૧. અવિજ્જાવગ્ગો

૧. અવિજ્જાસુત્તં

૧. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. તત્ર ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘ભિક્ખવો’’તિ. ‘‘ભદન્તે’’તિ તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું. ભગવા એતદવોચ –

‘‘અવિજ્જા, ભિક્ખવે, પુબ્બઙ્ગમા અકુસલાનં ધમ્માનં સમાપત્તિયા, અન્વદેવ [અનુદેવ (સી. પી. ક.)] અહિરિકં અનોત્તપ્પં. અવિજ્જાગતસ્સ, ભિક્ખવે, અવિદ્દસુનો મિચ્છાદિટ્ઠિ પહોતિ; મિચ્છાદિટ્ઠિસ્સ મિચ્છાસઙ્કપ્પો પહોતિ; મિચ્છાસઙ્કપ્પસ્સ મિચ્છાવાચા પહોતિ; મિચ્છાવાચસ્સ મિચ્છાકમ્મન્તો પહોતિ; મિચ્છાકમ્મન્તસ્સ મિચ્છાઆજીવો પહોતિ; મિચ્છાઆજીવસ્સ મિચ્છાવાયામો પહોતિ; મિચ્છાવાયામસ્સ મિચ્છાસતિ પહોતિ; મિચ્છાસતિસ્સ મિચ્છાસમાધિ પહોતિ.

‘‘વિજ્જા ચ ખો, ભિક્ખવે, પુબ્બઙ્ગમા કુસલાનં ધમ્માનં સમાપત્તિયા, અન્વદેવ હિરોત્તપ્પં. વિજ્જાગતસ્સ, ભિક્ખવે, વિદ્દસુનો સમ્માદિટ્ઠિ પહોતિ; સમ્માદિટ્ઠિસ્સ સમ્માસઙ્કપ્પો પહોતિ; સમ્માસઙ્કપ્પસ્સ સમ્માવાચા પહોતિ; સમ્માવાચસ્સ સમ્માકમ્મન્તો પહોતિ; સમ્માકમ્મન્તસ્સ સમ્માઆજીવો પહોતિ; સમ્માઆજીવસ્સ સમ્માવાયામો પહોતિ; સમ્માવાયામસ્સ સમ્માસતિ પહોતિ; સમ્માસતિસ્સ સમ્માસમાધિ પહોતી’’તિ. પઠમં.

૨. ઉપડ્ઢસુત્તં

૨. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા સક્યેસુ વિહરતિ નગરકં નામ [નાગરકં નામ (સી.), સક્કરં નામ (સ્યા. ક.)] સક્યાનં નિગમો. અથ ખો આયસ્મા આનન્દો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા આનન્દો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘ઉપડ્ઢમિદં, ભન્તે, બ્રહ્મચરિયં, યદિદં – કલ્યાણમિત્તતા કલ્યાણસહાયતા કલ્યાણસમ્પવઙ્કતા’’તિ.

‘‘મા હેવં, આનન્દ, મા હેવં, આનન્દ! સકલમેવિદં, આનન્દ, બ્રહ્મચરિયં, યદિદં – કલ્યાણમિત્તતા કલ્યાણસહાયતા કલ્યાણસમ્પવઙ્કતા. કલ્યાણમિત્તસ્સેતં, આનન્દ, ભિક્ખુનો પાટિકઙ્ખં કલ્યાણસહાયસ્સ કલ્યાણસમ્પવઙ્કસ્સ – અરિયં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં ભાવેસ્સતિ, અરિયં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં બહુલીકરિસ્સતિ.

