૮. ગામણિસંયુત્તં

૧. ચણ્ડસુત્તં

૩૫૩. સાવત્થિનિદાનં. અથ ખો ચણ્ડો ગામણિ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો ચણ્ડો ગામણિ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘કો નુ ખો, ભન્તે, હેતુ, કો પચ્ચયો યેન મિધેકચ્ચો ચણ્ડો ચણ્ડોત્વેવ [યેન મિધેકચ્ચો ચણ્ડોતેવ (સી. પી.)] સઙ્ખં ગચ્છતિ. કો પન, ભન્તે, હેતુ, કો પચ્ચયો યેન મિધેકચ્ચો સોરતો સોરતોત્વેવ [યેન મિધેકચ્ચો સુરતોતેવ (સી. પી.)] સઙ્ખં ગચ્છતી’’તિ? ‘‘ઇધ, ગામણિ, એકચ્ચસ્સ રાગો અપ્પહીનો હોતિ. રાગસ્સ અપ્પહીનત્તા પરે કોપેન્તિ, પરેહિ કોપિયમાનો કોપં પાતુકરોતિ. સો ચણ્ડોત્વેવ સઙ્ખં ગચ્છતિ. દોસો અપ્પહીનો હોતિ. દોસસ્સ અપ્પહીનત્તા પરે કોપેન્તિ, પરેહિ કોપિયમાનો કોપં પાતુકરોતિ. સો ચણ્ડોત્વેવ સઙ્ખં ગચ્છતિ. મોહો અપ્પહીનો હોતિ. મોહસ્સ અપ્પહીનત્તા પરે કોપેન્તિ, પરેહિ કોપિયમાનો કોપં પાતુકરોતિ. સો ચણ્ડોત્વેવ સઙ્ખં ગચ્છતિ. અયં ખો, ગામણિ, હેતુ, અયં પચ્ચયો યેન મિધેકચ્ચો ચણ્ડો ચણ્ડોત્વેવ સઙ્ખં ગચ્છતિ’’.

‘‘ઇધ પન, ગામણિ, એકચ્ચસ્સ રાગો પહીનો હોતિ. રાગસ્સ પહીનત્તા પરે ન કોપેન્તિ, પરેહિ કોપિયમાનો કોપં ન પાતુકરોતિ. સો સોરતોત્વેવ સઙ્ખં ગચ્છતિ. દોસો પહીનો હોતિ. દોસસ્સ પહીનત્તા પરે ન કોપેન્તિ, પરેહિ કોપિયમાનો કોપં ન પાતુકરોતિ. સો સોરતોત્વેવ સઙ્ખં ગચ્છતિ. મોહો પહીનો હોતિ. મોહસ્સ પહીનત્તા પરે ન કોપેન્તિ, પરેહિ કોપિયમાનો કોપં ન પાતુકરોતિ. સો સોરતોત્વેવ સઙ્ખં ગચ્છતિ. અયં ખો, ગામણિ, હેતુ અયં પચ્ચયો યેન મિધેકચ્ચો સોરતો સોરતોત્વેવ સઙ્ખં ગચ્છતી’’તિ.

એવં વુત્તે, ચણ્ડો ગામણિ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અભિક્કન્તં, ભન્તે, અભિક્કન્તં, ભન્તે! સેય્યથાપિ, ભન્તે, નિક્કુજ્જિતં વા ઉક્કુજ્જેય્ય, પટિચ્છન્નં વા વિવરેય્ય, મૂળ્હસ્સ વા મગ્ગં આચિક્ખેય્ય, અન્ધકારે વા તેલપજ્જોતં ધારેય્ય – ચક્ખુમન્તો રૂપાનિ દક્ખન્તીતિ; એવમેવં ભગવતા અનેકપરિયાયેન ધમ્મો પકાસિતો. એસાહં, ભન્તે, ભગવન્તં સરણં ગચ્છામિ ધમ્મઞ્ચ ભિક્ખુસઙ્ઘઞ્ચ. ઉપાસકં મં ભગવા ધારેતુ અજ્જતગ્ગે પાણુપેતં સરણં ગત’’ન્તિ. પઠમં.

૨. તાલપુટસુત્તં

૩૫૪. એકં સમયં ભગવા રાજગહે વિહરતિ વેળુવને કલન્દકનિવાપે. અથ ખો તાલપુટો [તાલપુત્તો (સી. સ્યા. કં.)] નટગામણિ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો તાલપુટો નટગામણિ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘સુતં મેતં, ભન્તે, પુબ્બકાનં આચરિયપાચરિયાનં નટાનં ભાસમાનાનં – ‘યો સો નટો રઙ્ગમજ્ઝે સમજ્જમજ્ઝે સચ્ચાલિકેન જનં હાસેતિ રમેતિ, સો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા પહાસાનં દેવાનં સહબ્યતં ઉપપજ્જતી’તિ. ઇધ ભગવા કિમાહા’’તિ? ‘‘અલં, ગામણિ, તિટ્ઠતેતં. મા મં એતં પુચ્છી’’તિ. દુતિયમ્પિ ખો તાલપુટો નટગામણિ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘સુતં મેતં, ભન્તે, પુબ્બકાનં આચરિયપાચરિયાનં નટાનં ભાસમાનાનં – ‘યો સો નટો રઙ્ગમજ્ઝે સમજ્જમજ્ઝે સચ્ચાલિકેન જનં હાસેતિ રમેતિ, સો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા પહાસાનં દેવાનં સહબ્યતં ઉપપજ્જતી’તિ. ઇધ ભગવા કિમાહા’’તિ? ‘‘અલં, ગામણિ, તિટ્ઠતેતં. મા મં એતં પુચ્છી’’તિ. તતિયમ્પિ ખો તાલપુટો નટગામણિ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘સુતં મેતં, ભન્તે, પુબ્બકાનં આચરિયપાચરિયાનં નટાનં ભાસમાનાનં – ‘યો સો નટો રઙ્ગમજ્ઝે સમજ્જમજ્ઝે સચ્ચાલિકેન જનં હાસેતિ રમેતિ, સો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા પહાસાનં દેવાનં સહબ્યતં ઉપપજ્જતી’તિ. ઇધ ભગવા કિમાહા’’તિ?

‘‘અદ્ધા ખો ત્યાહં, ગામણિ, ન લભામિ [નાલત્થં (સ્યા. કં. પી. ક.)] – ‘અલં, ગામણિ, તિટ્ઠતેતં, મા મં એતં પુચ્છી’તિ. અપિ ચ ત્યાહં બ્યાકરિસ્સામિ. પુબ્બે ખો, ગામણિ, સત્તા અવીતરાગા રાગબન્ધનબદ્ધા. તેસં નટો રઙ્ગમજ્ઝે સમજ્જમજ્ઝે યે ધમ્મા રજનીયા તે ઉપસંહરતિ ભિય્યોસોમત્તાય. પુબ્બે ખો, ગામણિ, સત્તા અવીતદોસા દોસબન્ધનબદ્ધા. તેસં નટો રઙ્ગમજ્ઝે સમજ્જમજ્ઝે યે ધમ્મા દોસનીયા તે ઉપસંહરતિ ભિય્યોસોમત્તાય. પુબ્બે ખો, ગામણિ, સત્તા અવીતમોહા મોહબન્ધનબદ્ધા. તેસં નટો રઙ્ગમજ્ઝે સમજ્જમજ્ઝે યે ધમ્મા મોહનીયા તે ઉપસંહરતિ ભિય્યોસોમત્તાય. સો અત્તના મત્તો પમત્તો પરે મદેત્વા પમાદેત્વા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા પહાસો નામ નિરયો તત્થ ઉપપજ્જતિ. સચે ખો પનસ્સ એવંદિટ્ઠિ હોતિ – ‘યો સો નટો રઙ્ગમજ્ઝે સમજ્જમજ્ઝે સચ્ચાલિકેન જનં હાસેતિ રમેતિ, સો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા પહાસાનં દેવાનં સહબ્યતં ઉપપજ્જતી’તિ, સાસ્સ હોતિ મિચ્છાદિટ્ઠિ. મિચ્છાદિટ્ઠિકસ્સ ખો પનાહં, ગામણિ, પુરિસપુગ્ગલસ્સ દ્વિન્નં ગતીનં અઞ્ઞતરં ગતિં વદામિ – નિરયં વા તિરચ્છાનયોનિં વા’’તિ.

એવં વુત્તે, તાલપુટો નટગામણિ, પરોદિ, અસ્સૂનિ પવત્તેસિ. ‘‘એતં ખો ત્યાહં, ગામણિ, નાલત્થં – ‘અલં, ગામણિ, તિટ્ઠતેતં; મા મં એતં પુચ્છી’’’તિ. ‘‘નાહં, ભન્તે, એતં રોદામિ યં મં ભગવા એવમાહ; અપિ ચાહં, ભન્તે, પુબ્બકેહિ આચરિયપાચરિયેહિ નટેહિ દીઘરત્તં નિકતો વઞ્ચિતો પલુદ્ધો – ‘યો સો નટો રઙ્ગમજ્ઝે સમજ્જમજ્ઝે સચ્ચાલિકેન જનં હાસેતિ રમેતિ સો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા પહાસાનં દેવાનં સહબ્યતં ઉપપજ્જતી’’’તિ. ‘‘અભિક્કન્તં, ભન્તે, અભિક્કન્તં, ભન્તે! સેય્યથાપિ, ભન્તે, નિક્કુજ્જિતં વા ઉક્કુજ્જેય્ય, પટિચ્છન્નં વા વિવરેય્ય, મૂળ્હસ્સ વા મગ્ગં આચિક્ખેય્ય, અન્ધકારે વા તેલપજ્જોતં ધારેય્ય – ચક્ખુમન્તો રૂપાનિ દક્ખન્તીતિ; એવમેવં ભગવતા અનેકપરિયાયેન ધમ્મો પકાસિતો. એસાહં, ભન્તે, ભગવન્તં સરણં ગચ્છામિ ધમ્મઞ્ચ ભિક્ખુસઙ્ઘઞ્ચ. લભેય્યાહં, ભન્તે, ભગવતો સન્તિકે પબ્બજ્જં, લભેય્યં ઉપસમ્પદ’’ન્તિ. અલત્થ ખો તાલપુટો નટગામણિ ભગવતો સન્તિકે પબ્બજ્જં, અલત્થ ઉપસમ્પદં. અચિરૂપસમ્પન્નો ચ પનાયસ્મા તાલપુટો…પે… અરહતં અહોસીતિ. દુતિયં.

૩. યોધાજીવસુત્તં

૩૫૫. અથ ખો યોધાજીવો ગામણિ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા…પે… એકમન્તં નિસિન્નો ખો યોધાજીવો ગામણિ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘સુતં મેતં, ભન્તે, પુબ્બકાનં આચરિયપાચરિયાનં યોધાજીવાનં ભાસમાનાનં – ‘યો સો યોધાજીવો સઙ્ગામે ઉસ્સહતિ વાયમતિ, તમેનં ઉસ્સહન્તં વાયમન્તં પરે હનન્તિ પરિયાપાદેન્તિ, સો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા પરજિતાનં દેવાનં સહબ્યતં ઉપપજ્જતી’તિ. ઇધ ભગવા કિમાહા’’તિ? ‘‘અલં, ગામણિ, તિટ્ઠતેતં; મા મં એતં પુચ્છી’’તિ. દુતિયમ્પિ ખો…પે… તતિયમ્પિ ખો યોધાજીવો ગામણિ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘સુતં મેતં, ભન્તે, પુબ્બકાનં આચરિયપાચરિયાનં યોધાજીવાનં ભાસમાનાનં – ‘યો સો યોધાજીવો સઙ્ગામે ઉસ્સહતિ વાયમતિ, તમેનં ઉસ્સહન્તં વાયમન્તં પરે હનન્તિ પરિયાપાદેન્તિ, સો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા પરજિતાનં દેવાનં સહબ્યતં ઉપપજ્જતી’તિ. ઇધ ભગવા કિમાહા’’તિ?

‘‘અદ્ધા ખો ત્યાહં, ગામણિ, ન લભામિ – ‘અલં, ગામણિ, તિટ્ઠતેતં; મા મં એતં પુચ્છી’તિ. અપિ ચ ત્યાહં બ્યાકરિસ્સામિ. યો સો, ગામણિ, યોધાજીવો સઙ્ગામે ઉસ્સહતિ વાયમતિ, તસ્સ તં ચિત્તં પુબ્બે ગહિતં [હીનં (સી. પી.)] દુક્કટં દુપ્પણિહિતં – ‘ઇમે સત્તા હઞ્ઞન્તુ વા બજ્ઝન્તુ વા ઉચ્છિજ્જન્તુ વા વિનસ્સન્તુ વા મા વા અહેસું ઇતિ વા’તિ. તમેનં ઉસ્સહન્તં વાયમન્તં પરે હનન્તિ પરિયાપાદેન્તિ; સો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા પરજિતો નામ નિરયો તત્થ ઉપપજ્જતીતિ. સચે ખો પનસ્સ એવં દિટ્ઠિ હોતિ – ‘યો સો યોધાજીવો સઙ્ગામે ઉસ્સહતિ વાયમતિ તમેનં ઉસ્સહન્તં વાયમન્તં પરે હનન્તિ પરિયાપાદેન્તિ, સો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા પરજિતાનં દેવાનં સહબ્યતં ઉપપજ્જતી’તિ, સાસ્સ હોતિ મિચ્છાદિટ્ઠિ. મિચ્છાદિટ્ઠિકસ્સ ખો પનાહં, ગામણિ, પુરિસપુગ્ગલસ્સ દ્વિન્નં ગતીનં અઞ્ઞતરં ગતિં વદામિ – નિરયં વા તિરચ્છાનયોનિં વા’’તિ.

