૬. સપ્પઞ્ઞવગ્ગો

૧. સગાથકસુત્તં

૧૦૪૭. ‘‘ચતૂહિ, ભિક્ખવે, ધમ્મેહિ સમન્નાગતો અરિયસાવકો સોતાપન્નો હોતિ અવિનિપાતધમ્મો નિયતો સમ્બોધિપરાયણો.

‘‘કતમેહિ ચતૂહિ? ઇધ, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો બુદ્ધે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગતો હોતિ – ઇતિપિ સો ભગવા…પે… સત્થા દેવમનુસ્સાનં બુદ્ધો ભગવાતિ. ધમ્મે…પે… સઙ્ઘે…પે… અરિયકન્તેહિ સીલેહિ સમન્નાગતો હોતિ અખણ્ડેહિ…પે… સમાધિસંવત્તનિકેહિ. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, ચતૂહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો અરિયસાવકો સોતાપન્નો હોતિ અવિનિપાતધમ્મો નિયતો સમ્બોધિપરાયણો’’તિ. ઇદમવોચ ભગવા. ઇદં વત્વાન સુગતો અથાપરં એતદવોચ સત્થા –

‘‘યસ્સ સદ્ધા તથાગતે, અચલા સુપ્પતિટ્ઠિતા;

સીલઞ્ચ યસ્સ કલ્યાણં, અરિયકન્તં પસંસિતં.

‘‘સઙ્ઘે પસાદો યસ્સત્થિ, ઉજુભૂતઞ્ચ દસ્સનં;

અદલિદ્દોતિ તં આહુ, અમોઘં તસ્સ જીવિતં.

‘‘તસ્મા સદ્ધઞ્ચ સીલઞ્ચ, પસાદં ધમ્મદસ્સનં;

અનુયુઞ્જેથ મેધાવી, સરં બુદ્ધાનસાસન’’ન્તિ. પઠમં;

૨. વસ્સંવુત્થસુત્તં

૧૦૪૮. એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. તેન ખો પન સમયેન અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ સાવત્થિયં વસ્સંવુત્થો કપિલવત્થું અનુપ્પત્તો હોતિ કેનચિદેવ કરણીયેન. અસ્સોસું ખો કાપિલવત્થવા સક્યા – ‘‘અઞ્ઞતરો કિર ભિક્ખુ સાવત્થિયં વસ્સંવુત્થો કપિલવત્થું અનુપ્પત્તો’’તિ.

અથ ખો કાપિલવત્થવા સક્યા યેન સો ભિક્ખુ તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા તં ભિક્ખું અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. એકમન્તં નિસિન્ના ખો કાપિલવત્થવા સક્યા તં ભિક્ખું એતદવોચું – ‘‘કચ્ચિ, ભન્તે, ભગવા અરોગો ચેવ બલવા ચા’’તિ? ‘‘અરોગો ચાવુસો, ભગવા બલવા ચા’’તિ. ‘‘કચ્ચિ પન, ભન્તે, સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાના અરોગા ચેવ બલવન્તો ચા’’તિ? ‘‘સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાનાપિ ખો, આવુસો, અરોગા ચેવ બલવન્તો ચા’’તિ. ‘‘કચ્ચિ પન, ભન્તે, ભિક્ખુસઙ્ઘો અરોગો ચ બલવા ચા’’તિ. ‘‘ભિક્ખુસઙ્ઘોપિ ખો, આવુસો, અરોગો ચ બલવા ચા’’તિ. ‘‘અત્થિ પન તે, ભન્તે, કિઞ્ચિ ઇમિના અન્તરવસ્સેન ભગવતો સમ્મુખા સુતં સમ્મુખા પટિગ્ગહિત’’ન્તિ? ‘‘સમ્મુખા મેતં, આવુસો, ભગવતો સુતં સમ્મુખા પટિગ્ગહિતં – ‘અપ્પકા તે, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂ યે આસવાનં ખયા અનાસવં ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરન્તિ. અથ ખો એતેવ બહુતરા ભિક્ખૂ યે પઞ્ચન્નં ઓરમ્ભાગિયાનં સંયોજનાનં પરિક્ખયા ઓપપાતિકા તત્થ પરિનિબ્બાયિનો અનાવત્તિધમ્મા તસ્મા લોકા’’’તિ.