‘‘કથઞ્ચાનન્દ, ભિક્ખુ કલ્યાણમિત્તો કલ્યાણસહાયો કલ્યાણસમ્પવઙ્કો અરિયં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં ભાવેતિ, અરિયં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં બહુલીકરોતિ? ઇધાનન્દ, ભિક્ખુ સમ્માદિટ્ઠિં ભાવેતિ વિવેકનિસ્સિતં વિરાગનિસ્સિતં નિરોધનિસ્સિતં વોસ્સગ્ગપરિણામિં; સમ્માસઙ્કપ્પં ભાવેતિ વિવેકનિસ્સિતં …પે… સમ્માવાચં ભાવેતિ …પે… સમ્માકમ્મન્તં ભાવેતિ…પે… સમ્માઆજીવં ભાવેતિ…પે… સમ્માવાયામં ભાવેતિ…પે… સમ્માસતિં ભાવેતિ…પે… સમ્માસમાધિં ભાવેતિ વિવેકનિસ્સિતં વિરાગનિસ્સિતં નિરોધનિસ્સિતં વોસ્સગ્ગપરિણામિં. એવં ખો, આનન્દ, ભિક્ખુ કલ્યાણમિત્તો કલ્યાણસહાયો કલ્યાણસમ્પવઙ્કો અરિયં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં ભાવેતિ, અરિયં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં બહુલીકરોતિ.

‘‘તદમિનાપેતં, આનન્દ, પરિયાયેન વેદિતબ્બં યથા સકલમેવિદં બ્રહ્મચરિયં, યદિદં – કલ્યાણમિત્તતા કલ્યાણસહાયતા કલ્યાણસમ્પવઙ્કતા. મમઞ્હિ, આનન્દ, કલ્યાણમિત્તં આગમ્મ જાતિધમ્મા સત્તા જાતિયા પરિમુચ્ચન્તિ; જરાધમ્મા સત્તા જરાય પરિમુચ્ચન્તિ; મરણધમ્મા સત્તા મરણેન પરિમુચ્ચન્તિ; સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસધમ્મા સત્તા સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસેહિ પરિમુચ્ચન્તિ. ઇમિના ખો એતં, આનન્દ, પરિયાયેન વેદિતબ્બં યથા સકલમેવિદં બ્રહ્મચરિયં, યદિદં – કલ્યાણમિત્તતા કલ્યાણસહાયતા કલ્યાણસમ્પવઙ્કતા’’તિ. દુતિયં.

૩. સારિપુત્તસુત્તં

૩. સાવત્થિનિદાનં. અથ ખો આયસ્મા સારિપુત્તો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા સારિપુત્તો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘સકલમિદં, ભન્તે, બ્રહ્મચરિયં, યદિદં – કલ્યાણમિત્તતા કલ્યાણસહાયતા કલ્યાણસમ્પવઙ્કતા’’તિ.

‘‘સાધુ સાધુ, સારિપુત્ત! સકલમિદં, સારિપુત્ત, બ્રહ્મચરિયં, યદિદં – કલ્યાણમિત્તતા કલ્યાણસહાયતા કલ્યાણસમ્પવઙ્કતા. કલ્યાણમિત્તસ્સેતં, સારિપુત્ત, ભિક્ખુનો પાટિકઙ્ખં કલ્યાણસહાયસ્સ કલ્યાણસમ્પવઙ્કસ્સ – અરિયં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં ભાવેસ્સતિ, અરિયં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં બહુલીકરિસ્સતિ. કથઞ્ચ, સારિપુત્ત, ભિક્ખુ કલ્યાણમિત્તો કલ્યાણસહાયો કલ્યાણસમ્પવઙ્કો અરિયં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં ભાવેતિ, અરિયં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં બહુલીકરોતિ?

‘‘ઇધ, સારિપુત્ત, ભિક્ખુ સમ્માદિટ્ઠિં ભાવેતિ વિવેકનિસ્સિતં વિરાગનિસ્સિતં નિરોધનિસ્સિતં વોસ્સગ્ગપરિણામિં…પે… સમ્માસમાધિં ભાવેતિ વિવેકનિસ્સિતં વિરાગનિસ્સિતં નિરોધનિસ્સિતં વોસ્સગ્ગપરિણામિં. એવં ખો, સારિપુત્ત, ભિક્ખુ કલ્યાણમિત્તો કલ્યાણસહાયો કલ્યાણસમ્પવઙ્કો અરિયં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં ભાવેતિ, અરિયં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં બહુલીકરોતિ.

