૧. અમ્બપાલિવગ્ગો

૧. અમ્બપાલિસુત્તં

૩૬૭. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા વેસાલિયં વિહરતિ અમ્બપાલિવને. તત્ર ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘ભિક્ખવો’’તિ. ‘‘ભદન્તે’’તિ તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું. ભગવા એતદવોચ –

‘‘એકાયનો અયં, ભિક્ખવે, મગ્ગો સત્તાનં વિસુદ્ધિયા સોકપરિદેવાનં સમતિક્કમાય દુક્ખદોમનસ્સાનં અત્થઙ્ગમાય ઞાયસ્સ અધિગમાય નિબ્બાનસ્સ સચ્છિકિરિયાય, યદિદં – ચત્તારો સતિપટ્ઠાના. કતમે ચત્તારો? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ કાયે કાયાનુપસ્સી વિહરતિ આતાપી સમ્પજાનો સતિમા, વિનેય્ય લોકે અભિજ્ઝાદોમનસ્સં; વેદનાસુ વેદનાનુપસ્સી વિહરતિ આતાપી સમ્પજાનો સતિમા, વિનેય્ય લોકે અભિજ્ઝાદોમનસ્સં; ચિત્તે ચિત્તાનુપસ્સી વિહરતિ આતાપી સમ્પજાનો સતિમા, વિનેય્ય લોકે અભિજ્ઝાદોમનસ્સં; ધમ્મેસુ ધમ્માનુપસ્સી વિહરતિ આતાપી સમ્પજાનો સતિમા, વિનેય્ય લોકે અભિજ્ઝાદોમનસ્સં. એકાયનો અયં, ભિક્ખવે, મગ્ગો સત્તાનં વિસુદ્ધિયા સોકપરિદેવાનં સમતિક્કમાય દુક્ખદોમનસ્સાનં અત્થઙ્ગમાય ઞાયસ્સ અધિગમાય નિબ્બાનસ્સ સચ્છિકિરિયાય, યદિદં – ચત્તારો સતિપટ્ઠાના’’તિ.

ઇદમવોચ ભગવા. અત્તમના તે ભિક્ખૂ ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દુન્તિ. પઠમં.

૨. સતિસુત્તં

૩૬૮. એકં સમયં ભગવા વેસાલિયં વિહરતિ અમ્બપાલિવને. તત્ર ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘ભિક્ખવો’’તિ. ‘‘ભદન્તે’’તિ તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું. ભગવા એતદવોચ –

‘‘સતો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ વિહરેય્ય સમ્પજાનો. અયં વો અમ્હાકં અનુસાસની. કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સતો હોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ કાયે કાયાનુપસ્સી વિહરતિ આતાપી સમ્પજાનો સતિમા, વિનેય્ય લોકે અભિજ્ઝાદોમનસ્સં; વેદનાસુ…પે… ચિત્તે…પે… ધમ્મેસુ ધમ્માનુપસ્સી વિહરતિ આતાપી સમ્પજાનો સતિમા, વિનેય્ય લોકે અભિજ્ઝાદોમનસ્સં. એવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સતો હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સમ્પજાનો હોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ અભિક્કન્તે પટિક્કન્તે સમ્પજાનકારી હોતિ, આલોકિતે વિલોકિતે સમ્પજાનકારી હોતિ, સમિઞ્જિતે પસારિતે સમ્પજાનકારી હોતિ, સઙ્ઘાટિપત્તચીવરધારણે સમ્પજાનકારી હોતિ, અસિતે પીતે ખાયિતે સાયિતે સમ્પજાનકારી હોતિ, ઉચ્ચારપસ્સાવકમ્મે સમ્પજાનકારી હોતિ, ગતે ઠિતે નિસિન્ને સુત્તે જાગરિતે ભાસિતે તુણ્હીભાવે સમ્પજાનકારી હોતિ. એવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સમ્પજાનકારી હોતિ. સતો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ વિહરેય્ય સમ્પજાનો. અયં વો અમ્હાકં અનુસાસની’’તિ. દુતિયં.

૩. ભિક્ખુસુત્તં

૩૬૯. એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. અથ ખો અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો સો ભિક્ખુ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘સાધુ મે, ભન્તે, ભગવા સંખિત્તેન ધમ્મં દેસેતુ, યમહં ભગવતો ધમ્મં સુત્વા એકો વૂપકટ્ઠો અપ્પમત્તો આતાપી પહિતત્તો વિહરેય્ય’’ન્તિ. ‘‘એવમેવ પનિધેકચ્ચે મોઘપુરિસા મઞ્ચેવ [મમેવ (સી.)] અજ્ઝેસન્તિ, ધમ્મે ચ ભાસિતે મમેવ અનુબન્ધિતબ્બં મઞ્ઞન્તી’’તિ. ‘‘દેસેતુ મે, ભન્તે, ભગવા સંખિત્તેન ધમ્મં, દેસેતુ સુગતો સંખિત્તેન ધમ્મં. અપ્પેવ નામાહં ભગવતો ભાસિતસ્સ અત્થં જાનેય્યં, અપ્પેવ નામાહં ભગવતો ભાસિતસ્સ દાયાદો અસ્સ’’ન્તિ. ‘‘તસ્માતિહ ત્વં, ભિક્ખુ, આદિમેવ વિસોધેહિ કુસલેસુ ધમ્મેસુ. કો ચાદિ કુસલાનં ધમ્માનં? સીલઞ્ચ સુવિસુદ્ધં, દિટ્ઠિ ચ ઉજુકા. યતો ખો તે, ભિક્ખુ, સીલઞ્ચ સુવિસુદ્ધં ભવિસ્સતિ દિટ્ઠિ ચ ઉજુકા, તતો ત્વં, ભિક્ખુ, સીલં નિસ્સાય સીલે પતિટ્ઠાય ચત્તારો સતિપટ્ઠાને તિવિધેન ભાવેય્યાસિ.

