૮. સઙ્ખધમસુત્તં

૩૬૦. એકં સમયં ભગવા નાળન્દાયં વિહરતિ પાવારિકમ્બવને. અથ ખો અસિબન્ધકપુત્તો ગામણિ નિગણ્ઠસાવકો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નં ખો અસિબન્ધકપુત્તં ગામણિં ભગવા એતદવોચ – ‘‘કથં નુ ખો, ગામણિ, નિગણ્ઠો નાટપુત્તો સાવકાનં ધમ્મં દેસેતી’’તિ? ‘‘એવં ખો, ભન્તે, નિગણ્ઠો નાટપુત્તો સાવકાનં ધમ્મં દેસેતિ – ‘યો કોચિ પાણં અતિપાતેતિ, સબ્બો સો આપાયિકો નેરયિકો, યો કોચિ અદિન્નં આદિયતિ, સબ્બો સો આપાયિકો નેરયિકો, યો કોચિ કામેસુ મિચ્છા ચરતિ, સબ્બો સો આપાયિકો નેરયિકો, યો કોચિ મુસા ભણતિ સબ્બો, સો આપાયિકો નેરયિકો. યંબહુલં યંબહુલં વિહરતિ, તેન તેન નીયતી’તિ. એવં ખો, ભન્તે, નિગણ્ઠો નાટપુત્તો સાવકાનં ધમ્મં દેસેતી’’તિ. ‘‘‘યંબહુલં યંબહુલઞ્ચ, ગામણિ, વિહરતિ, તેન તેન નીયતિ’, એવં સન્તે ન કોચિ આપાયિકો નેરયિકો ભવિસ્સતિ, યથા નિગણ્ઠસ્સ નાટપુત્તસ્સ વચનં’’.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, ગામણિ, યો સો પુરિસો પાણાતિપાતી રત્તિયા વા દિવસસ્સ વા સમયાસમયં ઉપાદાય, કતમો બહુતરો સમયો, યં વા સો પાણમતિપાતેતિ, યં વા સો પાણં નાતિપાતેતી’’તિ? ‘‘યો સો, ભન્તે, પુરિસો પાણાતિપાતી રત્તિયા વા દિવસસ્સ વા સમયાસમયં ઉપાદાય, અપ્પતરો સો સમયો યં સો પાણમતિપાતેતિ, અથ ખો સ્વેવ બહુતરો સમયો યં સો પાણં નાતિપાતેતી’’તિ. ‘‘‘યંબહુલં યંબહુલઞ્ચ, ગામણિ, વિહરતિ તેન તેન નીયતી’તિ, એવં સન્તે ન કોચિ આપાયિકો નેરયિકો ભવિસ્સતિ, યથા નિગણ્ઠસ્સ નાટપુત્તસ્સ વચનં’’.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, ગામણિ, યો સો પુરિસો અદિન્નાદાયી રત્તિયા વા દિવસસ્સ વા સમયાસમયં ઉપાદાય, કતમો બહુતરો સમયો, યં વા સો અદિન્નં આદિયતિ, યં વા સો અદિન્નં નાદિયતી’’તિ. ‘‘યો સો, ભન્તે, પુરિસો અદિન્નાદાયી રત્તિયા વા દિવસસ્સ વા સમયાસમયં ઉપાદાય અપ્પતરો સો સમયો, યં સો અદિન્નં આદિયતિ, અથ ખો સ્વેવ બહુતરો સમયો, યં સો અદિન્નં નાદિયતી’’તિ. ‘‘‘યંબહુલં યંબહુલઞ્ચ, ગામણિ, વિહરતિ તેન તેન નીયતી’તિ, એવં સન્તે ન કોચિ આપાયિકો નેરયિકો ભવિસ્સતિ, યથા નિગણ્ઠસ્સ નાટપુત્તસ્સ વચનં’’.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, ગામણિ, યો સો પુરિસો કામેસુમિચ્છાચારી રત્તિયા વા દિવસસ્સ વા સમયાસમયં ઉપાદાય, કતમો બહુતરો સમયો, યં વા સો કામેસુ મિચ્છા ચરતિ, યં વા સો કામેસુ મિચ્છા ન ચરતી’’તિ? ‘‘યો સો, ભન્તે, પુરિસો કામેસુમિચ્છાચારી રત્તિયા વા દિવસસ્સ વા સમયાસમયં ઉપાદાય, અપ્પતરો સો સમયો યં સો કામેસુ મિચ્છા ચરતિ, અથ ખો સ્વેવ બહુતરો સમયો, યં સો કામેસુ મિચ્છા ન ચરતી’’તિ. ‘‘‘યંબહુલં યંબહુલઞ્ચ, ગામણિ, વિહરતિ તેન તેન નીયતી’તિ, એવં સન્તે ન કોચિ આપાયિકો નેરયિકો ભવિસ્સતિ, યથા નિગણ્ઠસ્સ નાટપુત્તસ્સ વચનં’’.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, ગામણિ, યો સો પુરિસો મુસાવાદી રત્તિયા વા દિવસસ્સ વા સમયાસમયં ઉપાદાય, કતમો બહુતરો સમયો, યં વા સો મુસા ભણતિ, યં વા સો મુસા ન ભણતી’’તિ? ‘‘યો સો, ભન્તે, પુરિસો મુસાવાદી રત્તિયા વા દિવસસ્સ વા સમયાસમયં ઉપાદાય, અપ્પતરો સો સમયો, યં સો મુસા ભણતિ, અથ ખો સ્વેવ બહુતરો સમયો, યં સો મુસા ન ભણતી’’તિ. ‘‘‘યંબહુલં યંબહુલઞ્ચ, ગામણિ, વિહરતિ તેન તેન નીયતી’તિ, એવં સન્તે ન કોચિ આપાયિકો નેરયિકો ભવિસ્સતિ, યથા નિગણ્ઠસ્સ નાટપુત્તસ્સ વચનં’’.