‘‘તદમિનાપેતં, સારિપુત્ત, પરિયાયેન વેદિતબ્બં યથા સકલમિદં બ્રહ્મચરિયં, યદિદં – કલ્યાણમિત્તતા કલ્યાણસહાયતા કલ્યાણસમ્પવઙ્કતા. મમઞ્હિ, સારિપુત્ત, કલ્યાણમિત્તં આગમ્મ જાતિધમ્મા સત્તા જાતિયા પરિમુચ્ચન્તિ; જરાધમ્મા સત્તા જરાય પરિમુચ્ચન્તિ; મરણધમ્મા સત્તા મરણેન પરિમુચ્ચન્તિ; સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસધમ્મા સત્તા સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસેહિ પરિમુચ્ચન્તિ. ઇમિના ખો એતં, સારિપુત્ત, પરિયાયેન વેદિતબ્બં યથા સકલમિદં બ્રહ્મચરિયં, યદિદં – કલ્યાણમિત્તતા કલ્યાણસહાયતા કલ્યાણસમ્પવઙ્કતા’’તિ. તતિયં.

૪. જાણુસ્સોણિબ્રાહ્મણસુત્તં

૪. સાવત્થિનિદાનં. અથ ખો આયસ્મા આનન્દો પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય સાવત્થિં પિણ્ડાય પાવિસિ. અદ્દસા ખો આયસ્મા આનન્દો જાણુસ્સોણિં બ્રાહ્મણં સબ્બસેતેન વળવાભિરથેન [વળભીરથેન (સી.)] સાવત્થિયા નિય્યાયન્તં. સેતા સુદં અસ્સા યુત્તા હોન્તિ સેતાલઙ્કારા, સેતો રથો, સેતપરિવારો, સેતા રસ્મિયો, સેતા પતોદલટ્ઠિ, સેતં છત્તં, સેતં ઉણ્હીસં, સેતાનિ વત્થાનિ, સેતા ઉપાહના, સેતાય સુદં વાલબીજનિયા બીજીયતિ. તમેનં જનો દિસ્વા એવમાહ – ‘‘બ્રહ્મં વત, ભો, યાનં! બ્રહ્મયાનરૂપં વત, ભો’’તિ!!

અથ ખો આયસ્મા આનન્દો સાવત્થિયં પિણ્ડાય ચરિત્વા પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપટિક્કન્તો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા આનન્દો ભગવન્તં એતદવોચ –

‘‘ઇધાહં, ભન્તે, પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય સાવત્થિં પિણ્ડાય પાવિસિં. અદ્દસં ખ્વાહં, ભન્તે, જાણુસ્સોણિં બ્રાહ્મણં સબ્બસેતેન વળવાભિરથેન સાવત્થિયા નિય્યાયન્તં. સેતા સુદં અસ્સા યુત્તા હોન્તિ સેતાલઙ્કારા, સેતો રથો, સેતપરિવારો, સેતા રસ્મિયો, સેતા પતોદલટ્ઠિ, સેતં છત્તં, સેતં ઉણ્હીસં, સેતાનિ વત્થાનિ, સેતા ઉપાહના, સેતાય સુદં વાલબીજનિયા બીજીયતિ. તમેનં જનો દિસ્વા એવમાહ – ‘બ્રહ્મં વત, ભો, યાનં! બ્રહ્મયાનરૂપં વત, ભો’તિ!! સક્કા નુ ખો, ભન્તે, ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે બ્રહ્મયાનં પઞ્ઞાપેતુ’’ન્તિ?

‘‘સક્કા, આનન્દા’’તિ ભગવા અવોચ – ‘‘ઇમસ્સેવ ખો એતં, આનન્દ, અરિયસ્સ અટ્ઠઙ્ગિકસ્સ મગ્ગસ્સ અધિવચનં – ‘બ્રહ્મયાનં’ ઇતિપિ, ‘ધમ્મયાનં’ ઇતિપિ, ‘અનુત્તરો સઙ્ગામવિજયો’ ઇતિપી’’તિ.