કતમે ચત્તારો? ઇધ ત્વં, ભિક્ખુ, અજ્ઝત્તં વા કાયે કાયાનુપસ્સી વિહરાહિ આતાપી સમ્પજાનો સતિમા, વિનેય્ય લોકે અભિજ્ઝાદોમનસ્સં; બહિદ્ધા વા કાયે કાયાનુપસ્સી વિહરાહિ આતાપી સમ્પજાનો સતિમા, વિનેય્ય લોકે અભિજ્ઝાદોમનસ્સં; અજ્ઝત્તબહિદ્ધા વા કાયે કાયાનુપસ્સી વિહરાહિ આતાપી સમ્પજાનો સતિમા, વિનેય્ય લોકે અભિજ્ઝાદોમનસ્સં. અજ્ઝત્તં વા વેદનાસુ…પે… બહિદ્ધા વા વેદનાસુ…પે… અજ્ઝત્તબહિદ્ધા વા વેદનાસુ વેદનાનુપસ્સી વિહરાહિ આતાપી સમ્પજાનો સતિમા, વિનેય્ય લોકે અભિજ્ઝાદોમનસ્સં. અજ્ઝત્તં વા ચિત્તે…પે… બહિદ્ધા વા ચિત્તે…પે… અજ્ઝત્તબહિદ્ધા વા ચિત્તે ચિત્તાનુપસ્સી વિહરાહિ આતાપી સમ્પજાનો સતિમા, વિનેય્ય લોકે અભિજ્ઝાદોમનસ્સં. અજ્ઝત્તં વા ધમ્મેસુ…પે… બહિદ્ધા વા ધમ્મેસુ…પે… અજ્ઝત્તબહિદ્ધા વા ધમ્મેસુ ધમ્માનુપસ્સી વિહરાહિ આતાપી સમ્પજાનો સતિમા, વિનેય્ય લોકે અભિજ્ઝાદોમનસ્સં. યતો ખો ત્વં, ભિક્ખુ, સીલં નિસ્સાય સીલે પતિટ્ઠાય ઇમે ચત્તારો સતિપટ્ઠાને એવં તિવિધેન ભાવેસ્સસિ, તતો તુય્હં, ભિક્ખુ, યા રત્તિ વા દિવસો વા આગમિસ્સતિ વુદ્ધિયેવ પાટિકઙ્ખા કુસલેસુ ધમ્મેસુ, નો પરિહાની’’તિ.

અથ ખો સો ભિક્ખુ ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દિત્વા અનુમોદિત્વા ઉટ્ઠાયાસના ભગવન્તં અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વા પક્કામિ. અથ ખો સો ભિક્ખુ એકો વૂપકટ્ઠો અપ્પમત્તો આતાપી પહિતત્તો વિહરન્તો નચિરસ્સેવ – યસ્સત્થાય કુલપુત્તા સમ્મદેવ અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજન્તિ, તદનુત્તરં – બ્રહ્મચરિયપરિયોસાનં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. ‘‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’’તિ અબ્ભઞ્ઞાસિ. અઞ્ઞતરો ચ પન સો ભિક્ખુ અરહતં અહોસીતિ. તતિયં.

૪. સાલસુત્તં

૩૭૦. એકં સમયં ભગવા કોસલેસુ વિહરતિ સાલાય બ્રાહ્મણગામે. તત્ર ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ…પે… એતદવોચ –

‘‘યે તે, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂ નવા અચિરપબ્બજિતા અધુનાગતા ઇમં ધમ્મવિનયં, તે વો, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂ ચતુન્નં સતિપટ્ઠાનાનં ભાવનાય સમાદપેતબ્બા નિવેસેતબ્બા પતિટ્ઠાપેતબ્બા. કતમેસં ચતુન્નં? એથ તુમ્હે, આવુસો, કાયે કાયાનુપસ્સિનો વિહરથ આતાપિનો સમ્પજાના એકોદિભૂતા વિપ્પસન્નચિત્તા સમાહિતા એકગ્ગચિત્તા, કાયસ્સ યથાભૂતં ઞાણાય; વેદનાસુ વેદનાનુપસ્સિનો વિહરથ આતાપિનો સમ્પજાના એકોદિભૂતા વિપ્પસન્નચિત્તા સમાહિતા એકગ્ગચિત્તા, વેદનાનં યથાભૂતં ઞાણાય; ચિત્તે ચિત્તાનુપસ્સિનો વિહરથ આતાપિનો સમ્પજાના એકોદિભૂતા વિપ્પસન્નચિત્તા સમાહિતા એકગ્ગચિત્તા, ચિત્તસ્સ યથાભૂતં ઞાણાય; ધમ્મેસુ ધમ્માનુપસ્સિનો વિહરથ આતાપિનો સમ્પજાના એકોદિભૂતા વિપ્પસન્નચિત્તા સમાહિતા એકગ્ગચિત્તા, ધમ્માનં યથાભૂતં ઞાણાય. યેપિ તે, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂ સેખા અપ્પત્તમાનસા અનુત્તરં યોગક્ખેમં પત્થયમાના વિહરન્તિ, તેપિ કાયે કાયાનુપસ્સિનો વિહરન્તિ આતાપિનો સમ્પજાના એકોદિભૂતા વિપ્પસન્નચિત્તા સમાહિતા એકગ્ગચિત્તા, કાયસ્સ પરિઞ્ઞાય; વેદનાસુ વેદનાનુપસ્સિનો વિહરન્તિ આતાપિનો સમ્પજાના એકોદિભૂતા વિપ્પસન્નચિત્તા સમાહિતા એકગ્ગચિત્તા, વેદનાનં પરિઞ્ઞાય; ચિત્તે ચિત્તાનુપસ્સિનો વિહરન્તિ આતાપિનો સમ્પજાના એકોદિભૂતા વિપ્પસન્નચિત્તા સમાહિતા એકગ્ગચિત્તા, ચિત્તસ્સ પરિઞ્ઞાય; ધમ્મેસુ ધમ્માનુપસ્સિનો વિહરન્તિ આતાપિનો સમ્પજાના એકોદિભૂતા વિપ્પસન્નચિત્તા સમાહિતા એકગ્ગચિત્તા, ધમ્માનં પરિઞ્ઞાય.

‘‘યેપિ તે, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂ અરહન્તો ખીણાસવા વુસિતવન્તો કતકરણીયા ઓહિતભારા અનુપ્પત્તસદત્થા પરિક્ખીણભવસંયોજના સમ્મદઞ્ઞા વિમુત્તા, તેપિ કાયે કાયાનુપસ્સિનો વિહરન્તિ આતાપિનો સમ્પજાના એકોદિભૂતા વિપ્પસન્નચિત્તા સમાહિતા એકગ્ગચિત્તા, કાયેન વિસંયુત્તા; વેદનાસુ વેદનાનુપસ્સિનો વિહરન્તિ આતાપિનો સમ્પજાના એકોદિભૂતા વિપ્પસન્નચિત્તા સમાહિતા એકગ્ગચિત્તા, વેદનાહિ વિસંયુત્તા; ચિત્તે ચિત્તાનુપસ્સિનો વિહરન્તિ આતાપિનો સમ્પજાના એકોદિભૂતા વિપ્પસન્નચિત્તા સમાહિતા એકગ્ગચિત્તા, ચિત્તેન વિસંયુત્તા; ધમ્મેસુ ધમ્માનુપસ્સિનો વિહરન્તિ આતાપિનો સમ્પજાના એકોદિભૂતા વિપ્પસન્નચિત્તા સમાહિતા એકગ્ગચિત્તા, ધમ્મેહિ વિસંયુત્તા.