એવં વુત્તે, યોધાજીવો ગામણિ પરોદિ, અસ્સૂનિ પવત્તેસિ. ‘‘એતં ખો ત્યાહં, ગામણિ, નાલત્થં – ‘અલં, ગામણિ, તિટ્ઠતેતં; મા મં એતં પુચ્છી’’’તિ. ‘‘નાહં, ભન્તે, એતં રોદામિ યં મં ભગવા એવમાહ; અપિચાહં, ભન્તે, પુબ્બકેહિ આચરિયપાચરિયેહિ યોધાજીવેહિ દીઘરત્તં નિકતો વઞ્ચિતો પલુદ્ધો – ‘યો સો યોધાજીવો સઙ્ગામે ઉસ્સહતિ વાયમતિ, તમેનં ઉસ્સહન્તં વાયમન્તં પરે હનન્તિ પરિયાપાદેન્તિ, સો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા પરજિતાનં દેવાનં સહબ્યતં ઉપપજ્જતી’’’તિ. ‘‘અભિક્કન્તં, ભન્તે…પે… અજ્જતગ્ગે પાણુપેતં સરણં ગત’’ન્તિ. તતિયં.

૪. હત્થારોહસુત્તં

૩૫૬. અથ ખો હત્થારોહો ગામણિ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા…પે… અજ્જતગ્ગે પાણુપેતં સરણં ગતન્તિ. ચતુત્થં.

૫. અસ્સારોહસુત્તં

૩૫૭. અથ ખો અસ્સારોહો ગામણિ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો અસ્સારોહો ગામણિ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘સુતં મેતં, ભન્તે, પુબ્બકાનં આચરિયપાચરિયાનં અસ્સારોહાનં ભાસમાનાનં – ‘યો સો અસ્સારોહો સઙ્ગામે ઉસ્સહતિ વાયમતિ, તમેનં ઉસ્સહન્તં વાયમન્તં પરે હનન્તિ પરિયાપાદેન્તિ, સો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા પરજિતાનં દેવાનં સહબ્યતં ઉપપજ્જતી’તિ. ઇધ ભગવા કિમાહા’’તિ? ‘‘અલં, ગામણિ, તિટ્ઠતેતં; મા મં એતં પુચ્છી’’તિ. દુતિયમ્પિ ખો…પે… તતિયમ્પિ ખો અસ્સારોહો ગામણિ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘સુતં મેતં, ભન્તે, પુબ્બકાનં આચરિયપાચરિયાનં અસ્સારોહાનં ભાસમાનાનં – ‘યો સો અસ્સારોહો સઙ્ગામે ઉસ્સહતિ વાયમતિ, તમેનં ઉસ્સહન્તં વાયમન્તં પરે હનન્તિ પરિયાપાદેન્તિ, સો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા પરજિતાનં દેવાનં સહબ્યતં ઉપપજ્જતી’તિ. ઇધ ભગવા કિમાહા’’તિ?

‘‘અદ્ધા ખો ત્યાહં, ગામણિ, ન લભામિ – ‘અલં, ગામણિ, તિટ્ઠતેતં; મા મં એતં પુચ્છી’તિ. અપિ ચ ખો ત્યાહં બ્યાકરિસ્સામિ. યો સો, ગામણિ, અસ્સારોહો સઙ્ગામે ઉસ્સહતિ વાયમતિ તસ્સ તં ચિત્તં પુબ્બે ગહિતં દુક્કટં દુપ્પણિહિતં – ‘ઇમે સત્તા હઞ્ઞન્તુ વા બજ્ઝન્તુ વા ઉચ્છિજ્જન્તુ વા વિનસ્સન્તુ વા મા અહેસું ઇતિ વા’તિ. તમેનં ઉસ્સહન્તં વાયમન્તં પરે હનન્તિ પરિયાપાદેન્તિ, સો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા પરજિતો નામ નિરયો તત્થ ઉપપજ્જતિ. સચે ખો પનસ્સ એવં દિટ્ઠિ હોતિ – ‘યો સો અસ્સારોહો સઙ્ગામે ઉસ્સહતિ વાયમતિ, તમેનં ઉસ્સહન્તં વાયમન્તં પરે હનન્તિ પરિયાપાદેન્તિ, સો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા પરજિતાનં દેવાનં સહબ્યતં ઉપપજ્જતી’તિ, સાસ્સ હોતિ મિચ્છાદિટ્ઠિ. મિચ્છાદિટ્ઠિકસ્સ ખો પનાહં ગામણિ, પુરિસપુગ્ગલસ્સ દ્વિન્નં ગતીનં અઞ્ઞતરં ગતિં વદામિ – નિરયં વા તિરચ્છાનયોનિં વા’’તિ.

એવં વુત્તે, અસ્સારોહો ગામણિ પરોદિ, અસ્સૂનિ પવત્તેસિ. ‘‘એતં ખો ત્યાહં, ગામણિ, નાલત્થં – ‘અલં, ગામણિ, તિટ્ઠતેતં; મા મં એતં પુચ્છી’’’તિ. ‘‘નાહં, ભન્તે, એતં રોદામિ યં મં ભગવા એવમાહ. અપિચાહં, ભન્તે, પુબ્બકેહિ આચરિયપાચરિયેહિ અસ્સારોહેહિ દીઘરત્તં નિકતો વઞ્ચિતો પલુદ્ધો – ‘યો સો અસ્સારોહો સઙ્ગામે ઉસ્સહતિ વાયમતિ, તમેનં ઉસ્સહન્તં વાયમન્તં પરે હનન્તિ પરિયાપાદેન્તિ, સો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા પરજિતાનં દેવાનં સહબ્યતં ઉપપજ્જતી’’’તિ. ‘‘અભિક્કન્તં, ભન્તે…પે… અજ્જતગ્ગે પાણુપેતં સરણં ગત’’ન્તિ. પઞ્ચમં.

૬. અસિબન્ધકપુત્તસુત્તં

૩૫૮. એકં સમયં ભગવા નાળન્દાયં વિહરતિ પાવારિકમ્બવને. અથ ખો અસિબન્ધકપુત્તો ગામણિ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો અસિબન્ધકપુત્તો ગામણિ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘બ્રાહ્મણા, ભન્તે, પચ્છા ભૂમકા કામણ્ડલુકા સેવાલમાલિકા ઉદકોરોહકા અગ્ગિપરિચારકા. તે મતં કાલઙ્કતં ઉય્યાપેન્તિ નામ સઞ્ઞાપેન્તિ નામ સગ્ગં નામ ઓક્કામેન્તિ. ભગવા પન, ભન્તે, અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો પહોતિ તથા કાતું યથા સબ્બો લોકો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જેય્યા’’તિ? ‘‘તેન હિ, ગામણિ, તઞ્ઞેવેત્થ પટિપુચ્છિસ્સામિ. યથા તે ખમેય્ય તથા નં બ્યાકરેય્યાસી’’તિ.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, ગામણિ, ઇધસ્સ પુરિસો પાણાતિપાતી અદિન્નાદાયી કામેસુમિચ્છાચારી મુસાવાદી પિસુણવાચો ફરુસવાચો સમ્ફપ્પલાપી અભિજ્ઝાલુ બ્યાપન્નચિત્તો મિચ્છાદિટ્ઠિકો. તમેનં મહા જનકાયો સઙ્ગમ્મ સમાગમ્મ આયાચેય્ય થોમેય્ય પઞ્જલિકો અનુપરિસક્કેય્ય – ‘અયં પુરિસો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જતૂ’તિ. તં કિં મઞ્ઞસિ, ગામણિ, અપિ નુ સો પુરિસો મહતો જનકાયસ્સ આયાચનહેતુ વા થોમનહેતુ વા પઞ્જલિકા અનુપરિસક્કનહેતુ વા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જેય્યા’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’.

‘‘સેય્યથાપિ, ગામણિ, પુરિસો મહતિં પુથુસિલં ગમ્ભીરે ઉદકરહદે પક્ખિપેય્ય. તમેનં મહા જનકાયો સઙ્ગમ્મ સમાગમ્મ આયાચેય્ય થોમેય્ય પઞ્જલિકો અનુપરિસક્કેય્ય – ‘ઉમ્મુજ્જ, ભો પુથુસિલે, ઉપ્લવ, ભો પુથુસિલે, થલમુપ્લવ, ભો પુથુસિલે’તિ. તં કિં મઞ્ઞસિ, ગામણિ, અપિ નુ સા પુથુસિલા મહતો જનકાયસ્સ આયાચનહેતુ વા થોમનહેતુ વા પઞ્જલિકા અનુપરિસક્કનહેતુ વા ઉમ્મુજ્જેય્ય વા ઉપ્લવેય્ય વા થલં વા ઉપ્લવેય્યા’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘એવમેવ ખો, ગામણિ, યો સો પુરિસો પાણાતિપાતી અદિન્નાદાયી કામેસુમિચ્છાચારી મુસાવાદી પિસુણવાચો ફરુસવાચો સમ્ફપ્પલાપી અભિજ્ઝાલુ બ્યાપન્નચિત્તો મિચ્છાદિટ્ઠિકો. કિઞ્ચાપિ તં મહા જનકાયો સઙ્ગમ્મ સમાગમ્મ આયાચેય્ય થોમેય્ય પઞ્જલિકો અનુપરિસક્કેય્ય – ‘અયં પુરિસો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જતૂ’’’તિ, અથ ખો સો પુરિસો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જેય્ય.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, ગામણિ, ઇધસ્સ [ઇધ (ક.), ઇધ ચસ્સ (?)] પુરિસો પાણાતિપાતા પટિવિરતો અદિન્નાદાના પટિવિરતો કામેસુમિચ્છાચારા પટિવિરતો મુસાવાદા પટિવિરતો પિસુણાય વાચાય પટિવિરતો ફરુસાય વાચાય પટિવિરતો સમ્ફપ્પલાપા પટિવિરતો અનભિજ્ઝાલુ અબ્યાપન્નચિત્તો સમ્માદિટ્ઠિકો. તમેનં મહા જનકાયો સઙ્ગમ્મ સમાગમ્મ આયાચેય્ય થોમેય્ય પઞ્જલિકો અનુપરિસક્કેય્ય – ‘અયં પુરિસો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જતૂ’તિ. તં કિં મઞ્ઞસિ, ગામણિ, અપિ નુ સો પુરિસો મહતો જનકાયસ્સ આયાચનહેતુ વા થોમનહેતુ વા પઞ્જલિકા અનુપરિસક્કનહેતુ વા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જેય્યા’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’.

‘‘સેય્યથાપિ, ગામણિ, પુરિસો સપ્પિકુમ્ભં વા તેલકુમ્ભં વા ગમ્ભીરે ઉદકરહદે ઓગાહેત્વા ભિન્દેય્ય. તત્ર યાસ્સ સક્ખરા વા કઠલા વા સા અધોગામી [અધોગામિની (?)] અસ્સ; યઞ્ચ ખ્વસ્સ તત્ર સપ્પિ વા તેલં વા તં ઉદ્ધં ગામિ અસ્સ. તમેનં મહા જનકાયો સઙ્ગમ્મ સમાગમ્મ આયાચેય્ય થોમેય્ય પઞ્જલિકો અનુપરિસક્કેય્ય – ‘ઓસીદ, ભો સપ્પિતેલ, સંસીદ, ભો સપ્પિતેલ, અધો ગચ્છ, ભો સપ્પિતેલા’તિ. તં કિં મઞ્ઞસિ, ગામણિ, અપિ નુ તં સપ્પિતેલં મહતો જનકાયસ્સ આયાચનહેતુ વા થોમનહેતુ વા પઞ્જલિકા અનુપરિસક્કનહેતુ વા ઓસીદેય્ય વા સંસીદેય્ય વા અધો વા ગચ્છેય્યા’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘એવમેવ ખો, ગામણિ, યો સો પુરિસો પાણાતિપાતા પટિવિરતો, અદિન્નાદાના પટિવિરતો, કામેસુમિચ્છાચારા પટિવિરતો, મુસાવાદા પટિવિરતો, પિસુણાય વાચાય પટિવિરતો, ફરુસાય વાચાય પટિવિરતો, સમ્ફપ્પલાપા પટિવિરતો, અનભિજ્ઝાલુ, અબ્યાપન્નચિત્તો, સમ્માદિટ્ઠિકો, કિઞ્ચાપિ તં મહા જનકાયો સઙ્ગમ્મ સમાગમ્મ આયાચેય્ય થોમેય્ય પઞ્જલિકો અનુપરિસક્કેય્ય – ‘અયં પુરિસો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જતૂ’તિ, અથ ખો સો પુરિસો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જેય્યા’’તિ. એવં વુત્તે, અસિબન્ધકપુત્તો ગામણિ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અભિક્કન્તં, ભન્તે…પે… અજ્જતગ્ગે પાણુપેતં સરણં ગત’’ન્તિ. છટ્ઠં.