‘‘સમ્માદિટ્ઠિ, આનન્દ, ભાવિતા બહુલીકતા રાગવિનયપરિયોસાના હોતિ, દોસવિનયપરિયોસાના હોતિ, મોહવિનયપરિયોસાના હોતિ. સમ્માસઙ્કપ્પો, આનન્દ, ભાવિતો બહુલીકતો રાગવિનયપરિયોસાનો હોતિ, દોસવિનયપરિયોસાનો હોતિ, મોહવિનયપરિયોસાનો હોતિ. સમ્માવાચા, આનન્દ, ભાવિતા બહુલીકતા રાગવિનયપરિયોસાના હોતિ, દોસ…પે… મોહવિનયપરિયોસાના હોતિ. સમ્માકમ્મન્તો, આનન્દ, ભાવિતો બહુલીકતો રાગવિનયપરિયોસાનો હોતિ, દોસ… મોહવિનયપરિયોસાનો હોતિ. સમ્માઆજીવો, આનન્દ, ભાવિતો બહુલીકતો રાગવિનયપરિયોસાનો હોતિ, દોસ… મોહવિનયપરિયોસાનો હોતિ. સમ્માવાયામો, આનન્દ, ભાવિતો બહુલીકતો રાગવિનયપરિયોસાનો હોતિ, દોસ… મોહવિનયપરિયોસાનો હોતિ. સમ્માસતિ, આનન્દ, ભાવિતા બહુલીકતા રાગવિનયપરિયોસાના હોતિ, દોસ… મોહવિનયપરિયોસાના હોતિ. સમ્માસમાધિ, આનન્દ, ભાવિતો બહુલીકતો રાગવિનયપરિયોસાનો હોતિ, દોસ… મોહવિનયપરિયોસાનો હોતિ.

‘‘ઇમિના ખો એતં, આનન્દ, પરિયાયેન વેદિતબ્બં યથા ઇમસ્સેવેતં અરિયસ્સ અટ્ઠઙ્ગિકસ્સ મગ્ગસ્સ અધિવચનં – ‘બ્રહ્મયાનં’ ઇતિપિ, ‘ધમ્મયાનં’ ઇતિપિ, ‘અનુત્તરો સઙ્ગામવિજયો’ ઇતિપી’’તિ. ઇદમવોચ ભગવા. ઇદં વત્વાન સુગતો અથાપરં એતદવોચ સત્થા –

‘‘યસ્સ સદ્ધા ચ પઞ્ઞા ચ, ધમ્મા યુત્તા સદા ધુરં;

હિરી ઈસા મનો યોત્તં, સતિ આરક્ખસારથિ.

‘‘રથો સીલપરિક્ખારો, ઝાનક્ખો ચક્કવીરિયો;

ઉપેક્ખા ધુરસમાધિ, અનિચ્છા પરિવારણં.

‘‘અબ્યાપાદો અવિહિંસા, વિવેકો યસ્સ આવુધં;

તિતિક્ખા ચમ્મસન્નાહો [વમ્મસન્નાહો (સી.)], યોગક્ખેમાય વત્તતિ.

‘‘એતદત્તનિ સમ્ભૂતં, બ્રહ્મયાનં અનુત્તરં;

નિય્યન્તિ ધીરા લોકમ્હા, અઞ્ઞદત્થુ જયં જય’’ન્તિ. ચતુત્થં;

૫. કિમત્થિયસુત્તં

૫. સાવત્થિનિદાનં. અથ ખો સમ્બહુલા ભિક્ખૂ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસુ…પે… એકમન્તં નિસીદિંસુ. એકમન્તં નિસિન્ના ખો તે ભિક્ખૂ ભગવન્તં એતદવોચું –