‘‘ઇધ, ગામણિ, એકચ્ચો સત્થા એવંવાદી હોતિ એવંદિટ્ઠિ [એવંદિટ્ઠી (ક.)] – ‘યો કોચિ પાણમતિપાતેતિ, સબ્બો સો આપાયિકો નેરયિકો, યો કોચિ અદિન્નં આદિયતિ, સબ્બો સો આપાયિકો નેરયિકો, યો કોચિ કામેસુ મિચ્છા ચરતિ, સબ્બો સો આપાયિકો નેરયિકો, યો કોચિ મુસા ભણતિ, સબ્બો સો આપાયિકો નેરયિકો’તિ. તસ્મિં ખો પન, ગામણિ, સત્થરિ સાવકો અભિપ્પસન્નો હોતિ. તસ્સ એવં હોતિ – ‘મય્હં ખો સત્થા એવંવાદી એવંદિટ્ઠિ – યો કોચિ પાણમતિપાતેતિ, સબ્બો સો આપાયિકો નેરયિકોતિ. અત્થિ ખો પન મયા પાણો અતિપાતિતો, અહમ્પમ્હિ આપાયિકો નેરયિકોતિ દિટ્ઠિં પટિલભતિ. તં, ગામણિ, વાચં અપ્પહાય તં ચિત્તં અપ્પહાય તં દિટ્ઠિં અપ્પટિનિસ્સજ્જિત્વા યથાભતં નિક્ખિત્તો એવં નિરયે. મય્હં ખો સત્થા એવંવાદી એવંદિટ્ઠિ – યો કોચિ અદિન્નં આદિયતિ, સબ્બો સો આપાયિકો નેરયિકોતિ. અત્થિ ખો પન મયા અદિન્નં આદિન્નં અહમ્પમ્હિ આપાયિકો નેરયિકોતિ દિટ્ઠિં પટિલભતિ. તં, ગામણિ, વાચં અપ્પહાય તં ચિત્તં અપ્પહાય તં દિટ્ઠિં અપ્પટિનિસ્સજ્જિત્વા યથાભતં નિક્ખિત્તો એવં નિરયે. મય્હં ખો સત્થા એવંવાદી એવંદિટ્ઠિ – યો કોચિ કામેસુ મિચ્છા ચરતિ, સબ્બો સો આપાયિકો નેરયિકો’તિ. અત્થિ ખો પન મયા કામેસુ મિચ્છા ચિણ્ણં. ‘અહમ્પમ્હિ આપાયિકો નેરયિકો’તિ દિટ્ઠિં પટિલભતિ. તં, ગામણિ, વાચં અપ્પહાય તં ચિત્તં અપ્પહાય તં દિટ્ઠિં અપ્પટિનિસ્સજ્જિત્વા યથાભતં નિક્ખિત્તો એવં નિરયે. મય્હં ખો સત્થા એવંવાદી એવંદિટ્ઠિ – યો કોચિ મુસા ભણતિ, સબ્બો સો આપાયિકો નેરયિકોતિ. અત્થિ ખો પન મયા મુસા ભણિતં. ‘અહમ્પમ્હિ આપાયિકો નેરયિકો’તિ દિટ્ઠિં પટિલભતિ. તં, ગામણિ, વાચં અપ્પહાય તં ચિત્તં અપ્પહાય તં દિટ્ઠિં અપ્પટિનિસ્સજ્જિત્વા યથાભતં નિક્ખિત્તો એવં નિરયે.