‘‘યેપિ તે, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂ નવા અચિરપબ્બજિતા અધુનાગતા ઇમં ધમ્મવિનયં, તે વો, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂ ઇમેસં ચતુન્નં સતિપટ્ઠાનાનં ભાવનાય સમાદપેતબ્બા નિવેસેતબ્બા પતિટ્ઠાપેતબ્બા’’તિ. ચતુત્થં.

૫. અકુસલરાસિસુત્તં

૩૭૧. સાવત્થિનિદાનં. તત્ર ખો ભગવા એતદવોચ – ‘‘‘અકુસલરાસી’તિ, ભિક્ખવે, વદમાનો પઞ્ચ નીવરણે સમ્મા વદમાનો વદેય્ય. કેવલો હાયં, ભિક્ખવે, અકુસલરાસિ, યદિદં – પઞ્ચ નીવરણા. કતમે પઞ્ચ? કામચ્છન્દનીવરણં, બ્યાપાદનીવરણં, થિનમિદ્ધનીવરણં, ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચનીવરણં, વિચિકિચ્છાનીવરણં. ‘અકુસલરાસી’તિ, ભિક્ખવે, વદમાનો ઇમે પઞ્ચ નીવરણે સમ્મા વદમાનો વદેય્ય. કેવલો હાયં, ભિક્ખવે, અકુસલરાસિ, યદિદં – પઞ્ચ નીવરણા.

‘‘‘કુસલરાસી’તિ, ભિક્ખવે, વદમાનો ચત્તારો સતિપટ્ઠાને સમ્મા વદમાનો વદેય્ય. કેવલો હાયં, ભિક્ખવે, કુસલરાસિ, યદિદં – ચત્તારો સતિપટ્ઠાના. કતમે ચત્તારો? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ કાયે કાયાનુપસ્સી વિહરતિ આતાપી સમ્પજાનો સતિમા, વિનેય્ય લોકે અભિજ્ઝાદોમનસ્સં; વેદનાસુ…પે… ચિત્તે…પે… ધમ્મેસુ ધમ્માનુપસ્સી વિહરતિ આતાપી સમ્પજાનો સતિમા, વિનેય્ય લોકે અભિજ્ઝાદોમનસ્સં. ‘કુસલરાસી’તિ, ભિક્ખવે, વદમાનો ઇમે ચત્તારો સતિપટ્ઠાને સમ્મા વદમાનો વદેય્ય. કેવલો હાયં, ભિક્ખવે, કુસલરાસિ, યદિદં – ચત્તારો સતિપટ્ઠાના’’તિ. પઞ્ચમં.

૬. સકુણગ્ઘિસુત્તં

૩૭૨. ‘‘ભૂતપુબ્બં, ભિક્ખવે, સકુણગ્ઘિ લાપં સકુણં સહસા અજ્ઝપ્પત્તા અગ્ગહેસિ. અથ ખો, ભિક્ખવે, લાપો સકુણો સકુણગ્ઘિયા હરિયમાનો એવં પરિદેવસિ – ‘મયમેવમ્હ [મયમેવામ્હ (ક.)] અલક્ખિકા, મયં અપ્પપુઞ્ઞા, યે મયં અગોચરે ચરિમ્હ પરવિસયે. સચેજ્જ મયં ગોચરે ચરેય્યામ સકે પેત્તિકે વિસયે, ન મ્યાયં [ન ચાયં (સી.)], સકુણગ્ઘિ, અલં અભવિસ્સ, યદિદં – યુદ્ધાયા’તિ. ‘કો પન તે, લાપ, ગોચરો સકો પેત્તિકો વિસયો’તિ? ‘યદિદં – નઙ્ગલકટ્ઠકરણં લેડ્ડુટ્ઠાન’’’ન્તિ. ‘‘અથ ખો, ભિક્ખવે, સકુણગ્ઘિ સકે બલે અપત્થદ્ધા સકે બલે અસંવદમાના [અવચમાના (સી.)] લાપં સકુણં પમુઞ્ચિ – ‘ગચ્છ ખો ત્વં, લાપ, તત્રપિ મે ગન્ત્વા ન મોક્ખસી’’’તિ.

‘‘અથ ખો, ભિક્ખવે, લાપો સકુણો નઙ્ગલકટ્ઠકરણં લેડ્ડુટ્ઠાનં ગન્ત્વા મહન્તં લેડ્ડું અભિરુહિત્વા સકુણગ્ઘિં વદમાનો અટ્ઠાસિ – ‘એહિ ખો દાનિ મે, સકુણગ્ઘિ, એહિ ખો દાનિ મે, સકુણગ્ઘી’તિ. અથ ખો સા, ભિક્ખવે, સકુણગ્ઘિ સકે બલે અપત્થદ્ધા સકે બલે અસંવદમાના ઉભો પક્ખે સન્નય્હ [સન્ધાય (સી. સ્યા.)] લાપં સકુણં સહસા અજ્ઝપ્પત્તા. યદા ખો, ભિક્ખવે, અઞ્ઞાસિ લાપો સકુણો ‘બહુઆગતો ખો મ્યાયં સકુણગ્ઘી’તિ, અથ તસ્સેવ લેડ્ડુસ્સ અન્તરં પચ્ચુપાદિ. અથ ખો, ભિક્ખવે, સકુણગ્ઘિ તત્થેવ ઉરં પચ્ચતાળેસિ. એવઞ્હિ તં [એવં હેતં (સી.)], ભિક્ખવે, હોતિ યો અગોચરે ચરતિ પરવિસયે.

‘‘તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, મા અગોચરે ચરિત્થ પરવિસયે. અગોચરે, ભિક્ખવે, ચરતં પરવિસયે લચ્છતિ મારો ઓતારં, લચ્છતિ મારો આરમ્મણં. કો ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો અગોચરો પરવિસયો? યદિદં – પઞ્ચ કામગુણા. કતમે પઞ્ચ? ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યા રૂપા ઇટ્ઠા કન્તા મનાપા પિયરૂપા કામૂપસંહિતા રજનીયા, સોતવિઞ્ઞેય્યા સદ્દા…પે… ઘાનવિઞ્ઞેય્યા ગન્ધા… જિવ્હાવિઞ્ઞેય્યા રસા… કાયવિઞ્ઞેય્યા ફોટ્ઠબ્બા ઇટ્ઠા કન્તા મનાપા પિયરૂપા કામૂપસંહિતા રજનીયા – અયં, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો અગોચરો પરવિસયો.