‘‘ઇધ નો, ભન્તે, અઞ્ઞતિત્થિયા પરિબ્બાજકા અમ્હે એવં પુચ્છન્તિ – ‘કિમત્થિયં, આવુસો, સમણે ગોતમે બ્રહ્મચરિયં વુસ્સતી’તિ? એવં પુટ્ઠા મયં, ભન્તે, તેસં અઞ્ઞતિત્થિયાનં પરિબ્બાજકાનં એવં બ્યાકરોમ – ‘દુક્ખસ્સ ખો, આવુસો, પરિઞ્ઞત્થં ભગવતિ બ્રહ્મચરિયં વુસ્સતી’તિ. કચ્ચિ મયં, ભન્તે, એવં પુટ્ઠા એવં બ્યાકરમાના વુત્તવાદિનો ચેવ ભગવતો હોમ, ન ચ ભગવન્તં અભૂતેન અબ્ભાચિક્ખામ, ધમ્મસ્સ ચાનુધમ્મં બ્યાકરોમ, ન ચ કોચિ સહધમ્મિકો વાદાનુવાદો ગારય્હં ઠાનં આગચ્છતી’’તિ?

‘‘તગ્ઘ તુમ્હે, ભિક્ખવે, એવં પુટ્ઠા એવં બ્યાકરમાના વુત્તવાદિનો ચેવ મે હોથ, ન ચ મં અભૂતેન અબ્ભાચિક્ખથ, ધમ્મસ્સ ચાનુધમ્મં બ્યાકરોથ, ન ચ કોચિ સહધમ્મિકો વાદાનુવાદો ગારય્હં ઠાનં આગચ્છતિ. દુક્ખસ્સ હિ પરિઞ્ઞત્થં મયિ બ્રહ્મચરિયં વુસ્સતિ. સચે વો, ભિક્ખવે, અઞ્ઞતિત્થિયા પરિબ્બાજકા એવં પુચ્છેય્યું – ‘અત્થિ પનાવુસો, મગ્ગો, અત્થિ પટિપદા એતસ્સ દુક્ખસ્સ પરિઞ્ઞાયા’તિ, એવં પુટ્ઠા તુમ્હે, ભિક્ખવે, તેસં અઞ્ઞતિત્થિયાનં પરિબ્બાજકાનં એવં બ્યાકરેય્યાથ – ‘અત્થિ ખો, આવુસો, મગ્ગો, અત્થિ પટિપદા એતસ્સ દુક્ખસ્સ પરિઞ્ઞાયા’’’તિ.

‘‘કતમો ચ, ભિક્ખવે, મગ્ગો, કતમા પટિપદા એતસ્સ દુક્ખસ્સ પરિઞ્ઞાયાતિ? અયમેવ અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો, સેય્યથિદં – સમ્માદિટ્ઠિ…પે… સમ્માસમાધિ. અયં, ભિક્ખવે, મગ્ગો, અયં પટિપદા એતસ્સ દુક્ખસ્સ પરિઞ્ઞાયાતિ. એવં પુટ્ઠા તુમ્હે, ભિક્ખવે, તેસં અઞ્ઞતિત્થિયાનં પરિબ્બાજકાનં એવં બ્યાકરેય્યાથા’’તિ. પઞ્ચમં.

૬. પઠમઅઞ્ઞતરભિક્ખુસુત્તં

૬. સાવત્થિનિદાનં. અથ ખો અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ…પે… એકમન્તં નિસિન્નો ખો સો ભિક્ખુ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘‘બ્રહ્મચરિયં, બ્રહ્મચરિય’ન્તિ, ભન્તે, વુચ્ચતિ. કતમં નુ ખો, ભન્તે, બ્રહ્મચરિયં, કતમં બ્રહ્મચરિયપરિયોસાન’’ન્તિ?

‘‘અયમેવ ખો, ભિક્ખુ, અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો બ્રહ્મચરિયં, સેય્યથિદં – સમ્માદિટ્ઠિ…પે… સમ્માસમાધિ. યો ખો, ભિક્ખુ, રાગક્ખયો દોસક્ખયો મોહક્ખયો – ઇદં બ્રહ્મચરિયપરિયોસાન’’ન્તિ. છટ્ઠં.