‘‘ઇધ પન, ગામણિ, તથાગતો લોકે ઉપ્પજ્જતિ અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો વિજ્જાચરણસમ્પન્નો સુગતો લોકવિદૂ અનુત્તરો પુરિસદમ્મસારથિ સત્થા દેવમનુસ્સાનં બુદ્ધો ભગવા. સો અનેકપરિયાયેન પાણાતિપાતં ગરહતિ વિગરહતિ, ‘પાણાતિપાતા વિરમથા’તિ ચાહ. અદિન્નાદાનં ગરહતિ વિગરહતિ, ‘અદિન્નાદાના વિરમથા’તિ ચાહ. કામેસુમિચ્છાચારં ગરહતિ, વિગરહતિ ‘કામેસુમિચ્છાચારા વિરમથા’તિ ચાહ. મુસાવાદં ગરહતિ વિગરહતિ ‘મુસાવાદા વિરમથા’તિ ચાહ. તસ્મિં ખો પન, ગામણિ, સત્થરિ સાવકો અભિપ્પસન્નો હોતિ. સો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘ભગવા ખો અનેકપરિયાયેન પાણાતિપાતં ગરહતિ વિગરહતિ, પાણાતિપાતા વિરમથાતિ ચાહ. અત્થિ ખો પન મયા પાણો અતિપાતિતો યાવતકો વા તાવતકો વા. યો ખો પન મયા પાણો અતિપાતિતો યાવતકો વા તાવતકો વા, તં ન સુટ્ઠુ, તં ન સાધુ. અહઞ્ચેવ [અહઞ્ચે (?)] ખો પન તપ્પચ્ચયા વિપ્પટિસારી અસ્સં. ન મેતં પાપં કમ્મં [પાપકમ્મં (સ્યા. કં. પી. ક.)] અકતં ભવિસ્સતી’તિ. સો ઇતિ પટિસઙ્ખાય તઞ્ચેવ પાણાતિપાતં પજહતિ. આયતિઞ્ચ પાણાતિપાતા પટિવિરતો હોતિ. એવમેતસ્સ પાપસ્સ કમ્મસ્સ પહાનં હોતિ. એવમેતસ્સ પાપસ્સ કમ્મસ્સ સમતિક્કમો હોતિ.

‘‘‘ભગવા ખો અનેકપરિયાયેન અદિન્નાદાનં ગરહતિ વિગરહતિ, અદિન્નાદાના વિરમથાતિ ચાહ. અત્થિ ખો પન મયા અદિન્નં આદિન્નં યાવતકં વા તાવતકં વા. યં ખો પન મયા અદિન્નં આદિન્નં યાવતકં વા તાવતકં વા તં ન સુટ્ઠુ, તં ન સાધુ. અહઞ્ચેવ ખો પન તપ્પચ્ચયા વિપ્પટિસારી અસ્સં, ન મેતં પાપં કમ્મં અકતં ભવિસ્સતી’તિ. સો ઇતિ પટિસઙ્ખાય તઞ્ચેવ અદિન્નાદાનં પજહતિ. આયતિઞ્ચ અદિન્નાદાના પટિવિરતો હોતિ. એવમેતસ્સ પાપસ્સ કમ્મસ્સ પહાનં હોતિ. એવમેતસ્સ પાપસ્સ કમ્મસ્સ સમતિક્કમો હોતિ.

‘‘‘ભગવા ખો પન અનેકપરિયાયેન કામેસુમિચ્છાચારં ગરહતિ વિગરહતિ, કામેસુમિચ્છાચારા વિરમથાતિ ચાહ. અત્થિ ખો પન મયા કામેસુ મિચ્છા ચિણ્ણં યાવતકં વા તાવતકં વા. યં ખો પન મયા કામેસુ મિચ્છા ચિણ્ણં યાવતકં વા તાવતકં વા તં ન સુટ્ઠુ, તં ન સાધુ. અહઞ્ચેવ ખો પન તપ્પચ્ચયા વિપ્પટિસારી અસ્સં, ન મેતં પાપં કમ્મં અકતં ભવિસ્સતી’તિ. સો ઇતિ પટિસઙ્ખાય તઞ્ચેવ કામેસુમિચ્છાચારં પજહતિ, આયતિઞ્ચ કામેસુમિચ્છાચારા પટિવિરતો હોતિ. એવમેતસ્સ પાપસ્સ કમ્મસ્સ પહાનં હોતિ. એવમેતસ્સ પાપસ્સ કમ્મસ્સ સમતિક્કમો હોતિ.

