૨. પરિયાયસુત્તં

૨૩૩. અથ ખો સમ્બહુલા ભિક્ખૂ પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય સાવત્થિં પિણ્ડાય પવિસિંસુ. અથ ખો તેસં ભિક્ખૂનં એતદહોસિ – ‘‘અતિપ્પગો ખો તાવ સાવત્થિયં પિણ્ડાય ચરિતું. યંનૂન મયં યેન અઞ્ઞતિત્થિયાનં પરિબ્બાજકાનં આરામો તેનુપસઙ્કમેય્યામા’’તિ.

અથ ખો તે ભિક્ખૂ યેન અઞ્ઞતિત્થિયાનં પરિબ્બાજકાનં આરામો તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા તેહિ અઞ્ઞતિત્થિયેહિ પરિબ્બાજકેહિ સદ્ધિં સમ્મોદિંસુ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. એકમન્તં નિસિન્ને ખો તે ભિક્ખૂ અઞ્ઞતિત્થિયા પરિબ્બાજકા એતદવોચું –

‘‘સમણો, આવુસો, ગોતમો સાવકાનં એવં ધમ્મં દેસેતિ – ‘એથ તુમ્હે, ભિક્ખવે, પઞ્ચ નીવરણે પહાય ચેતસો ઉપક્કિલેસે પઞ્ઞાય દુબ્બલીકરણે સત્ત બોજ્ઝઙ્ગે યથાભૂતં ભાવેથા’તિ. મયમ્પિ ખો, આવુસો, સાવકાનં એવં ધમ્મં દેસેમ – ‘એથ તુમ્હે, આવુસો, પઞ્ચ નીવરણે પહાય ચેતસો ઉપક્કિલેસે પઞ્ઞાય દુબ્બલીકરણે સત્ત બોજ્ઝઙ્ગે યથાભૂતં ભાવેથા’તિ. ઇધ નો, આવુસો, કો વિસેસો, કો અધિપ્પયાસો, કિં નાનાકરણં સમણસ્સ વા ગોતમસ્સ અમ્હાકં વા, યદિદં – ધમ્મદેસનાય વા ધમ્મદેસનં, અનુસાસનિયા વા અનુસાસનિ’’ન્તિ?

અથ ખો તે ભિક્ખૂ તેસં અઞ્ઞતિત્થિયાનં પરિબ્બાજકાનં ભાસિતં નેવ અભિનન્દિંસુ નપ્પટિક્કોસિંસુ; અનભિનન્દિત્વા અપ્પટિક્કોસિત્વા ઉટ્ઠાયાસના પક્કમિંસુ – ‘‘ભગવતો સન્તિકે એતસ્સ ભાસિતસ્સ અત્થં આજાનિસ્સામા’’તિ. અથ ખો તે ભિક્ખૂ સાવત્થિં પિણ્ડાય ચરિત્વા પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપટિક્કન્તા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. એકમન્તં નિસિન્ના ખો તે ભિક્ખૂ ભગવન્તં એતદવોચું –

‘‘ઇધ મયં, ભન્તે, પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય સાવત્થિં પિણ્ડાય પવિસિમ્હ. તેસં નો, ભન્તે, અમ્હાકં એતદહોસિ – ‘અતિપ્પગો ખો તાવ સાવત્થિયં પિણ્ડાય ચરિતું, યંનૂન મયં યેન અઞ્ઞતિત્થિયાનં પરિબ્બાજકાનં આરામો તેનુપસઙ્કમેય્યામા’તિ. અથ ખો મયં, ભન્તે, યેન અઞ્ઞતિત્થિયાનં પરિબ્બાજકાનં આરામો તેનુપસઙ્કમિમ્હ; ઉપસઙ્કમિત્વા તેહિ અઞ્ઞતિત્થિયેહિ પરિબ્બાજકેહિ સદ્ધિં સમ્મોદિમ્હ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિમ્હ. એકમન્તં નિસિન્ને ખો અમ્હે, ભન્તે, અઞ્ઞતિત્થિયા પરિબ્બાજકા એતદવોચું –