‘‘ગોચરે, ભિક્ખવે, ચરથ સકે પેત્તિકે વિસયે. ગોચરે, ભિક્ખવે, ચરતં સકે પેત્તિકે વિસયે ન લચ્છતિ મારો ઓતારં, ન લચ્છતિ મારો આરમ્મણં. કો ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો ગોચરો સકો પેત્તિકો વિસયો? યદિદં – ચત્તારો સતિપટ્ઠાના. કતમે ચત્તારો? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ કાયે કાયાનુપસ્સી વિહરતિ આતાપી સમ્પજાનો સતિમા, વિનેય્ય લોકે અભિજ્ઝાદોમનસ્સં; વેદનાસુ…પે… ચિત્તે…પે… ધમ્મેસુ ધમ્માનુપસ્સી વિહરતિ આતાપી સમ્પજાનો સતિમા, વિનેય્ય લોકે અભિજ્ઝાદોમનસ્સં – અયં, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો ગોચરો સકો પેત્તિકો વિસયો’’તિ. છટ્ઠં.

૭. મક્કટસુત્તં

૩૭૩. ‘‘અત્થિ, ભિક્ખવે, હિમવતો પબ્બતરાજસ્સ દુગ્ગા વિસમા દેસા, યત્થ નેવ મક્કટાનં ચારી ન મનુસ્સાનં. અત્થિ, ભિક્ખવે, હિમવતો પબ્બતરાજસ્સ દુગ્ગા વિસમા દેસા, યત્થ મક્કટાનઞ્હિ ખો ચારી, ન મનુસ્સાનં. અત્થિ, ભિક્ખવે, હિમવતો પબ્બતરાજસ્સ સમા ભૂમિભાગા રમણીયા, યત્થ મક્કટાનઞ્ચેવ ચારી મનુસ્સાનઞ્ચ. તત્ર, ભિક્ખવે, લુદ્દા મક્કટવીથીસુ લેપં ઓડ્ડેન્તિ મક્કટાનં બાધનાય.

‘‘તત્ર, ભિક્ખવે, યે તે મક્કટા અબાલજાતિકા અલોલજાતિકા, તે તં લેપં દિસ્વા આરકા પરિવજ્જન્તિ. યો પન સો હોતિ મક્કટો બાલજાતિકો લોલજાતિકો, સો તં લેપં ઉપસઙ્કમિત્વા હત્થેન ગણ્હાતિ. સો તત્થ બજ્ઝતિ. ‘હત્થં મોચેસ્સામી’તિ દુતિયેન હત્થેન ગણ્હાતિ. સો તત્થ બજ્ઝતિ. ‘ઉભો હત્થે મોચેસ્સામી’તિ પાદેન ગણ્હાતિ. સો તત્થ બજ્ઝતિ. ‘ઉભો હત્થે મોચેસ્સામિ પાદઞ્ચા’તિ દુતિયેન પાદેન ગણ્હાતિ. સો તત્થ બજ્ઝતિ. ‘ઉભો હત્થે મોચેસ્સામિ પાદે ચા’તિ તુણ્ડેન ગણ્હાતિ. સો તત્થ બજ્ઝતિ. એવઞ્હિ સો, ભિક્ખવે, મક્કટો પઞ્ચોડ્ડિતો થુનં સેતિ અનયં આપન્નો બ્યસનં આપન્નો યથાકામકરણીયો લુદ્દસ્સ. તમેનં, ભિક્ખવે, લુદ્દો વિજ્ઝિત્વા તસ્મિંયેવ કટ્ઠકતઙ્ગારે [તસ્મિંયેવ મક્કટં ઉદ્ધરિત્વા (સી. સ્યા.)] અવસ્સજ્જેત્વા યેન કામં પક્કમતિ. એવં સો તં, ભિક્ખવે, હોતિ યો અગોચરે ચરતિ પરવિસયે.

‘‘તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, મા અગોચરે ચરિત્થ પરવિસયે. અગોચરે, ભિક્ખવે, ચરતં પરવિસયે લચ્છતિ મારો ઓતારં, લચ્છતિ મારો આરમ્મણં. કો ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો અગોચરો પરવિસયો? યદિદં – પઞ્ચ કામગુણા. કતમે પઞ્ચ? ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યા રૂપા ઇટ્ઠા કન્તા મનાપા પિયરૂપા કામૂપસંહિતા રજનીયા, સોતવિઞ્ઞેય્યા સદ્દા…પે… ઘાનવિઞ્ઞેય્યા ગન્ધા… જિવ્હાવિઞ્ઞેય્યા રસા… કાયવિઞ્ઞેય્યા ફોટ્ઠબ્બા ઇટ્ઠા કન્તા મનાપા પિયરૂપા કામૂપસંહિતા રજનીયા. અયં, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો અગોચરો પરવિસયો.

‘‘ગોચરે, ભિક્ખવે, ચરથ સકે પેત્તિકે વિસયે. ગોચરે, ભિક્ખવે, ચરતં સકે પેત્તિકે વિસયે ન લચ્છતિ મારો ઓતારં, ન લચ્છતિ મારો આરમ્મણં. કો ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો ગોચરો સકો પેત્તિકો વિસયો? યદિદં – ચત્તારો સતિપટ્ઠાના. કતમે ચત્તારો? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ કાયે કાયાનુપસ્સી વિહરતિ આતાપી સમ્પજાનો સતિમા, વિનેય્ય લોકે અભિજ્ઝાદોમનસ્સં; વેદનાસુ…પે… ચિત્તે…પે… ધમ્મેસુ ધમ્માનુપસ્સી વિહરતિ આતાપી સમ્પજાનો સતિમા, વિનેય્ય લોકે અભિજ્ઝાદોમનસ્સં. અયં, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો ગોચરો સકો પેત્તિકો વિસયો’’તિ. સત્તમં.

૮. સૂદસુત્તં

૩૭૪. ‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, બાલો અબ્યત્તો અકુસલો સૂદો રાજાનં વા રાજમહામત્તં વા [રાજમહામત્તાનં વા (સી.)] નાનચ્ચયેહિ સૂપેહિ પચ્ચુપટ્ઠિતો અસ્સ – અમ્બિલગ્ગેહિપિ, તિત્તકગ્ગેહિપિ, કટુકગ્ગેહિપિ, મધુરગ્ગેહિપિ, ખારિકેહિપિ, અખારિકેહિપિ, લોણિકેહિપિ, અલોણિકેહિપિ.