૭. ખેત્તૂપમસુત્તં

૩૫૯. એકં સમયં ભગવા નાળન્દાયં વિહરતિ પાવારિકમ્બવને. અથ ખો અસિબન્ધકપુત્તો ગામણિ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો અસિબન્ધકપુત્તો ગામણિ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘નનુ, ભન્તે, ભગવા સબ્બપાણભૂતહિતાનુકમ્પી વિહરતી’’તિ? ‘‘એવં, ગામણિ, તથાગતો સબ્બપાણભૂતહિતાનુકમ્પી વિહરતી’’તિ. ‘‘અથ કિઞ્ચરહિ, ભન્તે, ભગવા એકચ્ચાનં સક્કચ્ચં ધમ્મં દેસેતિ, એકચ્ચાનં નો તથા સક્કચ્ચં ધમ્મં દેસેતી’’તિ? ‘‘તેન હિ, ગામણિ, તઞ્ઞેવેત્થ પટિપુચ્છિસ્સામિ. યથા તે ખમેય્ય તથા નં બ્યાકરેય્યાસિ. તં કિં મઞ્ઞસિ, ગામણિ, ઇધસ્સુ [ઇધ (સી. સ્યા. કં. પી.)] કસ્સકસ્સ ગહપતિનો તીણિ ખેત્તાનિ – એકં ખેત્તં અગ્ગં, એકં ખેત્તં મજ્ઝિમં, એકં ખેત્તં હીનં જઙ્ગલં ઊસરં પાપભૂમિ. તં કિં મઞ્ઞસિ, ગામણિ, અસુ કસ્સકો ગહપતિ બીજાનિ પતિટ્ઠાપેતુકામો કત્થ પઠમં પતિટ્ઠાપેય્ય, યં વા અદું ખેત્તં અગ્ગં, યં વા અદું ખેત્તં મજ્ઝિમં, યં વા અદું ખેત્તં હીનં જઙ્ગલં ઊસરં પાપભૂમી’’તિ? ‘‘અસુ, ભન્તે, કસ્સકો ગહપતિ બીજાનિ પતિટ્ઠાપેતુકામો યં અદું ખેત્તં અગ્ગં તત્થ પતિટ્ઠાપેય્ય. તત્થ પતિટ્ઠાપેત્વા યં અદું ખેત્તં મજ્ઝિમં તત્થ પતિટ્ઠાપેય્ય. તત્થ પતિટ્ઠાપેત્વા યં અદું ખેત્તં હીનં જઙ્ગલં ઊસરં પાપભૂમિ તત્થ પતિટ્ઠાપેય્યપિ, નોપિ પતિટ્ઠાપેય્ય. તં કિસ્સ હેતુ? અન્તમસો ગોભત્તમ્પિ ભવિસ્સતી’’તિ.

‘‘સેય્યથાપિ, ગામણિ, યં અદું ખેત્તં અગ્ગં; એવમેવ મય્હં ભિક્ખુભિક્ખુનિયો. તેસાહં ધમ્મં દેસેમિ – આદિકલ્યાણં મજ્ઝેકલ્યાણં પરિયોસાનકલ્યાણં, સાત્થં સબ્યઞ્જનં કેવલપરિપુણ્ણં પરિસુદ્ધં બ્રહ્મચરિયં પકાસેમિ. તં કિસ્સ હેતુ? એતે હિ, ગામણિ, મંદીપા મંલેણા મંતાણા મંસરણા વિહરન્તિ. સેય્યથાપિ, ગામણિ, યં અદું ખેત્તં મજ્ઝિમં; એવમેવ મય્હં ઉપાસકઉપાસિકાયો. તેસં પાહં ધમ્મં દેસેમિ – આદિકલ્યાણં મજ્ઝેકલ્યાણં પરિયોસાનકલ્યાણં, સાત્થં સબ્યઞ્જનં કેવલપરિપુણ્ણં પરિસુદ્ધં બ્રહ્મચરિયં પકાસેમિ. તં કિસ્સ હેતુ? એતે હિ, ગામણિ, મંદીપા મંલેણા મંતાણા મંસરણા વિહરન્તિ. સેય્યથાપિ, ગામણિ, યં અદું ખેત્તં હીનં જઙ્ગલં ઊસરં પાપભૂમિ; એવમેવ મય્હં અઞ્ઞતિત્થિયા સમણબ્રાહ્મણપરિબ્બાજકા. તેસં પાહં ધમ્મં દેસેમિ – આદિકલ્યાણં મજ્ઝેકલ્યાણં પરિયોસાનકલ્યાણં સાત્થં સબ્યઞ્જનં, કેવલપરિપુણ્ણં પરિસુદ્ધં બ્રહ્મચરિયં પકાસેમિ. તં કિસ્સ હેતુ? અપ્પેવ નામ એકં પદમ્પિ આજાનેય્યું તં નેસં અસ્સ દીઘરત્તં હિતાય સુખાયા’’તિ.

‘‘સેય્યથાપિ, ગામણિ, પુરિસસ્સ તયો ઉદકમણિકા – એકો ઉદકમણિકો અચ્છિદ્દો અહારી અપરિહારી, એકો ઉદકમણિકો અચ્છિદ્દો હારી પરિહારી, એકો ઉદકમણિકો છિદ્દો હારી પરિહારી. તં કિં મઞ્ઞસિ, ગામણિ, અસુ પુરિસો ઉદકં નિક્ખિપિતુકામો કત્થ પઠમં નિક્ખિપેય્ય, યો વા સો ઉદકમણિકો અચ્છિદ્દો અહારી અપરિહારી, યો વા સો ઉદકમણિકો અચ્છિદ્દો હારી પરિહારી, યો વા સો ઉદકમણિકો છિદ્દો હારી પરિહારી’’તિ? ‘‘અસુ, ભન્તે, પુરિસો ઉદકં નિક્ખિપિતુકામો, યો સો ઉદકમણિકો અચ્છિદ્દો અહારી અપરિહારી તત્થ નિક્ખિપેય્ય, તત્થ નિક્ખિપિત્વા, યો સો ઉદકમણિકો અચ્છિદ્દો હારી પરિહારી તત્થ નિક્ખિપેય્ય, તત્થ નિક્ખિપિત્વા, યો સો ઉદકમણિકો છિદ્દો હારી પરિહારી તત્થ નિક્ખિપેય્યપિ, નોપિ નિક્ખિપેય્ય. તં કિસ્સ હેતુ? અન્તમસો ભણ્ડધોવનમ્પિ ભવિસ્સતી’’તિ.

‘‘સેય્યથાપિ, ગામણિ, યો સો ઉદકમણિકો અચ્છિદ્દો અહારી અપરિહારી; એવમેવ મય્હં ભિક્ખુભિક્ખુનિયો. તેસાહં ધમ્મં દેસેમિ – આદિકલ્યાણં મજ્ઝેકલ્યાણં પરિયોસાનકલ્યાણં સાત્થં સબ્યઞ્જનં, કેવલપરિપુણ્ણં પરિસુદ્ધં બ્રહ્મચરિયં પકાસેમિ. તં કિસ્સ હેતુ? એતે હિ, ગામણિ, મંદીપા મંલેણા મંતાણા મંસરણા વિહરન્તિ. સેય્યથાપિ, ગામણિ, યો સો ઉદકમણિકો અચ્છિદ્દો હારી પરિહારી; એવમેવ મય્હં ઉપાસકઉપાસિકાયો. તેસાહં ધમ્મં દેસેમિ – આદિકલ્યાણં મજ્ઝેકલ્યાણં પરિયોસાનકલ્યાણં સાત્થં સબ્યઞ્જનં, કેવલપરિપુણ્ણં પરિસુદ્ધં બ્રહ્મચરિયં પકાસેમિ. તં કિસ્સ હેતુ? એતે હિ, ગામણિ, મંદીપા મંલેણા મંતાણા મંસરણા વિહરન્તિ. સેય્યથાપિ, ગામણિ, યો સો ઉદકમણિકો છિદ્દો હારી પરિહારી; એવમેવ મય્હં અઞ્ઞતિત્થિયા સમણબ્રાહ્મણપરિબ્બાજકા. તેસાહં ધમ્મં દેસેમિ – આદિકલ્યાણં મજ્ઝેકલ્યાણં પરિયોસાનકલ્યાણં સાત્થં સબ્યઞ્જનં કેવલપરિપુણ્ણં પરિસુદ્ધં બ્રહ્મચરિયં પકાસેમિ. તં કિસ્સ હેતુ? અપ્પેવ નામ એકં પદમ્પિ આજાનેય્યું, તં નેસં અસ્સ દીઘરત્તં હિતાય સુખાયા’’તિ. એવં વુત્તે, અસિબન્ધકપુત્તો ગામણિ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અભિક્કન્તં, ભન્તે…પે… અજ્જતગ્ગે પાણુપેતં સરણં ગત’’ન્તિ. સત્તમં.

૮. સઙ્ખધમસુત્તં

૩૬૦. એકં સમયં ભગવા નાળન્દાયં વિહરતિ પાવારિકમ્બવને. અથ ખો અસિબન્ધકપુત્તો ગામણિ નિગણ્ઠસાવકો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નં ખો અસિબન્ધકપુત્તં ગામણિં ભગવા એતદવોચ – ‘‘કથં નુ ખો, ગામણિ, નિગણ્ઠો નાટપુત્તો સાવકાનં ધમ્મં દેસેતી’’તિ? ‘‘એવં ખો, ભન્તે, નિગણ્ઠો નાટપુત્તો સાવકાનં ધમ્મં દેસેતિ – ‘યો કોચિ પાણં અતિપાતેતિ, સબ્બો સો આપાયિકો નેરયિકો, યો કોચિ અદિન્નં આદિયતિ, સબ્બો સો આપાયિકો નેરયિકો, યો કોચિ કામેસુ મિચ્છા ચરતિ, સબ્બો સો આપાયિકો નેરયિકો, યો કોચિ મુસા ભણતિ સબ્બો, સો આપાયિકો નેરયિકો. યંબહુલં યંબહુલં વિહરતિ, તેન તેન નીયતી’તિ. એવં ખો, ભન્તે, નિગણ્ઠો નાટપુત્તો સાવકાનં ધમ્મં દેસેતી’’તિ. ‘‘‘યંબહુલં યંબહુલઞ્ચ, ગામણિ, વિહરતિ, તેન તેન નીયતિ’, એવં સન્તે ન કોચિ આપાયિકો નેરયિકો ભવિસ્સતિ, યથા નિગણ્ઠસ્સ નાટપુત્તસ્સ વચનં’’.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, ગામણિ, યો સો પુરિસો પાણાતિપાતી રત્તિયા વા દિવસસ્સ વા સમયાસમયં ઉપાદાય, કતમો બહુતરો સમયો, યં વા સો પાણમતિપાતેતિ, યં વા સો પાણં નાતિપાતેતી’’તિ? ‘‘યો સો, ભન્તે, પુરિસો પાણાતિપાતી રત્તિયા વા દિવસસ્સ વા સમયાસમયં ઉપાદાય, અપ્પતરો સો સમયો યં સો પાણમતિપાતેતિ, અથ ખો સ્વેવ બહુતરો સમયો યં સો પાણં નાતિપાતેતી’’તિ. ‘‘‘યંબહુલં યંબહુલઞ્ચ, ગામણિ, વિહરતિ તેન તેન નીયતી’તિ, એવં સન્તે ન કોચિ આપાયિકો નેરયિકો ભવિસ્સતિ, યથા નિગણ્ઠસ્સ નાટપુત્તસ્સ વચનં’’.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, ગામણિ, યો સો પુરિસો અદિન્નાદાયી રત્તિયા વા દિવસસ્સ વા સમયાસમયં ઉપાદાય, કતમો બહુતરો સમયો, યં વા સો અદિન્નં આદિયતિ, યં વા સો અદિન્નં નાદિયતી’’તિ. ‘‘યો સો, ભન્તે, પુરિસો અદિન્નાદાયી રત્તિયા વા દિવસસ્સ વા સમયાસમયં ઉપાદાય અપ્પતરો સો સમયો, યં સો અદિન્નં આદિયતિ, અથ ખો સ્વેવ બહુતરો સમયો, યં સો અદિન્નં નાદિયતી’’તિ. ‘‘‘યંબહુલં યંબહુલઞ્ચ, ગામણિ, વિહરતિ તેન તેન નીયતી’તિ, એવં સન્તે ન કોચિ આપાયિકો નેરયિકો ભવિસ્સતિ, યથા નિગણ્ઠસ્સ નાટપુત્તસ્સ વચનં’’.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, ગામણિ, યો સો પુરિસો કામેસુમિચ્છાચારી રત્તિયા વા દિવસસ્સ વા સમયાસમયં ઉપાદાય, કતમો બહુતરો સમયો, યં વા સો કામેસુ મિચ્છા ચરતિ, યં વા સો કામેસુ મિચ્છા ન ચરતી’’તિ? ‘‘યો સો, ભન્તે, પુરિસો કામેસુમિચ્છાચારી રત્તિયા વા દિવસસ્સ વા સમયાસમયં ઉપાદાય, અપ્પતરો સો સમયો યં સો કામેસુ મિચ્છા ચરતિ, અથ ખો સ્વેવ બહુતરો સમયો, યં સો કામેસુ મિચ્છા ન ચરતી’’તિ. ‘‘‘યંબહુલં યંબહુલઞ્ચ, ગામણિ, વિહરતિ તેન તેન નીયતી’તિ, એવં સન્તે ન કોચિ આપાયિકો નેરયિકો ભવિસ્સતિ, યથા નિગણ્ઠસ્સ નાટપુત્તસ્સ વચનં’’.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, ગામણિ, યો સો પુરિસો મુસાવાદી રત્તિયા વા દિવસસ્સ વા સમયાસમયં ઉપાદાય, કતમો બહુતરો સમયો, યં વા સો મુસા ભણતિ, યં વા સો મુસા ન ભણતી’’તિ? ‘‘યો સો, ભન્તે, પુરિસો મુસાવાદી રત્તિયા વા દિવસસ્સ વા સમયાસમયં ઉપાદાય, અપ્પતરો સો સમયો, યં સો મુસા ભણતિ, અથ ખો સ્વેવ બહુતરો સમયો, યં સો મુસા ન ભણતી’’તિ. ‘‘‘યંબહુલં યંબહુલઞ્ચ, ગામણિ, વિહરતિ તેન તેન નીયતી’તિ, એવં સન્તે ન કોચિ આપાયિકો નેરયિકો ભવિસ્સતિ, યથા નિગણ્ઠસ્સ નાટપુત્તસ્સ વચનં’’.