‘‘સમણો, આવુસો, ગોતમો સાવકાનં એવં ધમ્મં દેસેતિ ‘એથ તુમ્હે, ભિક્ખવે, પઞ્ચ નીવરણે પહાય ચેતસો ઉપક્કિલેસે પઞ્ઞાય દુબ્બલીકરણે સત્ત બોજ્ઝઙ્ગે યથાભૂતં ભાવેથા’તિ. મયમ્પિ ખો, આવુસો, સાવકાનં એવં ધમ્મં દેસેમ – ‘એથ તુમ્હે, આવુસો, પઞ્ચ નીવરણે પહાય ચેતસો ઉપક્કિલેસે પઞ્ઞાય દુબ્બલીકરણે સત્ત બોજ્ઝઙ્ગે યથાભૂતં ભાવેથા’તિ. ઇધ નો, આવુસો, કો વિસેસો, કો અધિપ્પયાસો, કિં નાનાકરણં સમણસ્સ વા ગોતમસ્સ અમ્હાકં વા, યદિદં – ધમ્મદેસનાય વા ધમ્મદેસનં, અનુસાસનિયા વા અનુસાસનિ’’ન્તિ?

‘‘અથ ખો મયં, ભન્તે, તેસં અઞ્ઞતિત્થિયાનં પરિબ્બાજકાનં ભાસિતં નેવ અભિનન્દિમ્હ નપ્પટિક્કોસિમ્હ, અનભિનન્દિત્વા અપ્પટિક્કોસિત્વા ઉટ્ઠાયાસના પક્કમિમ્હ – ‘ભગવતો સન્તિકે એતસ્સ ભાસિતસ્સ અત્થં આજાનિસ્સામા’’’તિ.

‘‘એવંવાદિનો, ભિક્ખવે, અઞ્ઞતિત્થિયા પરિબ્બાજકા એવમસ્સુ વચનીયા – ‘અત્થિ પનાવુસો, પરિયાયો, યં પરિયાયં આગમ્મ પઞ્ચ નીવરણા દસ હોન્તિ, સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા ચતુદ્દસા’તિ. એવં પુટ્ઠા, ભિક્ખવે, અઞ્ઞતિત્થિયા પરિબ્બાજકા ન ચેવ સમ્પાયિસ્સન્તિ, ઉત્તરિઞ્ચ વિઘાતં આપજ્જિસ્સન્તિ. તં કિસ્સ હેતુ? યથા તં, ભિક્ખવે, અવિસયસ્મિં. ‘‘નાહં તં, ભિક્ખવે, પસ્સામિ સદેવકે લોકે સમારકે સબ્રહ્મકે સસ્સમણબ્રાહ્મણિયા પજાય સદેવમનુસ્સાય, યો ઇમેસં પઞ્હાનં વેય્યાકરણેન ચિત્તં આરાધેય્ય, અઞ્ઞત્ર તથાગતેન વા તથાગતસાવકેન વા ઇતો વા પન સુત્વા’’.

‘‘કતમો ચ, ભિક્ખવે, પરિયાયો, યં પરિયાયં આગમ્મ પઞ્ચ નીવરણા દસ હોન્તિ? યદપિ, ભિક્ખવે, અજ્ઝત્તં કામચ્છન્દો તદપિ નીવરણં, યદપિ બહિદ્ધા કામચ્છન્દો તદપિ નીવરણં. ‘કામચ્છન્દનીવરણ’ન્તિ ઇતિ હિદં ઉદ્દેસં ગચ્છતિ. તદમિનાપેતં પરિયાયેન દ્વયં હોતિ. યદપિ, ભિક્ખવે, અજ્ઝત્તં બ્યાપાદો તદપિ નીવરણં, યદપિ બહિદ્ધા બ્યાપાદો તદપિ નીવરણં. ‘બ્યાપાદનીવરણ’ન્તિ ઇતિ હિદં ઉદ્દેસં ગચ્છતિ. તદમિનાપેતં પરિયાયેન દ્વયં હોતિ. યદપિ, ભિક્ખવે, થિનં તદપિ નીવરણં, યદપિ મિદ્ધં તદપિ નીવરણં. ‘થિનમિદ્ધનીવરણ’ન્તિ ઇતિ હિદં ઉદ્દેસં ગચ્છતિ. તદમિનાપેતં પરિયાયેન દ્વયં હોતિ. યદપિ, ભિક્ખવે, ઉદ્ધચ્ચં તદપિ નીવરણં, યદપિ કુક્કુચ્ચં તદપિ નીવરણં. ‘ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચનીવરણ’ન્તિ ઇતિ હિદં ઉદ્દેસં ગચ્છતિ. તદમિનાપેતં પરિયાયેન દ્વયં હોતિ. યદપિ, ભિક્ખવે, અજ્ઝત્તં ધમ્મેસુ વિચિકિચ્છા તદપિ નીવરણં, યદપિ બહિદ્ધા ધમ્મેસુ વિચિકિચ્છા તદપિ નીવરણં. ‘વિચિકિચ્છાનીવરણ’ન્તિ ઇતિ હિદં ઉદ્દેસં ગચ્છતિ. તદમિનાપેતં પરિયાયેન દ્વયં હોતિ. અયં ખો, ભિક્ખવે, પરિયાયો, યં પરિયાયં આગમ્મ પઞ્ચ નીવરણા દસ હોન્તિ.