૭. દુતિયઅઞ્ઞતરભિક્ખુસુત્તં

૭. સાવત્થિનિદાનં. અથ ખો અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ…પે… એકમન્તં નિસિન્નો ખો સો ભિક્ખુ ભગવન્તં એતદવોચ –

‘‘‘રાગવિનયો દોસવિનયો મોહવિનયો’તિ, ભન્તે, વુચ્ચતિ. કિસ્સ નુ ખો એતં, ભન્તે, અધિવચનં – ‘રાગવિનયો દોસવિનયો મોહવિનયો’’’તિ? ‘‘નિબ્બાનધાતુયા ખો એતં, ભિક્ખુ, અધિવચનં – ‘રાગવિનયો દોસવિનયો મોહવિનયો’તિ. આસવાનં ખયો તેન વુચ્ચતી’’તિ.

એવં વુત્તે સો ભિક્ખુ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘‘અમતં, અમત’ન્તિ, ભન્તે, વુચ્ચતિ. કતમં નુ ખો, ભન્તે, અમતં, કતમો અમતગામિમગ્ગો’’તિ? ‘‘યો ખો, ભિક્ખુ, રાગક્ખયો દોસક્ખયો મોહક્ખયો – ઇદં વુચ્ચતિ અમતં. અયમેવ અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો અમતગામિમગ્ગો, સેય્યથિદં – સમ્માદિટ્ઠિ…પે… સમ્માસમાધી’’તિ. સત્તમં.

૮. વિભઙ્ગસુત્તં

૮. સાવત્થિનિદાનં. ‘‘અરિયં વો, ભિક્ખવે, અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં દેસેસ્સામિ વિભજિસ્સામિ. તં સુણાથ, સાધુકં મનસિ કરોથ; ભાસિસ્સામી’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું. ભગવા એતદવોચ –

‘‘કતમો ચ, ભિક્ખવે, અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો? સેય્યથિદં – સમ્માદિટ્ઠિ…પે… સમ્માસમાધિ.

‘‘કતમા ચ, ભિક્ખવે, સમ્માદિટ્ઠિ? યં ખો, ભિક્ખવે, દુક્ખે ઞાણં, દુક્ખસમુદયે ઞાણં, દુક્ખનિરોધે ઞાણં, દુક્ખનિરોધગામિનિયા પટિપદાય ઞાણં – અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, સમ્માદિટ્ઠિ.

‘‘કતમો ચ, ભિક્ખવે, સમ્માસઙ્કપ્પો? યો ખો, ભિક્ખવે, નેક્ખમ્મસઙ્કપ્પો, અબ્યાપાદસઙ્કપ્પો, અવિહિંસાસઙ્કપ્પો – અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, સમ્માસઙ્કપ્પો.

‘‘કતમા ચ, ભિક્ખવે, સમ્માવાચા? યા ખો, ભિક્ખવે, મુસાવાદા વેરમણી, પિસુણાય વાચાય વેરમણી, ફરુસાય વાચાય વેરમણી, સમ્ફપ્પલાપા વેરમણી – અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, સમ્માવાચા.

‘‘કતમો ચ, ભિક્ખવે, સમ્માકમ્મન્તો? યા ખો, ભિક્ખવે, પાણાતિપાતા વેરમણી, અદિન્નાદાના વેરમણી, અબ્રહ્મચરિયા વેરમણી – અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, સમ્માકમ્મન્તો.

‘‘કતમો ચ, ભિક્ખવે, સમ્માઆજીવો? ઇધ, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો મિચ્છાઆજીવં પહાય સમ્માઆજીવેન જીવિતં કપ્પેતિ – અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, સમ્માઆજીવો.