‘‘ઇધ, ગામણિ, એકચ્ચો સત્થા એવંવાદી હોતિ એવંદિટ્ઠિ [એવંદિટ્ઠી (ક.)] – ‘યો કોચિ પાણમતિપાતેતિ, સબ્બો સો આપાયિકો નેરયિકો, યો કોચિ અદિન્નં આદિયતિ, સબ્બો સો આપાયિકો નેરયિકો, યો કોચિ કામેસુ મિચ્છા ચરતિ, સબ્બો સો આપાયિકો નેરયિકો, યો કોચિ મુસા ભણતિ, સબ્બો સો આપાયિકો નેરયિકો’તિ. તસ્મિં ખો પન, ગામણિ, સત્થરિ સાવકો અભિપ્પસન્નો હોતિ. તસ્સ એવં હોતિ – ‘મય્હં ખો સત્થા એવંવાદી એવંદિટ્ઠિ – યો કોચિ પાણમતિપાતેતિ, સબ્બો સો આપાયિકો નેરયિકોતિ. અત્થિ ખો પન મયા પાણો અતિપાતિતો, અહમ્પમ્હિ આપાયિકો નેરયિકોતિ દિટ્ઠિં પટિલભતિ. તં, ગામણિ, વાચં અપ્પહાય તં ચિત્તં અપ્પહાય તં દિટ્ઠિં અપ્પટિનિસ્સજ્જિત્વા યથાભતં નિક્ખિત્તો એવં નિરયે. મય્હં ખો સત્થા એવંવાદી એવંદિટ્ઠિ – યો કોચિ અદિન્નં આદિયતિ, સબ્બો સો આપાયિકો નેરયિકોતિ. અત્થિ ખો પન મયા અદિન્નં આદિન્નં અહમ્પમ્હિ આપાયિકો નેરયિકોતિ દિટ્ઠિં પટિલભતિ. તં, ગામણિ, વાચં અપ્પહાય તં ચિત્તં અપ્પહાય તં દિટ્ઠિં અપ્પટિનિસ્સજ્જિત્વા યથાભતં નિક્ખિત્તો એવં નિરયે. મય્હં ખો સત્થા એવંવાદી એવંદિટ્ઠિ – યો કોચિ કામેસુ મિચ્છા ચરતિ, સબ્બો સો આપાયિકો નેરયિકો’તિ. અત્થિ ખો પન મયા કામેસુ મિચ્છા ચિણ્ણં. ‘અહમ્પમ્હિ આપાયિકો નેરયિકો’તિ દિટ્ઠિં પટિલભતિ. તં, ગામણિ, વાચં અપ્પહાય તં ચિત્તં અપ્પહાય તં દિટ્ઠિં અપ્પટિનિસ્સજ્જિત્વા યથાભતં નિક્ખિત્તો એવં નિરયે. મય્હં ખો સત્થા એવંવાદી એવંદિટ્ઠિ – યો કોચિ મુસા ભણતિ, સબ્બો સો આપાયિકો નેરયિકોતિ. અત્થિ ખો પન મયા મુસા ભણિતં. ‘અહમ્પમ્હિ આપાયિકો નેરયિકો’તિ દિટ્ઠિં પટિલભતિ. તં, ગામણિ, વાચં અપ્પહાય તં ચિત્તં અપ્પહાય તં દિટ્ઠિં અપ્પટિનિસ્સજ્જિત્વા યથાભતં નિક્ખિત્તો એવં નિરયે.

‘‘ઇધ પન, ગામણિ, તથાગતો લોકે ઉપ્પજ્જતિ અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો વિજ્જાચરણસમ્પન્નો સુગતો લોકવિદૂ અનુત્તરો પુરિસદમ્મસારથિ સત્થા દેવમનુસ્સાનં બુદ્ધો ભગવા. સો અનેકપરિયાયેન પાણાતિપાતં ગરહતિ વિગરહતિ, ‘પાણાતિપાતા વિરમથા’તિ ચાહ. અદિન્નાદાનં ગરહતિ વિગરહતિ, ‘અદિન્નાદાના વિરમથા’તિ ચાહ. કામેસુમિચ્છાચારં ગરહતિ, વિગરહતિ ‘કામેસુમિચ્છાચારા વિરમથા’તિ ચાહ. મુસાવાદં ગરહતિ વિગરહતિ ‘મુસાવાદા વિરમથા’તિ ચાહ. તસ્મિં ખો પન, ગામણિ, સત્થરિ સાવકો અભિપ્પસન્નો હોતિ. સો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘ભગવા ખો અનેકપરિયાયેન પાણાતિપાતં ગરહતિ વિગરહતિ, પાણાતિપાતા વિરમથાતિ ચાહ. અત્થિ ખો પન મયા પાણો અતિપાતિતો યાવતકો વા તાવતકો વા. યો ખો પન મયા પાણો અતિપાતિતો યાવતકો વા તાવતકો વા, તં ન સુટ્ઠુ, તં ન સાધુ. અહઞ્ચેવ [અહઞ્ચે (?)] ખો પન તપ્પચ્ચયા વિપ્પટિસારી અસ્સં. ન મેતં પાપં કમ્મં [પાપકમ્મં (સ્યા. કં. પી. ક.)] અકતં ભવિસ્સતી’તિ. સો ઇતિ પટિસઙ્ખાય તઞ્ચેવ પાણાતિપાતં પજહતિ. આયતિઞ્ચ પાણાતિપાતા પટિવિરતો હોતિ. એવમેતસ્સ પાપસ્સ કમ્મસ્સ પહાનં હોતિ. એવમેતસ્સ પાપસ્સ કમ્મસ્સ સમતિક્કમો હોતિ.

‘‘‘ભગવા ખો અનેકપરિયાયેન અદિન્નાદાનં ગરહતિ વિગરહતિ, અદિન્નાદાના વિરમથાતિ ચાહ. અત્થિ ખો પન મયા અદિન્નં આદિન્નં યાવતકં વા તાવતકં વા. યં ખો પન મયા અદિન્નં આદિન્નં યાવતકં વા તાવતકં વા તં ન સુટ્ઠુ, તં ન સાધુ. અહઞ્ચેવ ખો પન તપ્પચ્ચયા વિપ્પટિસારી અસ્સં, ન મેતં પાપં કમ્મં અકતં ભવિસ્સતી’તિ. સો ઇતિ પટિસઙ્ખાય તઞ્ચેવ અદિન્નાદાનં પજહતિ. આયતિઞ્ચ અદિન્નાદાના પટિવિરતો હોતિ. એવમેતસ્સ પાપસ્સ કમ્મસ્સ પહાનં હોતિ. એવમેતસ્સ પાપસ્સ કમ્મસ્સ સમતિક્કમો હોતિ.

‘‘‘ભગવા ખો પન અનેકપરિયાયેન કામેસુમિચ્છાચારં ગરહતિ વિગરહતિ, કામેસુમિચ્છાચારા વિરમથાતિ ચાહ. અત્થિ ખો પન મયા કામેસુ મિચ્છા ચિણ્ણં યાવતકં વા તાવતકં વા. યં ખો પન મયા કામેસુ મિચ્છા ચિણ્ણં યાવતકં વા તાવતકં વા તં ન સુટ્ઠુ, તં ન સાધુ. અહઞ્ચેવ ખો પન તપ્પચ્ચયા વિપ્પટિસારી અસ્સં, ન મેતં પાપં કમ્મં અકતં ભવિસ્સતી’તિ. સો ઇતિ પટિસઙ્ખાય તઞ્ચેવ કામેસુમિચ્છાચારં પજહતિ, આયતિઞ્ચ કામેસુમિચ્છાચારા પટિવિરતો હોતિ. એવમેતસ્સ પાપસ્સ કમ્મસ્સ પહાનં હોતિ. એવમેતસ્સ પાપસ્સ કમ્મસ્સ સમતિક્કમો હોતિ.

‘‘‘ભગવા ખો પન અનેકપરિયાયેન મુસાવાદં ગરહતિ વિગરહતિ, મુસાવાદા વિરમથાતિ ચાહ. અત્થિ ખો પન મયા મુસા ભણિતં યાવતકં વા તાવતકં વા. યં ખો પન મયા મુસા ભણિતં યાવતકં વા તાવતકં વા તં ન સુટ્ઠુ, તં ન સાધુ. અહઞ્ચેવ ખો પન તપ્પચ્ચયા વિપ્પટિસારી અસ્સં, ન મેતં પાપં કમ્મં અકતં ભવિસ્સતી’તિ. સો ઇતિ પટિસઙ્ખાય તઞ્ચેવ મુસાવાદં પજહતિ, આયતિઞ્ચ મુસાવાદા પટિવિરતો હોતિ. એવમેતસ્સ પાપસ્સ કમ્મસ્સ પહાનં હોતિ. એવમેતસ્સ પાપસ્સ કમ્મસ્સ સમતિક્કમો હોતિ.

‘‘સો પાણાતિપાતં પહાય પાણાતિપાતા પટિવિરતો હોતિ. અદિન્નાદાનં પહાય અદિન્નાદાના પટિવિરતો હોતિ. કામેસુમિચ્છાચારં પહાય કામેસુમિચ્છાચારા પટિવિરતો હોતિ. મુસાવાદં પહાય મુસાવાદા પટિવિરતો હોતિ. પિસુણં વાચં પહાય પિસુણાય વાચાય પટિવિરતો હોતિ. ફરુસં વાચં પહાય ફરુસાય વાચાય પટિવિરતો હોતિ. સમ્ફપ્પલાપં પહાય સમ્ફપ્પલાપા પટિવિરતો હોતિ. અભિજ્ઝં પહાય અનભિજ્ઝાલુ હોતિ. બ્યાપાદપ્પદોસં પહાય અબ્યાપન્નચિત્તો હોતિ. મિચ્છાદિટ્ઠિં પહાય સમ્માદિટ્ઠિકો હોતિ.

‘‘સ ખો સો, ગામણિ, અરિયસાવકો એવં વિગતાભિજ્ઝો વિગતબ્યાપાદો અસમ્મૂળ્હો સમ્પજાનો પટિસ્સતો મેત્તાસહગતેન ચેતસા એકં દિસં ફરિત્વા વિહરતિ, તથા દુતિયં, તથા તતિયં, તથા ચતુત્થં. ઇતિ ઉદ્ધમધો તિરિયં સબ્બધિ સબ્બત્તતાય સબ્બાવન્તં લોકં મેત્તાસહગતેન ચેતસા વિપુલેન મહગ્ગતેન અપ્પમાણેન અવેરેન અબ્યાપજ્જેન ફરિત્વા વિહરતિ. સેય્યથાપિ, ગામણિ, બલવા સઙ્ખધમો અપ્પકસિરેનેવ ચતુદ્દિસા વિઞ્ઞાપેય્ય; એવમેવ ખો, ગામણિ, એવં ભાવિતાય મેત્તાય ચેતોવિમુત્તિયા એવં બહુલીકતાય યં પમાણકતં કમ્મં, ન તં તત્રાવસિસ્સતિ, ન તં તત્રાવતિટ્ઠતિ.