‘‘સ ખો સો, ભિક્ખવે, બાલો અબ્યત્તો અકુસલો સૂદો સકસ્સ ભત્તુ નિમિત્તં ન ઉગ્ગણ્હાતિ – ‘ઇદં વા મે અજ્જ ભત્તુ સૂપેય્યં રુચ્ચતિ, ઇમસ્સ વા અભિહરતિ, ઇમસ્સ વા બહું ગણ્હાતિ, ઇમસ્સ વા વણ્ણં ભાસતિ. અમ્બિલગ્ગં વા મે અજ્જ ભત્તુ સૂપેય્યં રુચ્ચતિ, અમ્બિલગ્ગસ્સ વા અભિહરતિ, અમ્બિલગ્ગસ્સ વા બહું ગણ્હાતિ, અમ્બિલગ્ગસ્સ વા વણ્ણં ભાસતિ. તિત્તકગ્ગં વા મે અજ્જ… કટુકગ્ગં વા મે અજ્જ… મધુરગ્ગં વા મે અજ્જ… ખારિકં વા મે અજ્જ… અખારિકં વા મે અજ્જ… લોણિકં વા મે અજ્જ… અલોણિકં વા મે અજ્જ ભત્તુ સૂપેય્યં રુચ્ચતિ, અલોણિકસ્સ વા અભિહરતિ, અલોણિકસ્સ વા બહું ગણ્હાતિ, અલોણિકસ્સ વા વણ્ણં ભાસતી’’’તિ.

‘‘સ ખો સો, ભિક્ખવે, બાલો અબ્યત્તો અકુસલો સૂદો ન ચેવ લાભી હોતિ અચ્છાદનસ્સ, ન લાભી વેતનસ્સ, ન લાભી અભિહારાનં. તં કિસ્સ હેતુ? તથા હિ સો, ભિક્ખવે, બાલો અબ્યત્તો અકુસલો સૂદો સકસ્સ ભત્તુ નિમિત્તં ન ઉગ્ગણ્હાતિ. એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, ઇધેકચ્ચો બાલો અબ્યત્તો અકુસલો ભિક્ખુ કાયે કાયાનુપસ્સી વિહરતિ આતાપી સમ્પજાનો સતિમા, વિનેય્ય લોકે અભિજ્ઝાદોમનસ્સં. તસ્સ કાયે કાયાનુપસ્સિનો વિહરતો ચિત્તં ન સમાધિયતિ, ઉપક્કિલેસા ન પહીયન્તિ. સો તં નિમિત્તં ન ઉગ્ગણ્હાતિ. વેદનાસુ વેદનાનુપસ્સી વિહરતિ…પે… ચિત્તે ચિત્તાનુપસ્સી વિહરતિ …પે… ધમ્મેસુ ધમ્માનુપસ્સી વિહરતિ આતાપી સમ્પજાનો સતિમા, વિનેય્ય લોકે અભિજ્ઝાદોમનસ્સં. તસ્સ ધમ્મેસુ ધમ્માનુપસ્સિનો વિહરતો ચિત્તં ન સમાધિયતિ, ઉપક્કિલેસા ન પહીયન્તિ. સો તં નિમિત્તં ન ઉગ્ગણ્હાતિ.

‘‘સ ખો સો, ભિક્ખવે, બાલો અબ્યત્તો અકુસલો ભિક્ખુ ન ચેવ લાભી હોતિ દિટ્ઠેવ ધમ્મે સુખવિહારાનં, ન લાભી સતિસમ્પજઞ્ઞસ્સ. તં કિસ્સ હેતુ? તથા હિ સો, ભિક્ખવે, બાલો અબ્યત્તો અકુસલો ભિક્ખુ સકસ્સ ચિત્તસ્સ નિમિત્તં ન ઉગ્ગણ્હાતિ.

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, પણ્ડિતો બ્યત્તો કુસલો સૂદો રાજાનં વા રાજમહામત્તં વા નાનચ્ચયેહિ સૂપેહિ પચ્ચુપટ્ઠિતો અસ્સ – અમ્બિલગ્ગેહિપિ, તિત્તકગ્ગેહિપિ, કટુકગ્ગેહિપિ, મધુરગ્ગેહિપિ, ખારિકેહિપિ, અખારિકેહિપિ, લોણિકેહિપિ, અલોણિકેહિપિ.

‘‘સ ખો સો, ભિક્ખવે, પણ્ડિતો બ્યત્તો કુસલો સૂદો સકસ્સ ભત્તુ નિમિત્તં ઉગ્ગણ્હાતિ – ‘ઇદં વા મે અજ્જ ભત્તુ સૂપેય્યં રુચ્ચતિ, ઇમસ્સ વા અભિહરતિ, ઇમસ્સ વા બહું ગણ્હાતિ, ઇમસ્સ વા વણ્ણં ભાસતિ. અમ્બિલગ્ગં વા મે અજ્જ ભત્તુ સૂપેય્યં રુચ્ચતિ, અમ્બિલગ્ગસ્સ વા અભિહરતિ, અમ્બિલગ્ગસ્સ વા બહું ગણ્હાતિ, અમ્બિલગ્ગસ્સ વા વણ્ણં ભાસતિ. તિત્તકગ્ગં વા મે અજ્જ… કટુકગ્ગં વા મે અજ્જ… મધુરગ્ગં વા મે અજ્જ… ખારિકં વા મે અજ્જ… અખારિકં વા મે અજ્જ… લોણિકં વા મે અજ્જ… અલોણિકં વા મે અજ્જ ભત્તુ સૂપેય્યં રુચ્ચતિ, અલોણિકસ્સ વા અભિહરતિ, અલોણિકસ્સ વા બહું ગણ્હાતિ, અલોણિકસ્સ વા વણ્ણં ભાસતી’’’તિ.

‘‘સ ખો સો, ભિક્ખવે, પણ્ડિતો બ્યત્તો કુસલો સૂદો લાભી ચેવ હોતિ અચ્છાદનસ્સ, લાભી વેતનસ્સ, લાભી અભિહારાનં. તં કિસ્સ હેતુ? તથા હિ સો, ભિક્ખવે, પણ્ડિતો બ્યત્તો કુસલો સૂદો સકસ્સ ભત્તુ નિમિત્તં ઉગ્ગણ્હાતિ. એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, ઇધેકચ્ચો પણ્ડિતો બ્યત્તો કુસલો ભિક્ખુ કાયે કાયાનુપસ્સી વિહરતિ આતાપી સમ્પજાનો સતિમા, વિનેય્ય લોકે અભિજ્ઝાદોમનસ્સં. તસ્સ કાયે કાયાનુપસ્સિનો વિહરતો ચિત્તં સમાધિયતિ, ઉપક્કિલેસા પહીયન્તિ. સો તં નિમિત્તં ઉગ્ગણ્હાતિ. વેદનાસુ વેદનાનુપસ્સી વિહરતિ…પે… ચિત્તે ચિત્તાનુપસ્સી વિહરતિ…પે… ધમ્મેસુ ધમ્માનુપસ્સી વિહરતિ આતાપી સમ્પજાનો સતિમા, વિનેય્ય લોકે અભિજ્ઝાદોમનસ્સં. તસ્સ ધમ્મેસુ ધમ્માનુપસ્સિનો વિહરતો ચિત્તં સમાધિયતિ, ઉપક્કિલેસા પહીયન્તિ. સો તં નિમિત્તં ઉગ્ગણ્હાતિ.