‘‘અપરમ્પિ ખો મે, આવુસો, ભગવતો સમ્મુખા સુતં સમ્મુખા પટિગ્ગહિતં – ‘અપ્પકા તે, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂ યે પઞ્ચન્નં ઓરમ્ભાગિયાનં સંયોજનાનં પરિક્ખયા ઓપપાતિકા તત્થ પરિનિબ્બાયિનો અનાવત્તિધમ્મા તસ્મા લોકા. અથ ખો એતેવ બહુતરા ભિક્ખૂ યે તિણ્ણં સંયોજનાનં પરિક્ખયા રાગદોસમોહાનં તનુત્તા સકદાગામિનો, સકિદેવ ઇમં લોકં આગન્ત્વા દુક્ખસ્સન્તં કરિસ્સન્તી’’’તિ.

‘‘અપરમ્પિ ખો મે, આવુસો, ભગવતો સમ્મુખા સુતં સમ્મુખા પટિગ્ગહિતં – ‘અપ્પકા તે, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂ યે તિણ્ણં સંયોજનાનં પરિક્ખયા રાગદોસમોહાનં તનુત્તા સકદાગામિનો, સકિદેવ ઇમં લોકં આગન્ત્વા દુક્ખસ્સન્તં કરિસ્સન્તિ. અથ ખો એતેવ બહુતરા ભિક્ખૂ યે તિણ્ણં સંયોજનાનં પરિક્ખયા સોતાપન્ના અવિનિપાતધમ્મા નિયતા સમ્બોધિપરાયણા’’’તિ. દુતિયં.

૩. ધમ્મદિન્નસુત્તં

૧૦૪૯. એકં સમયં ભગવા બારાણસિયં વિહરતિ ઇસિપતને મિગદાયે. અથ ખો ધમ્મદિન્નો ઉપાસકો પઞ્ચહિ ઉપાસકસતેહિ સદ્ધિં યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો ધમ્મદિન્નો ઉપાસકો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘ઓવદતુ નો, ભન્તે, ભગવા; અનુસાસતુ નો, ભન્તે, ભગવા યં અમ્હાકં અસ્સ દીઘરત્તં હિતાય સુખાયા’’તિ.

‘‘તસ્માતિહ વો, ધમ્મદિન્નં, એવં સિક્ખિતબ્બં – ‘યે તે સુત્તન્તા તથાગતભાસિતા ગમ્ભીરા ગમ્ભીરત્થા લોકુત્તરા સુઞ્ઞતપટિસંયુત્તા તે કાલેન કાલં ઉપસમ્પજ્જ વિહરિસ્સામા’તિ. એવઞ્હિ વો, ધમ્મદિન્ન, સિક્ખિતબ્બ’’ન્તિ. ‘‘ન ખો નેતં, ભન્તે, સુકરં અમ્હેહિ પુત્તસમ્બાધસયનં અજ્ઝાવસન્તેહિ કાસિકચન્દનં પચ્ચનુભોન્તેહિ માલાગન્ધવિલેપનં ધારયન્તેહિ જાતરૂપરજતં સાદિયન્તેહિ – યે તે સુત્તન્તા તથાગતભાસિતા ગમ્ભીરા ગમ્ભીરત્થા લોકુત્તરા સુઞ્ઞતપટિસંયુત્તા તે કાલેન કાલં ઉપસમ્પજ્જ વિહરિતું. તેસં નો, ભન્તે, ભગવા અમ્હાકં પઞ્ચસુ સિક્ખાપદેસુ ઠિતાનં ઉત્તરિધમ્મં દેસેતૂ’’તિ.

‘‘તસ્માતિહ વો, ધમ્મદિન્ન, એવં સિક્ખિતબ્બં – ‘બુદ્ધે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગતા ભવિસ્સામ – ઇતિપિ સો ભગવા…પે… સત્થા દેવમનુસ્સાનં બુદ્ધો ભગવાતિ. ધમ્મે…પે… સઙ્ઘે…પે… અરિયકન્તેહિ સીલેહિ સમન્નાગતા ભવિસ્સામ અખણ્ડેહિ…પે… સમાધિસંવત્તનિકેહી’તિ. એવઞ્હિ વો, ધમ્મદિન્ન, સિક્ખિતબ્બ’’ન્તિ.