‘‘કતમો ચ, ભિક્ખવે, સમ્માવાયામો? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ અનુપ્પન્નાનં પાપકાનં અકુસલાનં ધમ્માનં અનુપ્પાદાય છન્દં જનેતિ વાયમતિ વીરિયં આરભતિ ચિત્તં પગ્ગણ્હાતિ પદહતિ, ઉપ્પન્નાનં પાપકાનં અકુસલાનં ધમ્માનં પહાનાય છન્દં જનેતિ…પે… અનુપ્પન્નાનં કુસલાનં ધમ્માનં ઉપ્પાદાય છન્દં જનેતિ…પે… ઉપ્પન્નાનં કુસલાનં ધમ્માનં ઠિતિયા અસમ્મોસાય ભિય્યોભાવાય વેપુલ્લાય ભાવનાય પારિપૂરિયા છન્દં જનેતિ વાયમતિ વીરિયં આરભતિ ચિત્તં પગ્ગણ્હાતિ પદહતિ – અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, સમ્માવાયામો.

‘‘કતમા ચ, ભિક્ખવે, સમ્માસતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ કાયે કાયાનુપસ્સી વિહરતિ આતાપી સમ્પજાનો સતિમા, વિનેય્ય લોકે અભિજ્ઝાદોમનસ્સં; વેદનાસુ વેદનાનુપસ્સી વિહરતિ આતાપી સમ્પજાનો સતિમા, વિનેય્ય લોકે અભિજ્ઝાદોમનસ્સં; ચિત્તે ચિત્તાનુપસ્સી વિહરતિ આતાપી સમ્પજાનો સતિમા, વિનેય્ય લોકે અભિજ્ઝાદોમનસ્સં; ધમ્મેસુ ધમ્માનુપસ્સી વિહરતિ આતાપી સમ્પજાનો સતિમા, વિનેય્ય લોકે અભિજ્ઝાદોમનસ્સં – અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, સમ્માસતિ.

‘‘કતમો ચ, ભિક્ખવે, સમ્માસમાધિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ વિવિચ્ચેવ કામેહિ વિવિચ્ચ અકુસલેહિ ધમ્મેહિ સવિતક્કં સવિચારં વિવેકજં પીતિસુખં પઠમં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. વિતક્કવિચારાનં વૂપસમા અજ્ઝત્તં સમ્પસાદનં ચેતસો એકોદિભાવં અવિતક્કં અવિચારં સમાધિજં પીતિસુખં દુતિયં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. પીતિયા ચ વિરાગા ઉપેક્ખકો ચ વિહરતિ સતો ચ સમ્પજાનો, સુખઞ્ચ કાયેન પટિસંવેદેતિ, યં તં અરિયા આચિક્ખન્તિ – ‘ઉપેક્ખકો સતિમા સુખવિહારી’તિ તતિયં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. સુખસ્સ ચ પહાના દુક્ખસ્સ ચ પહાના પુબ્બેવ સોમનસ્સદોમનસ્સાનં અત્થઙ્ગમા અદુક્ખમસુખં ઉપેક્ખાસતિપારિસુદ્ધિં ચતુત્થં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ – અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, સમ્માસમાધી’’તિ. અટ્ઠમં.

૯. સૂકસુત્તં

૯. સાવત્થિનિદાનં. ‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, સાલિસૂકં વા યવસૂકં વા મિચ્છાપણિહિતં હત્થેન વા પાદેન વા અક્કન્તં હત્થં વા પાદં વા ભિન્દિસ્સતિ [ભેચ્છતિ (ક.)], લોહિતં વા ઉપ્પાદેસ્સતીતિ – નેતં ઠાનં વિજ્જતિ. તં કિસ્સ હેતુ? મિચ્છાપણિહિતત્તા, ભિક્ખવે, સૂકસ્સ. એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, સો વત ભિક્ખુ મિચ્છાપણિહિતાય દિટ્ઠિયા મિચ્છાપણિહિતાય મગ્ગભાવનાય અવિજ્જં ભિન્દિસ્સતિ, વિજ્જં ઉપ્પાદેસ્સતિ, નિબ્બાનં સચ્છિકરિસ્સતીતિ – નેતં ઠાનં વિજ્જતિ. તં કિસ્સ હેતુ? મિચ્છાપણિહિતત્તા, ભિક્ખવે, દિટ્ઠિયા.

