૬. કુણ્ડલિયસુત્તં

૧૮૭. એકં સમયં ભગવા સાકેતે વિહરતિ અઞ્જનવને મિગદાયે. અથ ખો કુણ્ડલિયો પરિબ્બાજકો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવતા સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો કુણ્ડલિયો પરિબ્બાજકો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અહમસ્મિ, ભો ગોતમ, આરામનિસ્સયી [આરામનિસાદી (સી.), આરામનિયાદી (સ્યા.)] પરિસાવચરો. તસ્સ મય્હં, ભો ગોતમ, પચ્છાભત્તં ભુત્તપાતરાસસ્સ અયમાચારો [અયમાહારો (સ્યા. ક.)] હોતિ – આરામેન આરામં ઉય્યાનેન ઉય્યાનં અનુચઙ્કમામિ અનુવિચરામિ. સો તત્થ પસ્સામિ એકે સમણબ્રાહ્મણે ઇતિવાદપ્પમોક્ખાનિસંસઞ્ચેવ કથં કથેન્તે ઉપારમ્ભાનિસંસઞ્ચ – ‘ભવં પન ગોતમો કિમાનિસંસો વિહરતી’’’તિ? ‘‘વિજ્જાવિમુત્તિફલાનિસંસો ખો, કુણ્ડલિય, તથાગતો વિહરતી’’તિ.

‘‘કતમે પન, ભો ગોતમ, ધમ્મા ભાવિતા બહુલીકતા વિજ્જાવિમુત્તિં પરિપૂરેન્તી’’તિ? ‘‘સત્ત ખો, કુણ્ડલિય, બોજ્ઝઙ્ગા ભાવિતા બહુલીકતા વિજ્જાવિમુત્તિં પરિપૂરેન્તી’’તિ. ‘‘કતમે પન, ભો ગોતમ, ધમ્મા ભાવિતા બહુલીકતા સત્ત બોજ્ઝઙ્ગે પરિપૂરેન્તી’’તિ? ‘‘ચત્તારો ખો, કુણ્ડલિય, સતિપટ્ઠાના ભાવિતા બહુલીકતા સત્ત બોજ્ઝઙ્ગે પરિપૂરેન્તી’’તિ. ‘‘કતમે પન, ભો ગોતમ, ધમ્મા ભાવિતા, બહુલીકતા ચત્તારો સતિપટ્ઠાને પરિપૂરેન્તી’’તિ? ‘‘તીણિ ખો, કુણ્ડલિય, સુચરિતાનિ ભાવિતાનિ બહુલીકતાનિ ચત્તારો સતિપટ્ઠાને પરિપૂરેન્તી’’તિ. ‘‘કતમે પન, ભો ગોતમ, ધમ્મા ભાવિતા બહુલીકતા તીણિ સુચરિતાનિ પરિપૂરેન્તી’’તિ? ‘‘ઇન્દ્રિયસંવરો ખો, કુણ્ડલિય, ભાવિતો બહુલીકતો તીણિ સુચરિતાનિ પરિપૂરેતી’’તિ.

‘‘કથં ભાવિતો ચ, કુણ્ડલિય, ઇન્દ્રિયસંવરો કથં બહુલીકતો તીણિ સુચરિતાનિ પરિપૂરેતીતિ? ઇધ, કુણ્ડલિય, ભિક્ખુ ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા મનાપં નાભિજ્ઝતિ નાભિહંસતિ, ન રાગં જનેતિ. તસ્સ ઠિતો ચ કાયો હોતિ, ઠિતં ચિત્તં અજ્ઝત્તં સુસણ્ઠિતં સુવિમુત્તં. ચક્ખુના ખો પનેવ રૂપં દિસ્વા અમનાપં ન મઙ્કુ હોતિ અપ્પતિટ્ઠિતચિત્તો અદીનમાનસો અબ્યાપન્નચેતસો. તસ્સ ઠિતો ચ કાયો હોતિ ઠિતં ચિત્તં અજ્ઝત્તં સુસણ્ઠિતં સુવિમુત્તં.

‘‘પુન ચપરં, કુણ્ડલિય, ભિક્ખુ સોતેન સદ્દં સુત્વા…પે… ઘાનેન ગન્ધં ઘાયિત્વા… જિવ્હાય રસં સાયિત્વા… કાયેન ફોટ્ઠબ્બં ફુસિત્વા…પે… મનસા ધમ્મં વિઞ્ઞાય મનાપં નાભિજ્ઝતિ નાભિહંસતિ, ન રાગં જનેતિ. તસ્સ ઠિતો ચ કાયો હોતિ, ઠિતં ચિત્તં અજ્ઝત્તં સુસણ્ઠિતં સુવિમુત્તં. મનસા ખો પનેવ ધમ્મં વિઞ્ઞાય અમનાપં ન મઙ્કુ હોતિ અપ્પતિટ્ઠિતચિત્તો અદીનમાનસો અબ્યાપન્નચેતસો. તસ્સ ઠિતો ચ કાયો હોતિ, ઠિતં ચિત્તં અજ્ઝત્તં સુસણ્ઠિતં સુવિમુત્તં.