‘‘યાનિમાનિ, ભન્તે, ભગવતા ચત્તારિ સોતાપત્તિયઙ્ગાનિ દેસિતાનિ, સંવિજ્જન્તે તે ધમ્મા અમ્હેસુ, મયઞ્ચ તેસુ ધમ્મેસુ સન્દિસ્સામ. મયઞ્હિ ભન્તે, બુદ્ધે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગતા – ઇતિપિ સો ભગવા…પે… સત્થા દેવમનુસ્સાનં બુદ્ધો ભગવાતિ. ધમ્મે…પે… સઙ્ઘે…પે… અરિયકન્તેહિ સીલેહિ સમન્નાગતા અખણ્ડેહિ…પે… સમાધિસંવત્તનિકેહી’’તિ. ‘‘લાભા વો, ધમ્મદિન્ન, સુલદ્ધં વો, ધમ્મદિન્ન! સોતાપત્તિફલં તુમ્હેહિ બ્યાકત’’ન્તિ. તતિયં.

૪. ગિલાનસુત્તં

૧૦૫૦. એકં સમયં ભગવા સક્કેસુ વિહરતિ કપિલવત્થુસ્મિં નિગ્રોધારામે. તેન ખો પન સમયેન સમ્બહુલા ભિક્ખૂ ભગવતો ચીવરકમ્મં કરોન્તિ – ‘‘નિટ્ઠિતચીવરો ભગવા તેમાસચ્ચયેન ચારિકં પક્કમિસ્સતી’’તિ. અસ્સોસિ ખો મહાનામો સક્કો – ‘‘સમ્બહુલા કિર ભિક્ખૂ ભગવતો ચીવરકમ્મં કરોન્તિ – ‘નિટ્ઠિતચીવરો ભગવા તેમાસચ્ચયેન ચારિકં પક્કમિસ્સતી’’’તિ. અથ ખો મહાનામો સક્કો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો મહાનામો સક્કો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘સુતમેતં, ભન્તે – ‘સમ્બહુલા કિર ભિક્ખૂ ભગવતો ચીવરકમ્મં કરોન્તિ – નિટ્ઠિતચીવરો ભગવા તેમાસચ્ચયેન ચારિકં પક્કમિસ્સતી’તિ. ન ખો નેતં [ન ખો તે એતં (સી. પી.)], ભન્તે, ભગવતો સમ્મુખા સુતં સમ્મુખા પટિગ્ગહિતં સપ્પઞ્ઞેન ઉપાસકેન સપ્પઞ્ઞો ઉપાસકો આબાધિકો દુક્ખિતો બાળ્હગિલાનો ઓવદિતબ્બો’’તિ.

‘‘સપ્પઞ્ઞેન મહાનામ, ઉપાસકેન સપ્પઞ્ઞો ઉપાસકો આબાધિકો દુક્ખિતો બાળ્હગિલાનો ચતૂહિ અસ્સાસનીયેહિ ધમ્મેહિ અસ્સાસેતબ્બો – ‘અસ્સાસતાયસ્મા – અત્થાયસ્મતો બુદ્ધે અવેચ્ચપ્પસાદો ઇતિપિ સો ભગવા…પે… સત્થા દેવમનુસ્સાનં બુદ્ધો ભગવાતિ. અસ્સાસતાયસ્મા – અત્થાયસ્મતો ધમ્મે…પે… સઙ્ઘે…પે… અરિયકન્તાનિ સીલાનિ અખણ્ડાનિ…પે… સમાધિસંવત્તનિકાની’’’તિ.