‘‘સ ખો સો, ગામણિ, અરિયસાવકો એવં વિગતાભિજ્ઝો વિગતબ્યાપાદો અસમ્મૂળ્હો સમ્પજાનો પટિસ્સતો કરુણાસહગતેન ચેતસા…પે… મુદિતાસહગતેન ચેતસા…પે…. ઉપેક્ખાસહગતેન ચેતસા એકં દિસં ફરિત્વા વિહરતિ, તથા દુતિયં, તથા તતિયં, તથા ચતુત્થં. ઇતિ ઉદ્ધમધો તિરિયં સબ્બધિ સબ્બત્તતાય સબ્બાવન્તં લોકં ઉપેક્ખાસહગતેન ચેતસા વિપુલેન મહગ્ગતેન અપ્પમાણેન અવેરેન અબ્યાપજ્જેન ફરિત્વા વિહરતિ. સેય્યથાપિ, ગામણિ, બલવા સઙ્ખધમો અપ્પકસિરેનેવ ચતુદ્દિસા વિઞ્ઞાપેય્ય; એવમેવ ખો, ગામણિ, એવં ભાવિતાય ઉપેક્ખાય ચેતોવિમુત્તિયા એવં બહુલીકતાય યં પમાણકતં કમ્મં ન તં તત્રાવસિસ્સતિ, ન તં તત્રાવતિટ્ઠતી’’તિ. એવં વુત્તે, અસિબન્ધકપુત્તો ગામણિ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અભિક્કન્તં, ભન્તે, અભિક્કન્તં, ભન્તે…પે… ઉપાસકં મં ભગવા ધારેતુ અજ્જતગ્ગે પાણુપેતં સરણં ગત’’ન્તિ. અટ્ઠમં.

૯. કુલસુત્તં

૩૬૧. એકં સમયં ભગવા કોસલેસુ ચારિકં ચરમાનો મહતા ભિક્ખુસઙ્ઘેન સદ્ધિં યેન નાળન્દા તદવસરિ. તત્ર સુદં ભગવા નાળન્દાયં વિહરતિ પાવારિકમ્બવને.

તેન ખો પન સમયેન નાળન્દા દુબ્ભિક્ખા હોતિ દ્વીહિતિકા સેતટ્ઠિકા સલાકાવુત્તા. તેન ખો પન સમયેન નિગણ્ઠો નાટપુત્તો નાળન્દાયં પટિવસતિ મહતિયા નિગણ્ઠપરિસાય સદ્ધિં. અથ ખો અસિબન્ધકપુત્તો ગામણિ નિગણ્ઠસાવકો યેન નિગણ્ઠો નાટપુત્તો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા નિગણ્ઠં નાટપુત્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નં ખો અસિબન્ધકપુત્તં ગામણિં નિગણ્ઠો નાટપુત્તો એતદવોચ – ‘‘એહિ ત્વં, ગામણિ, સમણસ્સ ગોતમસ્સ વાદં આરોપેહિ. એવં તે કલ્યાણો કિત્તિસદ્દો અબ્ભુગ્ગચ્છિસ્સતિ – ‘અસિબન્ધકપુત્તેન ગામણિના સમણસ્સ ગોતમસ્સ એવંમહિદ્ધિકસ્સ એવંમહાનુભાવસ્સ વાદો આરોપિતો’’’તિ.

‘‘કથં પનાહં, ભન્તે, સમણસ્સ ગોતમસ્સ એવંમહિદ્ધિકસ્સ એવંમહાનુભાવસ્સ વાદં આરોપેસ્સામી’’તિ? ‘‘એહિ ત્વં, ગામણિ, યેન સમણો ગોતમો તેનુપસઙ્કમ; ઉપસઙ્કમિત્વા સમણં ગોતમં એવં વદેહિ – ‘નનુ, ભન્તે, ભગવા અનેકપરિયાયેન કુલાનં અનુદ્દયં [અનુદયં (સ્યા. કં. પી. ક.)] વણ્ણેતિ, અનુરક્ખં વણ્ણેતિ, અનુકમ્પં વણ્ણેતી’તિ? સચે ખો, ગામણિ, સમણો ગોતમો એવં પુટ્ઠો એવં બ્યાકરોતિ – ‘એવં, ગામણિ, તથાગતો અનેકપરિયાયેન કુલાનં અનુદ્દયં વણ્ણેતિ, અનુરક્ખં વણ્ણેતિ, અનુકમ્પં વણ્ણેતી’તિ, તમેનં ત્વં એવં વદેય્યાસિ – ‘અથ કિઞ્ચરહિ, ભન્તે, ભગવા દુબ્ભિક્ખે દ્વીહિતિકે સેતટ્ઠિકે સલાકાવુત્તે મહતા ભિક્ખુસઙ્ઘેન સદ્ધિં ચારિકં ચરતિ? ઉચ્છેદાય ભગવા કુલાનં પટિપન્નો, અનયાય ભગવા કુલાનં પટિપન્નો, ઉપઘાતાય ભગવા કુલાનં પટિપન્નો’તિ! ઇમં ખો તે, ગામણિ, સમણો ગોતમો ઉભતોકોટિકં પઞ્હં પુટ્ઠો નેવ સક્ખતિ [સક્ખિતિ (સી.) મ. નિ. ૨.૮૩] ઉગ્ગિલિતું, નેવ સક્ખતિ ઓગિલિતુ’’ન્તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો અસિબન્ધકપુત્તો ગામણિ નિગણ્ઠસ્સ નાટપુત્તસ્સ પટિસ્સુત્વા ઉટ્ઠાયાસના નિગણ્ઠં નાટપુત્તં અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો અસિબન્ધકપુત્તો ગામણિ ભગવન્તં એતદવોચ –

‘‘નનુ, ભન્તે, ભગવા અનેકપરિયાયેન કુલાનં અનુદ્દયં વણ્ણેતિ, અનુરક્ખં વણ્ણેતિ, અનુકમ્પં વણ્ણેતી’’તિ? ‘‘એવં, ગામણિ, તથાગતો અનેકપરિયાયેન કુલાનં અનુદ્દયં વણ્ણેતિ, અનુરક્ખં વણ્ણેતિ, અનુકમ્પં વણ્ણેતી’’તિ. ‘‘અથ કિઞ્ચરહિ, ભન્તે, ભગવા દુબ્ભિક્ખે દ્વીહિતિકે સેતટ્ઠિકે સલાકાવુત્તે મહતા ભિક્ખુસઙ્ઘેન સદ્ધિં ચારિકં ચરતિ? ઉચ્છેદાય ભગવા કુલાનં પટિપન્નો, અનયાય ભગવા કુલાનં પટિપન્નો, ઉપઘાતાય ભગવા કુલાનં પટિપન્નો’’તિ. ‘‘ઇતો સો, ગામણિ, એકનવુતિકપ્પે [એકનવુતો કપ્પો (સ્યા. કં.), એકનવુતિકપ્પો (પી.)] યમહં અનુસ્સરામિ, નાભિજાનામિ કિઞ્ચિ કુલં પક્કભિક્ખાનુપ્પદાનમત્તેન ઉપહતપુબ્બં. અથ ખો યાનિ તાનિ કુલાનિ અડ્ઢાનિ મહદ્ધનાનિ મહાભોગાનિ પહૂતજાતરૂપરજતાનિ પહૂતવિત્તૂપકરણાનિ પહૂતધનધઞ્ઞાનિ, સબ્બાનિ તાનિ દાનસમ્ભૂતાનિ ચેવ સચ્ચસમ્ભૂતાનિ ચ સામઞ્ઞસમ્ભૂતાનિ ચ. અટ્ઠ ખો, ગામણિ, હેતૂ, અટ્ઠ પચ્ચયા કુલાનં ઉપઘાતાય. રાજતો વા કુલાનિ ઉપઘાતં ગચ્છન્તિ, ચોરતો વા કુલાનિ ઉપઘાતં ગચ્છન્તિ, અગ્ગિતો વા કુલાનિ ઉપઘાતં ગચ્છન્તિ, ઉદકતો વા કુલાનિ ઉપઘાતં ગચ્છન્તિ, નિહિતં વા ઠાના વિગચ્છતિ [નિહિતં વા નાધિગચ્છન્તિ (સી. પી.)], દુપ્પયુત્તા વા કમ્મન્તા વિપજ્જન્તિ, કુલે વા કુલઙ્ગારોતિ [કુલાનં વા કુલઙ્ગારો (સી.)] ઉપ્પજ્જતિ, યો તે ભોગે વિકિરતિ વિધમતિ વિદ્ધંસેતિ, અનિચ્ચતાયે અટ્ઠમીતિ. ઇમે ખો, ગામણિ, અટ્ઠ હેતૂ, અટ્ઠ પચ્ચયા કુલાનં ઉપઘાતાય. ઇમેસુ ખો, ગામણિ, અટ્ઠસુ હેતૂસુ, અટ્ઠસુ પચ્ચયેસુ સંવિજ્જમાનેસુ યો મં એવં વદેય્ય – ‘ઉચ્છેદાય ભગવા કુલાનં પટિપન્નો, અનયાય ભગવા કુલાનં પટિપન્નો, ઉપઘાતાય ભગવા કુલાનં પટિપન્નો’તિ, તં, ગામણિ, વાચં અપ્પહાય તં ચિત્તં અપ્પહાય તં દિટ્ઠિં અપ્પટિનિસ્સજ્જિત્વા યથાભતં નિક્ખિત્તો એવં નિરયે’’તિ. એવં વુત્તે, અસિબન્ધકપુત્તો ગામણિ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અભિક્કન્તં, ભન્તે, અભિક્કન્તં, ભન્તે…પે… ઉપાસકં મં ભગવા ધારેતુ અજ્જતગ્ગે પાણુપેતં સરણં ગત’’ન્તિ. નવમં.

૧૦. મણિચૂળકસુત્તં

૩૬૨. એકં સમયં ભગવા રાજગહે વિહરતિ વેળુવને કલન્દકનિવાપે. તેન ખો પન સમયેન રાજન્તેપુરે રાજપરિસાય સન્નિસિન્નાનં સન્નિપતિતાનં અયમન્તરાકથા ઉદપાદિ – ‘‘કપ્પતિ સમણાનં સક્યપુત્તિયાનં જાતરૂપરજતં, સાદિયન્તિ સમણા સક્યપુત્તિયા જાતરૂપરજતં, પટિગ્ગણ્હન્તિ સમણા સક્યપુત્તિયા જાતરૂપરજત’’ન્તિ!

તેન ખો પન સમયેન મણિચૂળકો ગામણિ તસ્સં પરિસાયં નિસિન્નો હોતિ. અથ ખો મણિચૂળકો ગામણિ તં પરિસં એતદવોચ – ‘‘મા અય્યો [અય્યા (સી. પી.)] એવં અવચુત્થ. ન કપ્પતિ સમણાનં સક્યપુત્તિયાનં જાતરૂપરજતં, ન સાદિયન્તિ સમણા સક્યપુત્તિયા જાતરૂપરજતં, નપ્પટિગ્ગણ્હન્તિ સમણા સક્યપુત્તિયા જાતરૂપરજતં, નિક્ખિત્તમણિસુવણ્ણા સમણા સક્યપુત્તિયા અપેતજાતરૂપરજતા’’તિ. અસક્ખિ ખો મણિચૂળકો ગામણિ તં પરિસં સઞ્ઞાપેતું. અથ ખો મણિચૂળકો ગામણિ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો મણિચૂળકો ગામણિ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘ઇધ, ભન્તે, રાજન્તેપુરે રાજપરિસાય સન્નિસિન્નાનં સન્નિપતિતાનં અયમન્તરાકથા ઉદપાદિ – ‘કપ્પતિ સમણાનં સક્યપુત્તિયાનં જાતરૂપરજતં, સાદિયન્તિ સમણા સક્યપુત્તિયા જાતરૂપરજતં, પટિગ્ગણ્હન્તિ સમણા સક્યપુત્તિયા જાતરૂપરજત’ન્તિ. એવં વુત્તે, અહં, ભન્તે, તં પરિસં એતદવોચં – ‘મા અય્યો એવં અવચુત્થ. ન કપ્પતિ સમણાનં સક્યપુત્તિયાનં જાતરૂપરજતં, ન સાદિયન્તિ સમણા સક્યપુત્તિયા જાતરૂપરજતં, નપ્પટિગ્ગણ્હન્તિ સમણા સક્યપુત્તિયા જાતરૂપરજતં, નિક્ખિત્તમણિસુવણ્ણા સમણા સક્યપુત્તિયા અપેતજાતરૂપરજતા’તિ. અસક્ખિં ખ્વાહં, ભન્તે, તં પરિસં સઞ્ઞાપેતું. કચ્ચાહં, ભન્તે, એવં બ્યાકરમાનો વુત્તવાદી ચેવ ભગવતો હોમિ, ન ચ ભગવન્તં અભૂતેન અબ્ભાચિક્ખામિ, ધમ્મસ્સ ચાનુધમ્મં બ્યાકરોમિ, ન ચ કોચિ સહધમ્મિકો વાદાનુવાદો ગારય્હં ઠાનં આગચ્છતી’’તિ?