‘‘યતો ખો, કુણ્ડલિય, ભિક્ખુનો ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા મનાપામનાપેસુ રૂપેસુ ઠિતો ચ કાયો હોતિ, ઠિતં ચિત્તં અજ્ઝત્તં સુસણ્ઠિતં સુવિમુત્તં. સોતેન સદ્દં સુત્વા…પે… ઘાનેન ગન્ધં ઘાયિત્વા…પે… જિવ્હાય રસં સાયિત્વા…પે… કાયેન ફોટ્ઠબ્બં ફુસિત્વા…પે… મનસા ધમ્મં વિઞ્ઞાય મનાપામનાપેસુ ધમ્મેસુ ઠિતો ચ કાયો હોતિ, ઠિતં ચિત્તં અજ્ઝત્તં સુસણ્ઠિતં સુવિમુત્તં. એવં ભાવિતો ખો, કુણ્ડલિય, ઇન્દ્રિયસંવરો એવં બહુલીકતો તીણિ સુચરિતાનિ પરિપૂરેતિ.

‘‘કથં ભાવિતાનિ ચ, કુણ્ડલિય, તીણિ સુચરિતાનિ કથં બહુલીકતાનિ ચત્તારો સતિપટ્ઠાને પરિપૂરેન્તિ? ઇધ, કુણ્ડલિય, ભિક્ખુ કાયદુચ્ચરિતં પહાય કાયસુચરિતં ભાવેતિ, વચીદુચ્ચરિતં પહાય વચીસુચરિતં ભાવેતિ, મનોદુચ્ચરિતં પહાય મનોસુચરિતં ભાવેતિ. એવં ભાવિતાનિ ખો, કુણ્ડલિય, તીણિ સુચરિતાનિ એવં બહુલીકતાનિ ચત્તારો સતિપટ્ઠાને પરિપૂરેન્તિ.

‘‘કથં ભાવિતા ચ, કુણ્ડલિય, ચત્તારો સતિપટ્ઠાના કથં બહુલીકતા સત્ત બોજ્ઝઙ્ગે પરિપૂરેન્તિ? ઇધ, કુણ્ડલિય, ભિક્ખુ કાયે કાયાનુપસ્સી વિહરતિ આતાપી સમ્પજાનો સતિમા, વિનેય્ય લોકે અભિજ્ઝાદોમનસ્સં; વેદનાસુ…પે… ધમ્મેસુ ધમ્માનુપસ્સી વિહરતિ આતાપી સમ્પજાનો સતિમા, વિનેય્ય લોકે અભિજ્ઝાદોમનસ્સં. એવં ભાવિતા ખો, કુણ્ડલિય, ચત્તારો સતિપટ્ઠાના એવં બહુલીકતા સત્ત બોજ્ઝઙ્ગે પરિપૂરેન્તિ.

‘‘કથં ભાવિતા ચ, કુણ્ડલિય, સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા કથં બહુલીકતા વિજ્જાવિમુત્તિં પરિપૂરેન્તિ? ઇધ, કુણ્ડલિય, ભિક્ખુ સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ભાવેતિ વિવેકનિસ્સિતં વિરાગનિસ્સિતં નિરોધનિસ્સિતં વોસ્સગ્ગપરિણામિં…પે… ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ભાવેતિ વિવેકનિસ્સિતં વિરાગનિસ્સિતં નિરોધનિસ્સિતં વોસ્સગ્ગપરિણામિં. એવં ભાવિતા ખો, કુણ્ડલિય, સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા એવં બહુલીકતા વિજ્જાવિમુત્તિં પરિપૂરેન્તી’’તિ.

એવં વુત્તે કુણ્ડલિયો પરિબ્બાજકો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અભિક્કન્તં, ભો ગોતમ, અભિક્કન્તં, ભો ગોતમ! સેય્યથાપિ, ભો ગોતમ, નિક્કુજ્જિતં વા ઉક્કુજ્જેય્ય, પટિચ્છન્નં વા વિવરેય્ય, મૂળ્હસ્સ વા મગ્ગં આચિક્ખેય્ય, અન્ધકારે વા તેલપજ્જોતં ધારેય્ય, ચક્ખુમન્તો રૂપાનિ દક્ખન્તીતિ; એવમેવ ભોતા ગોતમેન અનેકપરિયાયેન ધમ્મો પકાસિતો. એસાહં ભવન્તં ગોતમં સરણં ગચ્છામિ ધમ્મઞ્ચ ભિક્ખુસઙ્ઘઞ્ચ. ઉપાસકં મં ભવં ગોતમો ધારેતુ અજ્જતગ્ગે પાણુપેતં સરણં ગત’’ન્તિ. છટ્ઠં.