છા વિપ્પટિસારિનો અહુવત્થ! અયં વો અમ્હાકં અનુસાસની’’તિ.

ઇદમવોચ ભગવા. અત્તમનો આયસ્મા આનન્દો ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દીતિ. દસમં.

અમ્બપાલિવગ્ગો પઠમો.

તસ્સુદ્દાનં –

અમ્બપાલિ સતો ભિક્ખુ, સાલા કુસલરાસિ ચ;

સકુણગ્ધિ મક્કટો સૂદો, ગિલાનો ભિક્ખુનુપસ્સયોતિ.