‘‘તગ્ઘ ત્વં, ગામણિ, એવં બ્યાકરમાનો વુત્તવાદી ચેવ મે હોસિ, ન ચ મં અભૂતેન અબ્ભાચિક્ખસિ, ધમ્મસ્સ ચાનુધમ્મં બ્યાકરોસિ, ન ચ કોચિ સહધમ્મિકો વાદાનુવાદો ગારય્હં ઠાનં આગચ્છતિ. ન હિ, ગામણિ, કપ્પતિ સમણાનં સક્યપુત્તિયાનં જાતરૂપરજતં, ન સાદિયન્તિ સમણા સક્યપુત્તિયા જાતરૂપરજતં, નપ્પટિગ્ગણ્હન્તિ સમણા સક્યપુત્તિયા જાતરૂપરજતં, નિક્ખિત્તમણિસુવણ્ણા સમણા સક્યપુત્તિયા અપેતજાતરૂપરજતા. યસ્સ ખો, ગામણિ, જાતરૂપરજતં કપ્પતિ, પઞ્ચપિ તસ્સ કામગુણા કપ્પન્તિ. યસ્સ પઞ્ચ કામગુણા કપ્પન્તિ ( ) [(તસ્સપિ જાતરૂપરજતં કપ્પતિ,) (સ્યા. કં.)], એકંસેનેતં, ગામણિ, ધારેય્યાસિ અસ્સમણધમ્મો અસક્યપુત્તિયધમ્મોતિ. અપિ ચાહં, ગામણિ, એવં વદામિ – તિણં તિણત્થિકેન પરિયેસિતબ્બં, દારુ દારુત્થિકેન પરિયેસિતબ્બં, સકટં સકટત્થિકેન પરિયેસિતબ્બં, પુરિસો પુરિસત્થિકેન પરિયેસિતબ્બો [પરિયેસિતબ્બો’’તિ (?)]. નત્વેવાહં, ગામણિ, કેનચિ પરિયાયેન ‘જાતરૂપરજતં સાદિતબ્બં પરિયેસિતબ્બ’ન્તિ વદામી’’તિ. દસમં.

૧૧. ભદ્રકસુત્તં

૩૬૩. એકં સમયં ભગવા મલ્લેસુ વિહરતિ ઉરુવેલકપ્પં નામ મલ્લાનં નિગમો. અથ ખો ભદ્રકો ગામણિ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો ભદ્રકો ગામણિ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘સાધુ મે, ભન્તે, ભગવા દુક્ખસ્સ સમુદયઞ્ચ અત્થઙ્ગમઞ્ચ દેસેતૂ’’તિ. ‘‘અહઞ્ચે [અહઞ્ચ (સ્યા. કં. ક.)] તે, ગામણિ, અતીતમદ્ધાનં આરબ્ભ દુક્ખસ્સ સમુદયઞ્ચ અત્થઙ્ગમઞ્ચ દેસેય્યં – ‘એવં અહોસિ અતીતમદ્ધાન’ન્તિ, તત્ર તે સિયા કઙ્ખા, સિયા વિમતિ. અહં ચે [અહઞ્ચ (સ્યા. કં. ક.)] તે, ગામણિ, અનાગતમદ્ધાનં આરબ્ભ દુક્ખસ્સ સમુદયઞ્ચ અત્થઙ્ગમઞ્ચ દેસેય્યં – ‘એવં ભવિસ્સતિ અનાગતમદ્ધાન’ન્તિ, તત્રાપિ તે સિયા કઙ્ખા, સિયા વિમતિ. અપિ ચાહં, ગામણિ, ઇધેવ નિસિન્નો એત્થેવ તે નિસિન્નસ્સ દુક્ખસ્સ સમુદયઞ્ચ અત્થઙ્ગમઞ્ચ દેસેસ્સામિ. તં સુણાહિ, સાધુકં મનસિ કરોહિ; ભાસિસ્સામી’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો ભદ્રકો ગામણિ ભગવતો પચ્ચસ્સોસિ. ભગવા એતદવોચ –

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, ગામણિ, અત્થિ તે ઉરુવેલકપ્પે મનુસ્સા યેસં તે વધેન વા બન્ધેન વા જાનિયા વા ગરહાય વા ઉપ્પજ્જેય્યું સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા’’તિ? ‘‘અત્થિ મે, ભન્તે, ઉરુવેલકપ્પે મનુસ્સા યેસં મે વધેન વા બન્ધેન વા જાનિયા વા ગરહાય વા ઉપ્પજ્જેય્યું સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા’’તિ. ‘‘અત્થિ પન તે, ગામણિ, ઉરુવેલકપ્પે મનુસ્સા યેસં તે વધેન વા બન્ધેન વા જાનિયા વા ગરહાય વા નુપ્પજ્જેય્યું સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા’’તિ? ‘‘અત્થિ મે, ભન્તે, ઉરુવેલકપ્પે મનુસ્સા યેસં મે વધેન વા બન્ધેન વા જાનિયા વા ગરહાય વા નુપ્પજ્જેય્યું સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા’’તિ. ‘‘કો નુ ખો, ગામણિ, હેતુ, કો પચ્ચયો યેન તે એકચ્ચાનં ઉરુવેલકપ્પિયાનં મનુસ્સાનં વધેન વા બન્ધેન વા જાનિયા વા ગરહાય વા ઉપ્પજ્જેય્યું સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા’’તિ? ‘‘યેસં મે, ભન્તે, ઉરુવેલકપ્પિયાનં મનુસ્સાનં વધેન વા બન્ધેન વા જાનિયા વા ગરહાય વા ઉપ્પજ્જેય્યું સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા, અત્થિ મે તેસુ છન્દરાગો. યેસં પન, ભન્તે, ઉરુવેલકપ્પિયાનં મનુસ્સાનં વધેન વા બન્ધેન વા જાનિયા વા ગરહાય વા નુપ્પજ્જેય્યું સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા, નત્થિ મે તેસુ છન્દરાગો’’તિ. ‘‘ઇમિના ત્વં, ગામણિ, ધમ્મેન દિટ્ઠેન વિદિતેન અકાલિકેન પત્તેન પરિયોગાળ્હેન અતીતાનાગતે નયં નેહિ – ‘યં ખો કિઞ્ચિ અતીતમદ્ધાનં દુક્ખં ઉપ્પજ્જમાનં ઉપ્પજ્જિ [ઉપ્પજ્જતિ (સબ્બત્થ)] સબ્બં તં છન્દમૂલકં છન્દનિદાનં. છન્દો હિ મૂલં દુક્ખસ્સ. યમ્પિ હિ કિઞ્ચિ અનાગતમદ્ધાનં દુક્ખં ઉપ્પજ્જમાનં ઉપ્પજ્જિસ્સતિ, સબ્બં તં છન્દમૂલકં છન્દનિદાનં. છન્દો હિ મૂલં દુક્ખસ્સા’’’તિ. ‘‘અચ્છરિયં, ભન્તે, અબ્ભુતં, ભન્તે! યાવ સુભાસિતં ચિદં [સુભાસિતમિદં (સી. પી.)], ભન્તે, ભગવતા [યઙ્કિઞ્ચિ અતીતમદ્ધાનં દુક્ખં ઉપ્પજ્જમાનં ઉપ્પજ્જતિ, સબ્બન્તં છન્દમૂલકં છન્દનિદાનં, છન્દો હિ મૂલં દુક્ખસ્સાતિ, યઙ્કિઞ્ચિ અનાગતમદ્ધાનં દુક્ખં ઉપ્પજ્જમાનં ઉપ્પજ્જિસ્સતિ સબ્બન્તં છન્દમૂલકં છન્દનિદાનં, છન્દો હિ મૂલં દુક્ખસ્સા’’તિ (સ્યા. કં.)] – ‘યં કિઞ્ચિ દુક્ખં ઉપ્પજ્જમાનં ઉપ્પજ્જતિ, સબ્બં તં છન્દમૂલકં છન્દનિદાનં. છન્દો હિ મૂલં દુક્ખસ્સા’તિ. [‘‘યઙ્કિઞ્ચિ અતીતમદ્ધાનં દુક્ખં ઉપ્પજ્જમાનં ઉપ્પજ્જતિ, સબ્બન્તં છન્દમૂલકં છન્દનિદાનં, છન્દો હિ મૂલં દૂક્ખસ્સાતિ, યઙ્કિઞ્ચિ અનાગતમદ્ધાનં દુક્ખં ઉપ્પજ્જમાનં ઉપ્પજ્જિસ્સતિ, સબ્બન્તં છન્દમૂલકં છન્દનિદાનં, છન્દો હિ મૂલં દુક્ખસ્સા’’તિ (સ્યા. કં)] અત્થિ મે, ભન્તે, ચિરવાસી નામ કુમારો બહિ આવસથે [આવેસને (?)] પટિવસતિ. સો ખ્વાહં, ભન્તે, કાલસ્સેવ વુટ્ઠાય પુરિસં ઉય્યોજેમિ [ઉય્યોજેસિં (ક.)] – ‘ગચ્છ, ભણે, ચિરવાસિં કુમારં જાનાહી’તિ. યાવકીવઞ્ચ, ભન્તે, સો પુરિસો નાગચ્છતિ, તસ્સ મે હોતેવ અઞ્ઞથત્તં – ‘મા હેવ ચિરવાસિસ્સ કુમારસ્સ કિઞ્ચિ આબાધયિત્થા’’’તિ [આબાધયેથાતિ (સ્યા. કં. પી. ક.)].

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, ગામણિ, ચિરવાસિસ્સ કુમારસ્સ વધેન વા બન્ધેન વા જાનિયા વા ગરહાય વા ઉપ્પજ્જેય્યું સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા’’તિ? ‘‘ચિરવાસિસ્સ મે, ભન્તે, કુમારસ્સ વધેન વા બન્ધેન વા જાનિયા વા ગરહાય વા જીવિતસ્સપિ સિયા અઞ્ઞથત્તં, કિં પન મે નુપ્પજ્જિસ્સન્તિ સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા’’તિ. ‘‘ઇમિનાપિ ખો એતં, ગામણિ, પરિયાયેન વેદિતબ્બં – ‘યં કિઞ્ચિ દુક્ખં ઉપ્પજ્જમાનં ઉપ્પજ્જતિ, સબ્બં તં છન્દમૂલકં છન્દનિદાનં. છન્દો હિ મૂલં દુક્ખસ્સા’’’તિ.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, ગામણિ, યદા તે ચિરવાસિમાતા [ચિરવાસિસ્સ માતા (સી. પી.)] અદિટ્ઠા અહોસિ, અસ્સુતા અહોસિ, તે ચિરવાસિમાતુયા છન્દો વા રાગો વા પેમં વા’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘દસ્સનં વા તે, ગામણિ, આગમ્મ સવનં વા એવં તે અહોસિ – ‘ચિરવાસિમાતુયા છન્દો વા રાગો વા પેમં વા’’’તિ? ‘‘એવં, ભન્તે’’.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, ગામણિ, ચિરવાસિમાતુયા તે વધેન વા બન્ધેન વા જાનિયા વા ગરહાય વા ઉપ્પજ્જેય્યું સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા’’તિ? ‘‘ચિરવાસિમાતુયા મે, ભન્તે, વધેન વા બન્ધેન વા જાનિયા વા ગરહાય વા જીવિતસ્સપિ સિયા અઞ્ઞથત્તં, કિં પન મે નુપ્પજ્જિસ્સન્તિ સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા’’તિ! ‘‘ઇમિનાપિ ખો એતં, ગામણિ, પરિયાયેન વેદિતબ્બં – ‘યં કિઞ્ચિ દુક્ખં ઉપ્પજ્જમાનં ઉપ્પજ્જતિ, સબ્બં તં છન્દમૂલકં છન્દનિદાનં. છન્દો હિ મૂલં દુક્ખસ્સા’’’તિ. એકાદસમં.

૧૨. રાસિયસુત્તં

૩૬૪. અથ ખો રાસિયો ગામણિ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો રાસિયો ગામણિ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘સુતં મેતં, ભન્તે, ‘સમણો ગોતમો સબ્બં તપં ગરહતિ, સબ્બં તપસ્સિં લૂખજીવિં એકંસેન ઉપવદતિ ઉપક્કોસતી’તિ [ઉપક્કોસતિ ઉપવદતીતિ (દી. નિ. ૧.૩૮૧)]. યે તે, ભન્તે, એવમાહંસુ – ‘સમણો ગોતમો સબ્બં તપં ગરહતિ, સબ્બં તપસ્સિં લૂખજીવિં એકંસેન ઉપવદતિ ઉપક્કોસતી’તિ, કચ્ચિ તે, ભન્તે, ભગવતો વુત્તવાદિનો, ન ચ ભગવન્તં અભૂતેન અબ્ભાચિક્ખન્તિ, ધમ્મસ્સ ચાનુધમ્મં બ્યાકરોન્તિ, ન ચ કોચિ સહધમ્મિકો વાદાનુવાદો ગારય્હં ઠાનં આગચ્છતી’’તિ? ‘‘યે તે, ગામણિ, એવમાહંસુ – ‘સમણો ગોતમો સબ્બં તપં ગરહતિ, સબ્બં તપસ્સિં લૂખજીવિં એકંસેન ઉપવદતિ ઉપક્કોસતી’તિ, ન મે તે વુત્તવાદિનો, અબ્ભાચિક્ખન્તિ ચ પન મં તે અસતા તુચ્છા અભૂતેન’’.