‘‘સ ખો સો, ભિક્ખવે, પણ્ડિતો બ્યત્તો કુસલો ભિક્ખુ લાભી ચેવ હોતિ દિટ્ઠેવ ધમ્મે સુખવિહારાનં, લાભી હોતિ સતિસમ્પજઞ્ઞસ્સ. તં કિસ્સ હેતુ? તથા હિ સો, ભિક્ખવે, પણ્ડિતો બ્યત્તો કુસલો ભિક્ખુ સકસ્સ ચિત્તસ્સ નિમિત્તં ઉગ્ગણ્હાતી’’તિ. અટ્ઠમં.

૯. ગિલાનસુત્તં

૩૭૫. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા વેસાલિયં વિહરતિ વેળુવગામકે [બેલુવગામકે (સી. સ્યા. કં. પી.)]. તત્ર ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘એથ તુમ્હે, ભિક્ખવે, સમન્તા વેસાલિયા યથામિત્તં યથાસન્દિટ્ઠં યથાસમ્ભત્તં વસ્સં ઉપેથ. ઇધેવાહં વેળુવગામકે વસ્સં ઉપગચ્છામી’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો તે ભિક્ખૂ ભગવતો પટિસ્સુત્વા સમન્તા વેસાલિયા યથામિત્તં યથાસન્દિટ્ઠં યથાસમ્ભત્તં વસ્સં ઉપગચ્છું. ભગવા પન તત્થેવ વેળુવગામકે વસ્સં ઉપગચ્છિ [ઉપગઞ્છિ (સી. પી.)].

અથ ખો ભગવતો વસ્સૂપગતસ્સ ખરો આબાધો ઉપ્પજ્જિ, બાળ્હા વેદના વત્તન્તિ મારણન્તિકા. તત્ર સુદં ભગવા સતો સમ્પજાનો અધિવાસેસિ અવિહઞ્ઞમાનો. અથ ખો ભગવતો એતદહોસિ – ‘‘ન ખો મે તં પતિરૂપં, યોહં અનામન્તેત્વા ઉપટ્ઠાકે અનપલોકેત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘં પરિનિબ્બાયેય્યં. યંનૂનાહં ઇમં આબાધં વીરિયેન પટિપણામેત્વા જીવિતસઙ્ખારં અધિટ્ઠાય વિહરેય્ય’’ન્તિ. અથ ખો ભગવા તં આબાધં વીરિયેન પટિપણામેત્વા જીવિતસઙ્ખારં અધિટ્ઠાય વિહાસિ. (અથ ખો ભગવતો સો આબાધો પટિપ્પસ્સમ્ભિ) [( ) દી. નિ. ૨.૧૬૪ દિસ્સતિ].

અથ ખો ભગવા ગિલાના વુટ્ઠિતો [ગિલાનવુટ્ઠિતો (સદ્દનીતિ)] અચિરવુટ્ઠિતો ગેલઞ્ઞા વિહારા નિક્ખમિત્વા વિહારપચ્છાયાયં [વિહારપચ્છાછાયાયં (બહૂસુ)] પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિ. અથ ખો આયસ્મા આનન્દો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા આનન્દો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘દિટ્ઠો મે, ભન્તે, ભગવતો ફાસુ; દિટ્ઠં, ભન્તે, ભગવતો ખમનીયં; દિટ્ઠં, ભન્તે, ભગવતો યાપનીયં. અપિ ચ મે, ભન્તે, મધુરકજાતો વિય કાયો, દિસાપિ મે ન પક્ખાયન્તિ, ધમ્માપિ મં નપ્પટિભન્તિ ભગવતો ગેલઞ્ઞેન. અપિ ચ મે, ભન્તે, અહોસિ કાચિદેવ અસ્સાસમત્તા – ‘ન તાવ ભગવા પરિનિબ્બાયિસ્સતિ, ન યાવ ભગવા ભિક્ખુસઙ્ઘં આરબ્ભ કિઞ્ચિદેવ ઉદાહરતી’’’તિ.

‘‘કિં પન દાનિ, આનન્દ, ભિક્ખુસઙ્ઘો મયિ પચ્ચાસીસતિ [પચ્ચાસિંસતિ (સી. સ્યા. કં. પી.)]? દેસિતો, આનન્દ, મયા ધમ્મો અનન્તરં અબાહિરં કરિત્વા. નત્થાનન્દ, તથાગતસ્સ ધમ્મેસુ આચરિયમુટ્ઠિ. યસ્સ નૂન, આનન્દ, એવમસ્સ – ‘અહં ભિક્ખુસઙ્ઘં પરિહરિસ્સામી’તિ વા, ‘મમુદ્દેસિકો ભિક્ખુસઙ્ઘો’તિ વા, સો નૂન, આનન્દ, ભિક્ખુસઙ્ઘં આરબ્ભ કિઞ્ચિદેવ ઉદાહરેય્ય. તથાગતસ્સ ખો, આનન્દ, ન એવં હોતિ – ‘અહં ભિક્ખુસઙ્ઘં પરિહરિસ્સામી’તિ વા, ‘મમુદ્દેસિકો ભિક્ખુસઙ્ઘો’તિ વા. સ કિં [સો નૂન (સી. પી.)], આનન્દ, તથાગતો ભિક્ખુસઙ્ઘં આરબ્ભ કિઞ્ચિદેવ ઉદાહરિસ્સતિ! એતરહિ ખો પનાહં, આનન્દ, જિણ્ણો વુદ્ધો મહલ્લકો અદ્ધગતો વયોઅનુપ્પત્તો. આસીતિકો મે વયો વત્તતિ. સેય્યથાપિ, આનન્દ, જજ્જરસકટં [જરસકટં (સબ્બત્થ)] વેળમિસ્સકેન [વેગમિસ્સકેન (સી.), વેળુમિસ્સકેન (સ્યા. કં.), વેધમિસ્સકેન (પી. ક.), વેખમિસ્સકેન (ક.)] યાપેતિ; એવમેવ ખો, આનન્દ, વેધમિસ્સકેન મઞ્ઞે તથાગતસ્સ કાયો યાપેતિ.