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, સાલિસૂકં વા યવસૂકં વા સમ્માપણિહિતં હત્થેન વા પાદેન વા અક્કન્તં હત્થં વા પાદં વા ભિન્દિસ્સતિ, લોહિતં વા ઉપ્પાદેસ્સતીતિ – ઠાનમેતં વિજ્જતિ. તં કિસ્સ હેતુ? સમ્માપણિહિતત્તા, ભિક્ખવે, સૂકસ્સ. એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, સો વત ભિક્ખુ સમ્માપણિહિતાય દિટ્ઠિયા સમ્માપણિહિતાય મગ્ગભાવનાય અવિજ્જં ભિન્દિસ્સતિ, વિજ્જં ઉપ્પાદેસ્સતિ, નિબ્બાનં સચ્છિકરિસ્સતીતિ – ઠાનમેતં વિજ્જતિ. તં કિસ્સ હેતુ? સમ્માપણિહિતત્તા, ભિક્ખવે, દિટ્ઠિયા.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સમ્માપણિહિતાય દિટ્ઠિયા સમ્માપણિહિતાય મગ્ગભાવનાય અવિજ્જં ભિન્દતિ, વિજ્જં ઉપ્પાદેતિ, નિબ્બાનં સચ્છિકરોતીતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સમ્માદિટ્ઠિં ભાવેતિ વિવેકનિસ્સિતં વિરાગનિસ્સિતં નિરોધનિસ્સિતં વોસ્સગ્ગપરિણામિં…પે… સમ્માસમાધિં ભાવેતિ વિવેકનિસ્સિતં વિરાગનિસ્સિતં નિરોધનિસ્સિતં વોસ્સગ્ગપરિણામિં. એવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સમ્માપણિહિતાય દિટ્ઠિયા સમ્માપણિહિતાય મગ્ગભાવનાય અવિજ્જં ભિન્દતિ, વિજ્જં ઉપ્પાદેતિ, નિબ્બાનં સચ્છિકરોતી’’તિ. નવમં.

૧૦. નન્દિયસુત્તં

૧૦. સાવત્થિનિદાનં. અથ ખો નન્દિયો પરિબ્બાજકો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવતા સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો નન્દિયો પરિબ્બાજકો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘કતિ નુ ખો, ભો ગોતમ, ધમ્મા ભાવિતા બહુલીકતા નિબ્બાનઙ્ગમા હોન્તિ નિબ્બાનપરાયના નિબ્બાનપરિયોસાના’’તિ?

‘‘અટ્ઠિમે ખો, નન્દિય, ધમ્મા ભાવિતા બહુલીકતા નિબ્બાનઙ્ગમા હોન્તિ નિબ્બાનપરાયના નિબ્બાનપરિયોસાના. કતમે અટ્ઠ? સેય્યથિદં – સમ્માદિટ્ઠિ…પે… સમ્માસમાધિ. ઇમે ખો, નન્દિય, અટ્ઠ ધમ્મા ભાવિતા બહુલીકતા નિબ્બાનઙ્ગમા હોન્તિ નિબ્બાનપરાયના નિબ્બાનપરિયોસાના’’તિ. એવં વુત્તે નન્દિયો પરિબ્બાજકો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અભિક્કન્તં, ભો ગોતમ, અભિક્કન્તં, ભો ગોતમ …પે… ઉપાસકં મં ભવં ગોતમો ધારેતુ અજ્જતગ્ગે પાણુપેતં સરણં ગત’’ન્તિ. દસમં.

અવિજ્જાવગ્ગો પઠમો.

તસ્સુદ્દાનં –

અવિજ્જઞ્ચ ઉપડ્ઢઞ્ચ, સારિપુત્તો ચ બ્રાહ્મણો;

કિમત્થિયો ચ દ્વે ભિક્ખૂ, વિભઙ્ગો સૂકનન્દિયાતિ.