‘‘દ્વેમે, ગામણિ, અન્તા પબ્બજિતેન ન સેવિતબ્બા – યો ચાયં કામેસુ કામસુખલ્લિકાનુયોગો હીનો ગમ્મો પોથુજ્જનિકો અનરિયો અનત્થસંહિતો, યો ચાયં અત્તકિલમથાનુયોગો દુક્ખો અનરિયો અનત્થસંહિતો. એતે તે, ગામણિ, ઉભો અન્તે અનુપગમ્મ મજ્ઝિમા પટિપદા તથાગતેન અભિસમ્બુદ્ધા – ચક્ખુકરણી ઞાણકરણી ઉપસમાય અભિઞ્ઞાય સમ્બોધાય નિબ્બાનાય સંવત્તતિ. કતમા ચ સા, ગામણિ, મજ્ઝિમા પટિપદા તથાગતેન અભિસમ્બુદ્ધા – ચક્ખુકરણી ઞાણકરણી ઉપસમાય અભિઞ્ઞાય સમ્બોધાય નિબ્બાનાય સંવત્તતિ? અયમેવ અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો, સેય્યથિદં – સમ્માદિટ્ઠિ…પે… સમ્માસમાધિ. અયં ખો સા, ગામણિ, મજ્ઝિમા પટિપદા તથાગતેન અભિસમ્બુદ્ધા – ચક્ખુકરણી ઞાણકરણી ઉપસમાય અભિઞ્ઞાય સમ્બોધાય નિબ્બાનાય સંવત્તતિ.

‘‘તયો ખો મે, ગામણિ, કામભોગિનો સન્તો સંવિજ્જમાના લોકસ્મિં. કતમે તયો? ઇધ, ગામણિ, એકચ્ચો કામભોગી અધમ્મેન ભોગે પરિયેસતિ, સાહસેન અધમ્મેન ભોગે પરિયેસિત્વા સાહસેન ન અત્તાનં સુખેતિ ન પીણેતિ ન સંવિભજતિ ન પુઞ્ઞાનિ કરોતિ. ઇધ પન, ગામણિ, એકચ્ચો કામભોગી અધમ્મેન ભોગે પરિયેસતિ સાહસેન. અધમ્મેન ભોગે પરિયેસિત્વા સાહસેન અત્તાનં સુખેતિ પીણેતિ, ન સંવિભજતિ ન પુઞ્ઞાનિ કરોતિ. ઇધ પન, ગામણિ, એકચ્ચો કામભોગી અધમ્મેન ભોગે પરિયેસતિ સાહસેન. અધમ્મેન ભોગે પરિયેસિત્વા સાહસેન અત્તાનં સુખેતિ પીણેતિ સંવિભજતિ પુઞ્ઞાનિ કરોતિ.

‘‘ઇધ પન, ગામણિ, એકચ્ચો કામભોગી ધમ્માધમ્મેન ભોગે પરિયેસતિ સાહસેનપિ અસાહસેનપિ. ધમ્માધમ્મેન ભોગે પરિયેસિત્વા સાહસેનપિ અસાહસેનપિ ન અત્તાનં સુખેતિ, ન પીણેતિ, ન સંવિભજતિ, ન પુઞ્ઞાનિ કરોતિ. ઇધ પન, ગામણિ, એકચ્ચો કામભોગી ધમ્માધમ્મેન ભોગે પરિયેસતિ સાહસેનપિ અસાહસેનપિ. ધમ્માધમ્મેન ભોગે પરિયેસિત્વા સાહસેનપિ અસાહસેનપિ અત્તાનં સુખેતિ પીણેતિ, ન સંવિભજતિ, ન પુઞ્ઞાનિ કરોતિ. ઇધ પન, ગામણિ, એકચ્ચો કામભોગી ધમ્માધમ્મેન ભોગે પરિયેસતિ, સાહસેનપિ અસાહસેનપિ. ધમ્માધમ્મેન ભોગે પરિયેસિત્વા સાહસેનપિ અસાહસેનપિ અત્તાનં સુખેતિ પીણેતિ સંવિભજતિ પુઞ્ઞાનિ કરોતિ.

‘‘ઇધ પન, ગામણિ, એકચ્ચો કામભોગી ધમ્મેન ભોગે પરિયેસતિ અસાહસેન. ધમ્મેન ભોગે પરિયેસિત્વા અસાહસેન ન અત્તાનં સુખેતિ, ન પીણેતિ, ન સંવિભજતિ, ન પુઞ્ઞાનિ કરોતિ. ઇધ પન, ગામણિ, એકચ્ચો કામભોગી ધમ્મેન ભોગે પરિયેસતિ અસાહસેન. ધમ્મેન ભોગે પરિયેસિત્વા અસાહસેન અત્તાનં સુખેતિ પીણેતિ, ન સંવિભજતિ, ન પુઞ્ઞાનિ કરોતિ. ઇધ પન, ગામણિ, એકચ્ચો કામભોગી ધમ્મેન ભોગે પરિયેસતિ અસાહસેન. ધમ્મેન ભોગે પરિયેસિત્વા અસાહસેન અત્તાનં સુખેતિ પીણેતિ સંવિભજતિ પુઞ્ઞાનિ કરોતિ. તે ચ ભોગે ગધિતો [ગથિતો (સી.)] મુચ્છિતો અજ્ઝોપન્નો અનાદીનવદસ્સાવી અનિસ્સરણપઞ્ઞો પરિભુઞ્જતિ. ઇધ પન, ગામણિ, એકચ્ચો કામભોગી ધમ્મેન ભોગે પરિયેસતિ અસાહસેન. ધમ્મેન ભોગે પરિયેસિત્વા અસાહસેન અત્તાનં સુખેતિ પીણેતિ સંવિભજતિ પુઞ્ઞાનિ કરોતિ. તે ચ ભોગે અગધિતો અમુચ્છિતો અનજ્ઝોપન્નો આદીનવદસ્સાવી નિસ્સરણપઞ્ઞો પરિભુઞ્જતિ.

‘‘તત્ર, ગામણિ, ય્વાયં કામભોગી અધમ્મેન ભોગે પરિયેસતિ સાહસેન, અધમ્મેન ભોગે પરિયેસિત્વા સાહસેન ન અત્તાનં સુખેતિ, ન પીણેતિ, ન સંવિભજતિ, ન પુઞ્ઞાનિ કરોતિ. અયં, ગામણિ, કામભોગી તીહિ ઠાનેહિ ગારય્હો. કતમેહિ તીહિ ઠાનેહિ ગારય્હો? અધમ્મેન ભોગે પરિયેસતિ સાહસેનાતિ, ઇમિના પઠમેન ઠાનેન ગારય્હો. ન અત્તાનં સુખેતિ ન પીણેતીતિ, ઇમિના દુતિયેન ઠાનેન ગારય્હો. ન સંવિભજતિ, ન પુઞ્ઞાનિ કરોતીતિ, ઇમિના તતિયેન ઠાનેન ગારય્હો. અયં, ગામણિ, કામભોગી ઇમેહિ તીહિ ઠાનેહિ ગારય્હો.

‘‘તત્ર, ગામણિ, ય્વાયં કામભોગી અધમ્મેન ભોગે પરિયેસતિ સાહસેન, અધમ્મેન ભોગે પરિયેસિત્વા સાહસેન અત્તાનં સુખેતિ પીણેતિ, ન સંવિભજતિ, ન પુઞ્ઞાનિ કરોતિ. અયં, ગામણિ, કામભોગી દ્વીહિ ઠાનેહિ ગારય્હો, એકેન ઠાનેન પાસંસો. કતમેહિ દ્વીહિ ઠાનેહિ ગારય્હો? અધમ્મેન ભોગે પરિયેસતિ સાહસેનાતિ, ઇમિના પઠમેન ઠાનેન ગારય્હો. ન સંવિભજતિ, ન પુઞ્ઞાનિ કરોતીતિ, ઇમિના દુતિયેન ઠાનેન ગારય્હો. કતમેન એકેન ઠાનેન પાસંસો? અત્તાનં સુખેતિ પીણેતીતિ, ઇમિના એકેન ઠાનેન પાસંસો. અયં, ગામણિ, કામભોગી ઇમેહિ દ્વીહિ ઠાનેહિ ગારય્હો, ઇમિના એકેન ઠાનેન પાસંસો.

‘‘તત્ર, ગામણિ, ય્વાયં કામભોગી અધમ્મેન ભોગે પરિયેસતિ સાહસેન, અધમ્મેન ભોગે પરિયેસિત્વા સાહસેન અત્તાનં સુખેતિ પીણેતિ સંવિભજતિ પુઞ્ઞાનિ કરોતિ. અયં, ગામણિ, કામભોગી એકેન ઠાનેન ગારય્હો, દ્વીહિ ઠાનેહિ પાસંસો. કતમેન એકેન ઠાનેન ગારય્હો? અધમ્મેન ભોગે પરિયેસતિ સાહસેનાતિ, ઇમિના એકેન ઠાનેન ગારય્હો. કતમેહિ દ્વીહિ ઠાનેહિ પાસંસો? અત્તાનં સુખેતિ પીણેતીતિ, ઇમિના પઠમેન ઠાનેન પાસંસો. સંવિભજતિ પુઞ્ઞાનિ કરોતીતિ, ઇમિના દુતિયેન ઠાનેન પાસંસો. અયં, ગામણિ, કામભોગી, ઇમિના એકેન ઠાનેન ગારય્હો, ઇમેહિ દ્વીહિ ઠાનેહિ પાસંસો.

‘‘તત્ર, ગામણિ, ય્વાયં કામભોગી ધમ્માધમ્મેન ભોગે પરિયેસતિ સાહસેનપિ અસાહસેનપિ, ધમ્માધમ્મેન ભોગે પરિયેસિત્વા સાહસેનપિ અસાહસેનપિ ન અત્તાનં સુખેતિ, ન પીણેતિ, ન સંવિભજતિ, ન પુઞ્ઞાનિ કરોતિ. અયં, ગામણિ, કામભોગી એકેન ઠાનેન પાસંસો, તીહિ ઠાનેહિ ગારય્હો. કતમેન એકેન ઠાનેન પાસંસો? ધમ્મેન ભોગે પરિયેસતિ અસાહસેનાતિ, ઇમિના એકેન ઠાનેન પાસંસો. કતમેહિ તીહિ ઠાનેહિ ગારય્હો? અધમ્મેન ભોગે પરિયેસતિ સાહસેનાતિ, ઇમિના પઠમેન ઠાનેન ગારય્હો. ન અત્તાનં સુખેતિ, ન પીણેતીતિ, ઇમિના દુતિયેન ઠાનેન ગારય્હો. ન સંવિભજતિ, ન પુઞ્ઞાનિ કરોતીતિ, ઇમિના તતિયેન ઠાનેન ગારય્હો. અયં, ગામણિ, કામભોગી ઇમિના એકેન ઠાનેન પાસંસો, ઇમેહિ તીહિ ઠાનેહિ ગારય્હો.

‘‘તત્ર, ગામણિ, ય્વાયં કામભોગી ધમ્માધમ્મેન ભોગે પરિયેસતિ સાહસેનપિ અસાહસેનપિ, ધમ્માધમ્મેન ભોગે પરિયેસિત્વા સાહસેનપિ અસાહસેનપિ અત્તાનં સુખેતિ પીણેતિ, ન સંવિભજતિ, ન પુઞ્ઞાનિ કરોતિ. અયં, ગામણિ, કામભોગી દ્વીહિ ઠાનેહિ પાસંસો, દ્વીહિ ઠાનેહિ ગારય્હો. કતમેહિ દ્વીહિ ઠાનેહિ પાસંસો? ધમ્મેન ભોગે પરિયેસતિ અસાહસેનાતિ, ઇમિના પઠમેન ઠાનેન પાસંસો. અત્તાનં સુખેતિ પીણેતીતિ, ઇમિના દુતિયેન ઠાનેન પાસંસો. કતમેહિ દ્વીહિ ઠાનેહિ ગારય્હો? અધમ્મેન ભોગે પરિયેસતિ સાહસેનાતિ, ઇમિના પઠમેન ઠાનેન ગારય્હો. ન સંવિભજતિ, ન પુઞ્ઞાનિ કરોતીતિ, ઇમિના દુતિયેન ઠાનેન ગારય્હો. અયં, ગામણિ, કામભોગી ઇમેહિ દ્વીહિ ઠાનેહિ પાસંસો, ઇમેહિ દ્વીહિ ઠાનેહિ ગારય્હો.

‘‘તત્ર, ગામણિ, ય્વાયં કામભોગી ધમ્માધમ્મેન ભોગે પરિયેસતિ સાહસેનપિ અસાહસેનપિ, ધમ્માધમ્મેન ભોગે પરિયેસિત્વા સાહસેનપિ અસાહસેનપિ અત્તાનં સુખેતિ પીણેતિ સંવિભજતિ પુઞ્ઞાનિ કરોતિ. અયં, ગામણિ, કામભોગી તીહિ ઠાનેહિ પાસંસો, એકેન ઠાનેન ગારય્હો. કતમેહિ તીહિ ઠાનેહિ પાસંસો? ધમ્મેન ભોગે પરિયેસતિ અસાહસેનાતિ, ઇમિના પઠમેન ઠાનેન પાસંસો. અત્તાનં સુખેતિ પીણેતીતિ, ઇમિના દુતિયેન ઠાનેન પાસંસો. સંવિભજતિ પુઞ્ઞાનિ કરોતીતિ, ઇમિના તતિયેન ઠાનેન પાસંસો. કતમેન એકેન ઠાનેન ગારય્હો? અધમ્મેન ભોગે પરિયેસતિ સાહસેનાતિ, ઇમિના એકેન ઠાનેન ગારય્હો. અયં, ગામણિ, કામભોગી ઇમેહિ તીહિ ઠાનેહિ પાસંસો, ઇમિના એકેન ઠાનેન ગારય્હો.