‘‘સપ્પઞ્ઞેન, મહાનામ, ઉપાસકેન સપ્પઞ્ઞો ઉપાસકો આબાધિકો દુક્ખિતો બાળ્હગિલાનો ઇમેહિ ચતૂહિ અસ્સાસનીયેહિ ધમ્મેહિ અસ્સાસેત્વા એવમસ્સ વચનીયો – ‘અત્થાયસ્મતો માતાપિતૂસુ અપેક્ખા’તિ? સો ચે એવં વદેય્ય – ‘અત્થિ મે માતાપિતૂસુ અપેક્ખા’તિ, સો એવમસ્સ વચનીયો – ‘આયસ્મા ખો મારિસો મરણધમ્મો. સચે પાયસ્મા માતાપિતૂસુ અપેક્ખં કરિસ્સતિ, મરિસ્સતેવ; નો ચે પાયસ્મા માતાપિતૂસુ અપેક્ખં કરિસ્સતિ, મરિસ્સતેવ. સાધાયસ્મા, યા તે માતાપિતૂસુ અપેક્ખા તં પજહા’’’તિ.

‘‘સો ચે એવં વદેય્ય – ‘યા મે માતાપિતૂસુ અપેક્ખા સા પહીના’તિ, સો એવમસ્સ વચનીયો – ‘અત્થિ પનાયસ્મતો પુત્તદારેસુ અપેક્ખા’તિ? સો ચે એવં વદેય્ય – ‘અત્થિ મે પુત્તદારેસુ અપેક્ખા’તિ, સો એવમસ્સ વચનીયો – ‘આયસ્મા ખો મારિસો મરણધમ્મો. સચે પાયસ્મા પુત્તદારેસુ અપેક્ખં કરિસ્સતિ, મરિસ્સતેવ; નો ચે પાયસ્મા પુત્તદારેસુ અપેક્ખં કરિસ્સતિ, મરિસ્સતેવ. સાધાયસ્મા, યા તે પુત્તદારેસુ અપેક્ખા તં પજહા’’’તિ.

‘‘સો ચે એવં વદેય્ય – ‘યા મે પુત્તદારેસુ અપેક્ખા સા પહીના’તિ, સો એવમસ્સ વચનીયો – ‘અત્થિ પનાયસ્મતો માનુસકેસુ પઞ્ચસુ કામગુણેસુ અપેક્ખા’તિ? સો ચે એવં વદેય્ય – ‘અત્થિ મે માનુસકેસુ પઞ્ચસુ કામગુણેસુ અપેક્ખા’તિ, સો એવમસ્સ વચનીયો – ‘માનુસકેહિ ખો, આવુસો, કામેહિ દિબ્બા કામા અભિક્કન્તતરા ચ પણીતતરા ચ. સાધાયસ્મા, માનુસકેહિ કામેહિ ચિત્તં વુટ્ઠાપેત્વા ચાતુમહારાજિકેસુ [ચાતુમ્મહારાજિકેસુ (સી. સ્યા. કં. પી.)] દેવેસુ ચિત્તં અધિમોચેહી’’’તિ.

‘‘સો ચે એવં વદેય્ય – ‘માનુસકેહિ મે કામેહિ ચિત્તં વુટ્ઠિતં, ચાતુમહારાજિકેસુ દેવેસુ ચિત્તં અધિમોચિત’ન્તિ, સો એવમસ્સ વચનીયો – ‘ચાતુમહારાજિકેહિ ખો, આવુસો, દેવેહિ તાવતિંસા દેવા અભિક્કન્તતરા ચ પણીતતરા ચ. સાધાયસ્મા, ચાતુમહારાજિકેહિ દેવેહિ ચિત્તં વુટ્ઠાપેત્વા તાવતિંસેસુ દેવેસુ ચિત્તં અધિમોચેહી’’’તિ.