‘‘યસ્મિં, આનન્દ, સમયે તથાગતો સબ્બનિમિત્તાનં અમનસિકારા એકચ્ચાનં વેદનાનં નિરોધા અનિમિત્તં ચેતોસમાધિં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ, ફાસુતરો [ફાસુતરં (સબ્બત્થ)], આનન્દ, તસ્મિં સમયે તથાગતસ્સ કાયો હોતિ [તથાગતસ્સ હોતિ (બહૂસુ)]. તસ્માતિહાનન્દ, અત્તદીપા વિહરથ અત્તસરણા અનઞ્ઞસરણા, ધમ્મદીપા ધમ્મસરણા અનઞ્ઞસરણા.

‘‘કથઞ્ચાનન્દ, ભિક્ખુ અત્તદીપો વિહરતિ અત્તસરણો અનઞ્ઞસરણો, ધમ્મદીપો ધમ્મસરણો અનઞ્ઞસરણો? ઇધાનન્દ, ભિક્ખુ કાયે કાયાનુપસ્સી વિહરતિ આતાપી સમ્પજાનો સતિમા, વિનેય્ય લોકે અભિજ્ઝાદોમનસ્સં; વેદનાસુ…પે… ચિત્તે…પે… ધમ્મેસુ ધમ્માનુપસ્સી વિહરતિ આતાપી સમ્પજાનો સતિમા, વિનેય્ય લોકે અભિજ્ઝાદોમનસ્સં. એવં ખો, આનન્દ, ભિક્ખુ અત્તદીપો વિહરતિ અત્તસરણો અનઞ્ઞસરણો, ધમ્મદીપો ધમ્મસરણો અનઞ્ઞસરણો. યે હિ કેચિ, આનન્દ, એતરહિ વા મમચ્ચયે વા અત્તદીપા વિહરિસ્સન્તિ અત્તસરણા અનઞ્ઞસરણા, ધમ્મદીપા ધમ્મસરણા અનઞ્ઞસરણા; તમતગ્ગે મેતે, આનન્દ, ભિક્ખૂ ભવિસ્સન્તિ યે કેચિ સિક્ખાકામા’’તિ. નવમં.

૧૦. ભિક્ખુનુપસ્સયસુત્તં

૩૭૬. અથ ખો આયસ્મા આનન્દો પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય યેન અઞ્ઞતરો ભિક્ખુનુપસ્સયો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિ. અથ ખો સમ્બહુલા ભિક્ખુનિયો યેનાયસ્મા આનન્દો તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં આનન્દં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. એકમન્તં નિસિન્ના ખો તા ભિક્ખુનિયો આયસ્મન્તં આનન્દં એતદવોચું –

‘‘ઇધ, ભન્તે આનન્દ, સમ્બહુલા ભિક્ખુનિયો ચતૂસુ સતિપટ્ઠાનેસુ સુપ્પતિટ્ઠિતચિત્તા [સુપટ્ઠિતચિત્તા (સી. પી. ક.)] વિહરન્તિયો ઉળારં પુબ્બેનાપરં વિસેસં સઞ્જાનન્તી’’તિ [સમ્પજાનન્તીતિ (ક.)]. ‘‘એવમેતં, ભગિનિયો, એવમેતં, ભગિનિયો! યો હિ કોચિ, ભગિનિયો, ભિક્ખુ વા ભિક્ખુની વા ચતૂસુ સતિપટ્ઠાનેસુ સુપ્પતિટ્ઠિતચિત્તો વિહરતિ, તસ્સેતં પાટિકઙ્ખં – ‘ઉળારં પુબ્બેનાપરં વિસેસં સઞ્જાનિસ્સતી’’’તિ.

અથ ખો આયસ્મા આનન્દો તા ભિક્ખુનિયો ધમ્મિયા કથાય સન્દસ્સેત્વા સમાદપેત્વા સમુત્તેજેત્વા સમ્પહંસેત્વા ઉટ્ઠાયાસના પક્કામિ. અથ ખો આયસ્મા આનન્દો સાવત્થિયં પિણ્ડાય ચરિત્વા પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપટિક્કન્તો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિં; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિં. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા આનન્દો ભગવન્તં એતદવોચ –

‘‘ઇધાહં, ભન્તે, પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય યેન અઞ્ઞતરો ભિક્ખુનુપસ્સયો તેનુપસઙ્કમિં; ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિં. અથ ખો, ભન્તે, સમ્બહુલા ભિક્ખુનિયો યેનાહં તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા મં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. એકમન્તં નિસિન્ના ખો, ભન્તે, તા ભિક્ખુનિયો મં એતદવોચું – ‘ઇધ, ભન્તે આનન્દ, સમ્બહુલા ભિક્ખુનિયો ચતૂસુ સતિપટ્ઠાનેસુ સુપ્પતિટ્ઠિતચિત્તા વિહરન્તિયો ઉળારં પુબ્બેનાપરં વિસેસં સઞ્જાનન્તી’તિ. એવં વુત્તાહં, ભન્તે, તા ભિક્ખુનિયો એતદવોચં – ‘એવમેતં, ભગિનિયો, એવમેતં, ભગિનિયો! યો હિ કોચિ, ભગિનિયો, ભિક્ખુ વા ભિક્ખુની વા ચતૂસુ સતિપટ્ઠાનેસુ સુપ્પતિટ્ઠિતચિત્તો વિહરતિ, તસ્સેતં પાટિકઙ્ખં – ઉળારં પુબ્બેનાપરં વિસેસં સઞ્જાનિસ્સતી’’’તિ.

‘‘એવમેતં, આનન્દ, એવમેતં, આનન્દ! યો હિ કોચિ, આનન્દ, ભિક્ખુ વા ભિક્ખુની વા ચતૂસુ સતિપટ્ઠાનેસુ સુપ્પતિટ્ઠિતચિત્તો વિહરતિ, તસ્સેતં પાટિકઙ્ખં – ‘ઉળારં પુબ્બેનાપરં વિસેસં સઞ્જાનિસ્સતિ’’’ [સઞ્જાનિસ્સતીતિ (બહૂસુ)].