‘‘‘ભગવા ખો પન અનેકપરિયાયેન મુસાવાદં ગરહતિ વિગરહતિ, મુસાવાદા વિરમથાતિ ચાહ. અત્થિ ખો પન મયા મુસા ભણિતં યાવતકં વા તાવતકં વા. યં ખો પન મયા મુસા ભણિતં યાવતકં વા તાવતકં વા તં ન સુટ્ઠુ, તં ન સાધુ. અહઞ્ચેવ ખો પન તપ્પચ્ચયા વિપ્પટિસારી અસ્સં, ન મેતં પાપં કમ્મં અકતં ભવિસ્સતી’તિ. સો ઇતિ પટિસઙ્ખાય તઞ્ચેવ મુસાવાદં પજહતિ, આયતિઞ્ચ મુસાવાદા પટિવિરતો હોતિ. એવમેતસ્સ પાપસ્સ કમ્મસ્સ પહાનં હોતિ. એવમેતસ્સ પાપસ્સ કમ્મસ્સ સમતિક્કમો હોતિ.

‘‘સો પાણાતિપાતં પહાય પાણાતિપાતા પટિવિરતો હોતિ. અદિન્નાદાનં પહાય અદિન્નાદાના પટિવિરતો હોતિ. કામેસુમિચ્છાચારં પહાય કામેસુમિચ્છાચારા પટિવિરતો હોતિ. મુસાવાદં પહાય મુસાવાદા પટિવિરતો હોતિ. પિસુણં વાચં પહાય પિસુણાય વાચાય પટિવિરતો હોતિ. ફરુસં વાચં પહાય ફરુસાય વાચાય પટિવિરતો હોતિ. સમ્ફપ્પલાપં પહાય સમ્ફપ્પલાપા પટિવિરતો હોતિ. અભિજ્ઝં પહાય અનભિજ્ઝાલુ હોતિ. બ્યાપાદપ્પદોસં પહાય અબ્યાપન્નચિત્તો હોતિ. મિચ્છાદિટ્ઠિં પહાય સમ્માદિટ્ઠિકો હોતિ.

‘‘સ ખો સો, ગામણિ, અરિયસાવકો એવં વિગતાભિજ્ઝો વિગતબ્યાપાદો અસમ્મૂળ્હો સમ્પજાનો પટિસ્સતો મેત્તાસહગતેન ચેતસા એકં દિસં ફરિત્વા વિહરતિ, તથા દુતિયં, તથા તતિયં, તથા ચતુત્થં. ઇતિ ઉદ્ધમધો તિરિયં સબ્બધિ સબ્બત્તતાય સબ્બાવન્તં લોકં મેત્તાસહગતેન ચેતસા વિપુલેન મહગ્ગતેન અપ્પમાણેન અવેરેન અબ્યાપજ્જેન ફરિત્વા વિહરતિ. સેય્યથાપિ, ગામણિ, બલવા સઙ્ખધમો અપ્પકસિરેનેવ ચતુદ્દિસા વિઞ્ઞાપેય્ય; એવમેવ ખો, ગામણિ, એવં ભાવિતાય મેત્તાય ચેતોવિમુત્તિયા એવં બહુલીકતાય યં પમાણકતં કમ્મં, ન તં તત્રાવસિસ્સતિ, ન તં તત્રાવતિટ્ઠતિ.

‘‘સ ખો સો, ગામણિ, અરિયસાવકો એવં વિગતાભિજ્ઝો વિગતબ્યાપાદો અસમ્મૂળ્હો સમ્પજાનો પટિસ્સતો કરુણાસહગતેન ચેતસા…પે… મુદિતાસહગતેન ચેતસા…પે…. ઉપેક્ખાસહગતેન ચેતસા એકં દિસં ફરિત્વા વિહરતિ, તથા દુતિયં, તથા તતિયં, તથા ચતુત્થં. ઇતિ ઉદ્ધમધો તિરિયં સબ્બધિ સબ્બત્તતાય સબ્બાવન્તં લોકં ઉપેક્ખાસહગતેન ચેતસા વિપુલેન મહગ્ગતેન અપ્પમાણેન અવેરેન અબ્યાપજ્જેન ફરિત્વા વિહરતિ. સેય્યથાપિ, ગામણિ, બલવા સઙ્ખધમો અપ્પકસિરેનેવ ચતુદ્દિસા વિઞ્ઞાપેય્ય; એવમેવ ખો, ગામણિ, એવં ભાવિતાય ઉપેક્ખાય ચેતોવિમુત્તિયા એવં બહુલીકતાય યં પમાણકતં કમ્મં ન તં તત્રાવસિસ્સતિ, ન તં તત્રાવતિટ્ઠતી’’તિ. એવં વુત્તે, અસિબન્ધકપુત્તો ગામણિ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અભિક્કન્તં, ભન્તે, અભિક્કન્તં, ભન્તે…પે… ઉપાસકં મં ભગવા ધારેતુ અજ્જતગ્ગે પાણુપેતં સરણં ગત’’ન્તિ. અટ્ઠમં.