‘‘સો ચે એવં વદેય્ય – ‘ચાતુમહારાજિકેહિ મે દેવેહિ ચિત્તં વુટ્ઠિતં, તાવતિંસેસુ દેવેસુ ચિત્તં અધિમોચિત’ન્તિ, સો એવમસ્સ વચનીયો – ‘તાવતિંસેહિ ખો, આવુસો, દેવેહિ યામા દેવા…પે… તુસિતા દેવા…પે… નિમ્માનરતી દેવા…પે… પરનિમ્મિતવસવત્તી દેવા…પે… પરનિમ્મિતવસવત્તીહિ ખો, આવુસો, દેવેહિ બ્રહ્મલોકો અભિક્કન્તતરો ચ પણીતતરો ચ. સાધાયસ્મા, પરનિમ્મિતવસવત્તીહિ દેવેહિ ચિત્તં વુટ્ઠાપેત્વા બ્રહ્મલોકે ચિત્તં અધિમોચેહી’તિ. સો ચે એવં વદેય્ય – ‘પરનિમ્મિતવસવત્તીહિ મે દેવેહિ ચિત્તં વુટ્ઠિતં, બ્રહ્મલોકે ચિત્તં અધિમોચિત’ન્તિ, સો એવમસ્સ વચનીયો – ‘બ્રહ્મલોકોપિ ખો, આવુસો, અનિચ્ચો અદ્ધુવો સક્કાયપરિયાપન્નો. સાધાયસ્મા, બ્રહ્મલોકા ચિત્તં વુટ્ઠાપેત્વા સક્કાયનિરોધે ચિત્તં ઉપસંહરાહી’’’તિ.

‘‘સો ચે એવં વદેય્ય – ‘બ્રહ્મલોકા મે ચિત્તં વુટ્ઠિતં, સક્કાયનિરોધે ચિત્તં ઉપસંહરામી’તિ; એવં વિમુત્તચિત્તસ્સ ખો, મહાનામ, ઉપાસકસ્સ આસવા [વસ્સસત (સી. સ્યા.)] વિમુત્તચિત્તેન ભિક્ખુના ન કિઞ્ચિ નાનાકરણં વદામિ, યદિદં – વિમુત્તિયા વિમુત્ત’’ન્તિ. ચતુત્થં.

૫. સોતાપત્તિફલસુત્તં

૧૦૫૧. ‘‘ચત્તારોમે, ભિક્ખવે, ધમ્મા ભાવિતા બહુલીકતા સોતાપત્તિફલસચ્છિકિરિયાય સંવત્તન્તિ. કતમે ચત્તારો? સપ્પુરિસસંસેવો, સદ્ધમ્મસ્સવનં, યોનિસોમનસિકારો, ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપત્તિ – ઇમે ખો, ભિક્ખવે, ચત્તારો ધમ્મા ભાવિતા બહુલીકતા સોતાપત્તિફલસચ્છિકિરિયાય સંવત્તન્તી’’તિ. પઞ્ચમં.

૬. સકદાગામિફલસુત્તં

૧૦૫૨. ‘‘ચત્તારોમે, ભિક્ખવે, ધમ્મા ભાવિતા બહુલીકતા સકદાગામિફલસચ્છિકિરિયાય સંવત્તન્તિ. કતમે ચત્તારો? …પે… સંવત્તન્તી’’તિ. છટ્ઠં.

૭. અનાગામિફલસુત્તં

૧૦૫૩. …પે… અનાગામિફલસચ્છિકિરિયાય…પે… સંવત્તન્તી’’તિ. સત્તમં.

૮. અરહત્તફલસુત્તં

૧૦૫૪. …પે… અરહત્તફલસચ્છિકિરિયાય…પે… સંવત્તન્તી’’તિ. અટ્ઠમં.

૯. પઞ્ઞાપટિલાભસુત્તં

૧૦૫૫. …પે… પઞ્ઞાપટિલાભાય…પે… સંવત્તન્તી’’તિ. નવમં.

૧૦. પઞ્ઞાવુદ્ધિસુત્તં

૧૦૫૬. …પે… પઞ્ઞાવુદ્ધિયા …પે… સંવત્તન્તી’’તિ. દસમં.

૧૧. પઞ્ઞાવેપુલ્લસુત્તં

૧૦૫૭. …પે…. પઞ્ઞાવેપુલ્લાય…પે… સંવત્તન્તી’’તિ. એકાદસમં.

સપ્પઞ્ઞવગ્ગો છટ્ઠો.

તસ્સુદ્દાનં –

સગાથકં વસ્સંવુત્થં, ધમ્મદિન્નઞ્ચ ગિલાનં;

ચતુરો ફલા પટિલાભો, વુદ્ધિ વેપુલ્લતાય ચાતિ.