‘‘કતમો ચ, ભિક્ખવે, પરિયાયો, યં પરિયાયં આગમ્મ સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા ચતુદ્દસ હોન્તિ? યદપિ, ભિક્ખવે, અજ્ઝત્તં ધમ્મેસુ સતિ તદપિ સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો, યદપિ બહિદ્ધા ધમ્મેસુ સતિ તદપિ સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો. ‘સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો’તિ ઇતિ હિદં ઉદ્દેસં ગચ્છતિ. તદમિનાપેતં પરિયાયેન દ્વયં હોતિ.

‘‘યદપિ, ભિક્ખવે, અજ્ઝત્તં ધમ્મેસુ પઞ્ઞાય પવિચિનતિ [પવિચિનાતિ (ક.)] પવિચરતિ પરિવીમંસમાપજ્જતિ તદપિ ધમ્મવિચયસમ્બોજ્ઝઙ્ગો, યદપિ બહિદ્ધા ધમ્મેસુ પઞ્ઞાય પવિચિનતિ પવિચરતિ પરિવીમંસમાપજ્જતિ તદપિ ધમ્મવિચયસમ્બોજ્ઝઙ્ગો. ‘ધમ્મવિચયસમ્બોજ્ઝઙ્ગો’તિ ઇતિ હિદં ઉદ્દેસં ગચ્છતિ. તદમિનાપેતં પરિયાયેન દ્વયં હોતિ.

‘‘યદપિ, ભિક્ખવે, કાયિકં વીરિયં તદપિ વીરિયસમ્બોજ્ઝઙ્ગો, યદપિ ચેતસિકં વીરિયં તદપિ વીરિયસમ્બોજ્ઝઙ્ગો. ‘વીરિયસમ્બોજ્ઝઙ્ગો’તિ ઇતિ હિદં ઉદ્દેસં ગચ્છતિ. તદમિનાપેતં પરિયાયેન દ્વયં હોતિ.

‘‘યદપિ, ભિક્ખવે, સવિતક્કસવિચારા પીતિ તદપિ પીતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો, યદપિ અવિતક્કઅવિચારા પીતિ તદપિ પીતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો. ‘પીતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો’તિ ઇતિ હિદં ઉદ્દેસં ગચ્છતિ. તદમિનાપેતં પરિયાયેન દ્વયં હોતિ.

‘‘યદપિ, ભિક્ખવે, કાયપ્પસ્સદ્ધિ તદપિ પસ્સદ્ધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો, યદપિ ચિત્તપ્પસ્સદ્ધિ તદપિ પસ્સદ્ધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો. ‘પસ્સદ્ધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો’તિ ઇતિ હિદં ઉદ્દેસં ગચ્છતિ. તદમિનાપેતં પરિયાયેન દ્વયં હોતિ.

‘‘યદપિ, ભિક્ખવે, સવિતક્કો સવિચારો સમાધિ તદપિ સમાધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો, યદપિ અવિતક્કઅવિચારો સમાધિ તદપિ સમાધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો. ‘સમાધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો’તિ ઇતિ હિદં ઉદ્દેસં ગચ્છતિ. તદમિનાપેતં પરિયાયેન દ્વયં હોતિ.

‘‘યદપિ, ભિક્ખવે, અજ્ઝત્તં ધમ્મેસુ ઉપેક્ખા તદપિ ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગો, યદપિ બહિદ્ધા ધમ્મેસુ ઉપેક્ખા તદપિ ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગો. ‘ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગો’તિ ઇતિ હિદં ઉદ્દેસં ગચ્છતિ. તદમિનાપેતં પરિયાયેન દ્વયં હોતિ. અયં ખો, ભિક્ખવે, પરિયાયો, યં પરિયાયં આગમ્મ સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા ચતુદ્દસા’’તિ. દુતિયં.