‘‘કતમેસુ ચતૂસુ? ઇધાનન્દ, ભિક્ખુ કાયે કાયાનુપસ્સી વિહરતિ આતાપી સમ્પજાનો સતિમા, વિનેય્ય લોકે અભિજ્ઝાદોમનસ્સં. તસ્સ કાયે કાયાનુપસ્સિનો વિહરતો કાયારમ્મણો વા ઉપ્પજ્જતિ કાયસ્મિં પરિળાહો, ચેતસો વા લીનત્તં, બહિદ્ધા વા ચિત્તં વિક્ખિપતિ. તેનાનન્દ [તેનહાનન્દ (સી.)], ભિક્ખુના કિસ્મિઞ્ચિદેવ પસાદનીયે નિમિત્તે ચિત્તં પણિદહિતબ્બં. તસ્સ કિસ્મિઞ્ચિદેવ પસાદનીયે નિમિત્તે ચિત્તં પણિદહતો પામોજ્જં જાયતિ. પમુદિતસ્સ પીતિ જાયતિ. પીતિમનસ્સ કાયો પસ્સમ્ભતિ. પસ્સદ્ધકાયો સુખં વેદયતિ [વેદિયતિ (સી.)]. સુખિનો ચિત્તં સમાધિયતિ. સો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘યસ્સ ખ્વાહં અત્થાય ચિત્તં પણિદહિં, સો મે અત્થો અભિનિપ્ફન્નો. હન્દ, દાનિ પટિસંહરામી’તિ. સો પટિસંહરતિ ચેવ ન ચ વિતક્કેતિ ન ચ વિચારેતિ. ‘અવિતક્કોમ્હિ અવિચારો, અજ્ઝત્તં સતિમા સુખમસ્મી’તિ પજાનાતિ’’.

‘‘પુન ચપરં, આનન્દ, ભિક્ખુ વેદનાસુ…પે… ચિત્તે…પે… ધમ્મેસુ ધમ્માનુપસ્સી વિહરતિ આતાપી સમ્પજાનો સતિમા, વિનેય્ય લોકે અભિજ્ઝાદોમનસ્સં. તસ્સ ધમ્મેસુ ધમ્માનુપસ્સિનો વિહરતો ધમ્મારમ્મણો વા ઉપ્પજ્જતિ કાયસ્મિં પરિળાહો, ચેતસો વા લીનત્તં, બહિદ્ધા વા ચિત્તં વિક્ખિપતિ. તેનાનન્દ, ભિક્ખુના કિસ્મિઞ્ચિદેવ પસાદનીયે નિમિત્તે ચિત્તં પણિદહિતબ્બં. તસ્સ કિસ્મિઞ્ચિદેવ પસાદનીયે નિમિત્તે ચિત્તં પણિદહતો પામોજ્જં જાયતિ. પમુદિતસ્સ પીતિ જાયતિ. પીતિમનસ્સ કાયો પસ્સમ્ભતિ. પસ્સદ્ધકાયો સુખં વેદયતિ. સુખિનો ચિત્તં સમાધિયતિ. સો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘યસ્સ ખ્વાહં અત્થાય ચિત્તં પણિદહિં, સો મે અત્થો અભિનિપ્ફન્નો. હન્દ, દાનિ પટિસંહરામી’તિ. સો પટિસંહરતિ ચેવ ન ચ વિતક્કેતિ ન ચ વિચારેતિ. ‘અવિતક્કોમ્હિ અવિચારો, અજ્ઝત્તં સતિમા સુખમસ્મી’તિ પજાનાતિ. એવં ખો, આનન્દ, પણિધાય ભાવના હોતિ.

‘‘કથઞ્ચાનન્દ, અપ્પણિધાય ભાવના હોતિ? બહિદ્ધા, આનન્દ, ભિક્ખુ ચિત્તં અપ્પણિધાય ‘અપ્પણિહિતં મે બહિદ્ધા ચિત્ત’ન્તિ પજાનાતિ. અથ પચ્છાપુરે ‘અસંખિત્તં વિમુત્તં અપ્પણિહિત’ન્તિ પજાનાતિ. અથ ચ પન ‘કાયે કાયાનુપસ્સી વિહરામિ આતાપી સમ્પજાનો સતિમા સુખમસ્મી’તિ પજાનાતિ. બહિદ્ધા, આનન્દ, ભિક્ખુ ચિત્તં અપ્પણિધાય ‘અપ્પણિહિતં મે બહિદ્ધા ચિત્ત’ન્તિ પજાનાતિ. અથ પચ્છાપુરે ‘અસંખિત્તં વિમુત્તં અપ્પણિહિત’ન્તિ પજાનાતિ. અથ ચ પન ‘વેદનાસુ વેદનાનુપસ્સી વિહરામિ આતાપી સમ્પજાનો સતિમા સુખમસ્મી’તિ પજાનાતિ. બહિદ્ધા, આનન્દ, ભિક્ખુ ચિત્તં અપ્પણિધાય ‘અપ્પણિહિતં મે બહિદ્ધા ચિત્ત’ન્તિ પજાનાતિ. અથ પચ્છાપુરે ‘અસંખિત્તં વિમુત્તં અપ્પણિહિત’ન્તિ પજાનાતિ. અથ ચ પન ‘ચિત્તે ચિત્તાનુપસ્સી વિહરામિ આતાપી સમ્પજાનો સતિમા સુખમસ્મી’તિ પજાનાતિ. બહિદ્ધા, આનન્દ, ભિક્ખુ ચિત્તં અપ્પણિધાય ‘અપ્પણિહિતં મે બહિદ્ધા ચિત્ત’ન્તિ પજાનાતિ. અથ પચ્છાપુરે ‘અસંખિત્તં વિમુત્તં અપ્પણિહિત’ન્તિ પજાનાતિ. અથ ચ પન ‘ધમ્મેસુ ધમ્માનુપસ્સી વિહરામિ આતાપી સમ્પજાનો સતિમા સુખમસ્મી’તિ પજાનાતિ. એવં ખો, આનન્દ, અપ્પણિધાય ભાવના હોતિ.

‘‘ઇતિ ખો, આનન્દ, દેસિતા મયા પણિધાય ભાવના, દેસિતા અપ્પણિધાય ભાવના. યં, આનન્દ, સત્થારા કરણીયં સાવકાનં હિતેસિના અનુકમ્પકેન અનુકમ્પં ઉપાદાય, કતં વો તં મયા. એતાનિ, આનન્દ, રુક્ખમૂલાનિ, એતાનિ સુઞ્ઞાગારાનિ! ઝાયથાનન્દ, મા પમાદત્થ; મા પચ્છા વિપ્પટિસારિનો અહુવત્થ! અયં વો અમ્હાકં અનુસાસની’’તિ.

ઇદમવોચ ભગવા. અત્તમનો આયસ્મા આનન્દો ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દીતિ. દસમં.

અમ્બપાલિવગ્ગો પઠમો.

તસ્સુદ્દાનં –

અમ્બપાલિ સતો ભિક્ખુ, સાલા કુસલરાસિ ચ;

સકુણગ્ધિ મક્કટો સૂદો, ગિલાનો ભિક્ખુનુપસ્સયોતિ.