‘‘તત્ર, ગામણિ, ય્વાયં કામભોગી ધમ્મેન ભોગે પરિયેસતિ અસાહસેન, ધમ્મેન ભોગે પરિયેસિત્વા અસાહસેન, ન અત્તાનં સુખેતિ, ન પીણેતિ, ન સંવિભજતિ, ન પુઞ્ઞાનિ કરોતિ. અયં, ગામણિ, કામભોગી એકેન ઠાનેન પાસંસો, દ્વીહિ ઠાનેહિ ગારય્હો. કતમેન એકેન ઠાનેન પાસંસો? ધમ્મેન ભોગે પરિયેસતિ અસાહસેનાતિ, ઇમિના એકેન ઠાનેન પાસંસો. કતમેહિ દ્વીહિ ઠાનેહિ ગારય્હો? ન અત્તાનં સુખેતિ, ન પીણેતીતિ, ઇમિના પઠમેન ઠાનેન ગારય્હો. ન સંવિભજતિ, ન પુઞ્ઞાનિ કરોતીતિ, ઇમિના દુતિયેન ઠાનેન ગારય્હો. અયં, ગામણિ, કામભોગી ઇમિના એકેન ઠાનેન પાસંસો, ઇમેહિ દ્વીહિ ઠાનેહિ ગારય્હો.

‘‘તત્ર, ગામણિ, ય્વાયં કામભોગી ધમ્મેન ભોગે પરિયેસતિ અસાહસેન, ધમ્મેન ભોગે પરિયેસિત્વા અસાહસેન અત્તાનં સુખેતિ પીણેતિ, ન સંવિભજતિ, ન પુઞ્ઞાનિ કરોતિ. અયં, ગામણિ, કામભોગી દ્વીહિ ઠાનેહિ પાસંસો, એકેન ઠાનેન ગારય્હો. કતમેહિ દ્વીહિ ઠાનેહિ પાસંસો? ધમ્મેન ભોગે પરિયેસતિ અસાહસેનાતિ, ઇમિના પઠમેન ઠાનેન પાસંસો. અત્તાનં સુખેતિ પીણેતીતિ, ઇમિના દુતિયેન ઠાનેન પાસંસો. કતમેન એકેન ઠાનેન ગારય્હો? ન સંવિભજતિ, ન પુઞ્ઞાનિ કરોતીતિ, ઇમિના એકેન ઠાનેન ગારય્હો. અયં, ગામણિ, કામભોગી ઇમેહિ દ્વીહિ ઠાનેહિ પાસંસો, ઇમિના એકેન ઠાનેન ગારય્હો.

‘‘તત્ર, ગામણિ, ય્વાયં કામભોગી ધમ્મેન ભોગે પરિયેસતિ અસાહસેન, ધમ્મેન ભોગે પરિયેસિત્વા અસાહસેન અત્તાનં સુખેતિ પીણેતિ સંવિભજતિ પુઞ્ઞાનિ કરોતિ, તે ચ ભોગે ગધિતો મુચ્છિતો અજ્ઝોપન્નો અનાદીનવદસ્સાવી અનિસ્સરણપઞ્ઞો પરિભુઞ્જતિ. અયં, ગામણિ, કામભોગી તીહિ ઠાનેહિ પાસંસો, એકેન ઠાનેન ગારય્હો. કતમેહિ તીહિ ઠાનેહિ પાસંસો? ધમ્મેન ભોગે પરિયેસતિ અસાહસેનાતિ, ઇમિના પઠમેન ઠાનેન પાસંસો. અત્તાનં સુખેતિ પીણેતીતિ, ઇમિના દુતિયેન ઠાનેન પાસંસો. સંવિભજતિ પુઞ્ઞાનિ કરોતીતિ, ઇમિના તતિયેન ઠાનેન પાસંસો. કતમેન એકેન ઠાનેન ગારય્હો? તે ચ ભોગે ગધિતો મુચ્છિતો અજ્ઝોપન્નો અનાદીનવદસ્સાવી અનિસ્સરણપઞ્ઞો પરિભુઞ્જતીતિ, ઇમિના એકેન ઠાનેન ગારય્હો. અયં, ગામણિ, કામભોગી ઇમેહિ તીહિ ઠાનેહિ પાસંસો, ઇમિના એકેન ઠાનેન ગારય્હો.

‘‘તત્ર, ગામણિ, ય્વાયં કામભોગી ધમ્મેન ભોગે પરિયેસતિ અસાહસેન, ધમ્મેન ભોગે પરિયેસિત્વા અસાહસેન અત્તાનં સુખેતિ પીણેતિ સંવિભજતિ પુઞ્ઞાનિ કરોતિ. તે ચ ભોગે અગધિતો અમુચ્છિતો અનજ્ઝોપન્નો આદીનવદસ્સાવી નિસ્સરણપઞ્ઞો પરિભુઞ્જતિ. અયં, ગામણિ, કામભોગી ચતૂહિ ઠાનેહિ પાસંસો. કતમેહિ ચતૂહિ ઠાનેહિ પાસંસો? ધમ્મેન ભોગે પરિયેસતિ અસાહસેનાતિ, ઇમિના પઠમેન ઠાનેન પાસંસો. અત્તાનં સુખેતિ પીણેતીતિ, ઇમિના દુતિયેન ઠાનેન પાસંસો. સંવિભજતિ પુઞ્ઞાનિ કરોતીતિ, ઇમિના તતિયેન ઠાનેન પાસંસો. તે ચ ભોગે અગધિતો અમુચ્છિતો અનજ્ઝોપન્નો આદીનવદસ્સાવી નિસ્સરણપઞ્ઞો પરિભુઞ્જતીતિ, ઇમિના ચતુત્થેન ઠાનેન પાસંસો. અયં, ગામણિ, કામભોગી ઇમેહિ ચતૂહિ ઠાનેહિ પાસંસો.

‘‘તયોમે, ગામણિ, તપસ્સિનો લૂખજીવિનો સન્તો સંવિજ્જમાના લોકસ્મિં. કતમે તયો? ઇધ, ગામણિ, એકચ્ચો તપસ્સી લૂખજીવી સદ્ધા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતો હોતિ – ‘અપ્પેવ નામ કુસલં ધમ્મં અધિગચ્છેય્યં, અપ્પેવ નામ ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મા અલમરિયઞાણદસ્સનવિસેસં સચ્છિકરેય્ય’ન્તિ. સો અત્તાનં આતાપેતિ પરિતાપેતિ, કુસલઞ્ચ ધમ્મં નાધિગચ્છતિ, ઉત્તરિ ચ મનુસ્સધમ્મા અલમરિયઞાણદસ્સનવિસેસં ન સચ્છિકરોતિ.

‘‘ઇધ પન, ગામણિ, એકચ્ચો તપસ્સી લૂખજીવી સદ્ધા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતો હોતિ – ‘અપ્પેવ નામ કુસલં ધમ્મં અધિગચ્છેય્યં, અપ્પેવ નામ ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મા અલમરિયઞાણદસ્સનવિસેસં સચ્છિકરેય્ય’ન્તિ. સો અત્તાનં આતાપેતિ પરિતાપેતિ, કુસલઞ્હિ ખો ધમ્મં અધિગચ્છતિ, ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મા અલમરિયઞાણદસ્સનવિસેસં ન સચ્છિકરોતિ.

‘‘ઇધ પન, ગામણિ, એકચ્ચો તપસ્સી લૂખજીવી સદ્ધા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતો હોતિ – ‘અપ્પેવ નામ કુસલં ધમ્મં અધિગચ્છેય્યં, અપ્પેવ નામ ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મા અલમરિયઞાણદસ્સનવિસેસં સચ્છિકરેય્ય’ન્તિ. સો અત્તાનં આતાપેતિ પરિતાપેતિ, કુસલઞ્ચ ધમ્મં અધિગચ્છતિ, ઉત્તરિ ચ મનુસ્સધમ્મા અલમરિયઞાણદસ્સનવિસેસં સચ્છિકરોતિ.

‘‘તત્ર, ગામણિ, ય્વાયં તપસ્સી લૂખજીવી અત્તાનં આતાપેતિ પરિતાપેતિ, કુસલઞ્ચ ધમ્મં નાધિગચ્છતિ, ઉત્તરિ ચ મનુસ્સધમ્મા અલમરિયઞાણદસ્સનવિસેસં ન સચ્છિકરોતિ. અયં, ગામણિ, તપસ્સી લૂખજીવી તીહિ ઠાનેહિ ગારય્હો. કતમેહિ તીહિ ઠાનેહિ ગારય્હો? અત્તાનં આતાપેતિ પરિતાપેતીતિ, ઇમિના પઠમેન ઠાનેન ગારય્હો. કુસલઞ્ચ ધમ્મં નાધિગચ્છતીતિ, ઇમિના દુતિયેન ઠાનેન ગારય્હો. ઉત્તરિ ચ મનુસ્સધમ્મા અલમરિયઞાણદસ્સનવિસેસં ન સચ્છિકરોતીતિ, ઇમિના તતિયેન ઠાનેન ગારય્હો. અયં, ગામણિ, તપસ્સી લૂખજીવી, ઇમેહિ તીહિ ઠાનેહિ ગારય્હો.

‘‘તત્ર, ગામણિ, ય્વાયં તપસ્સી લૂખજીવી અત્તાનં આતાપેતિ પરિતાપેતિ, કુસલઞ્હિ ખો ધમ્મં અધિગચ્છતિ, ઉત્તરિ ચ મનુસ્સધમ્મા અલમરિયઞાણદસ્સનવિસેસં ન સચ્છિકરોતિ. અયં, ગામણિ, તપસ્સી લૂખજીવી દ્વીહિ ઠાનેહિ ગારય્હો, એકેન ઠાનેન પાસંસો. કતમેહિ દ્વીહિ ઠાનેહિ ગારય્હો? અત્તાનં આતાપેતિ પરિતાપેતીતિ, ઇમિના પઠમેન ઠાનેન ગારય્હો. ઉત્તરિ ચ મનુસ્સધમ્મા અલમરિયઞાણદસ્સનવિસેસં ન સચ્છિકરોતીતિ, ઇમિના દુતિયેન ઠાનેન ગારય્હો. કતમેન એકેન ઠાનેન પાસંસો? કુસલઞ્હિ ખો ધમ્મં અધિગચ્છતીતિ, ઇમિના એકેન ઠાનેન પાસંસો. અયં, ગામણિ, તપસ્સી લૂખજીવી ઇમેહિ દ્વીહિ ઠાનેહિ ગારય્હો, ઇમિના એકેન ઠાનેન પાસંસો.

‘‘તત્ર, ગામણિ, ય્વાયં તપસ્સી લૂખજીવી અત્તાનં આતાપેતિ પરિતાપેતિ, કુસલઞ્ચ ધમ્મં અધિગચ્છતિ, ઉત્તરિ ચ મનુસ્સધમ્મા અલમરિયઞાણદસ્સનવિસેસં સચ્છિકરોતિ. અયં, ગામણિ, તપસ્સી લૂખજીવી એકેન ઠાનેન ગારય્હો, દ્વીહિ ઠાનેહિ પાસંસો. કતમેન એકેન ઠાનેન ગારય્હો? અત્તાનં આતાપેતિ પરિતાપેતીતિ, ઇમિના એકેન ઠાનેન ગારય્હો. કતમેહિ દ્વીહિ ઠાનેહિ પાસંસો? કુસલઞ્ચ ધમ્મં અધિગચ્છતીતિ, ઇમિના પઠમેન ઠાનેન પાસંસો. ઉત્તરિ ચ મનુસ્સધમ્મા અલમરિયઞાણદસ્સનવિસેસં સચ્છિકરોતીતિ, ઇમિના દુતિયેન ઠાનેન પાસંસો. અયં, ગામણિ, તપસ્સી લૂખજીવી ઇમિના એકેન ઠાનેન ગારય્હો, ઇમેહિ દ્વીહિ ઠાનેહિ પાસંસો.

‘‘તિસ્સો ઇમા, ગામણિ, સન્દિટ્ઠિકા નિજ્જરા અકાલિકા એહિપસ્સિકા ઓપનેય્યિકા પચ્ચત્તં વેદિતબ્બા વિઞ્ઞૂહિ. કતમા તિસ્સો? યં રત્તો રાગાધિકરણં અત્તબ્યાબાધાયપિ ચેતેતિ, પરબ્યાબાધાયપિ ચેતેતિ, ઉભયબ્યાબાધાયપિ ચેતેતિ. રાગે પહીને નેવત્તબ્યાબાધાય ચેતેતિ, ન પરબ્યાબાધાય ચેતેતિ, ન ઉભયબ્યાબાધાય ચેતેતિ. સન્દિટ્ઠિકા નિજ્જરા અકાલિકા એહિપસ્સિકા ઓપનેય્યિકા પચ્ચત્તં વેદિતબ્બા વિઞ્ઞૂહિ. યં દુટ્ઠો દોસાધિકરણં અત્તબ્યાબાધાયપિ ચેતેતિ, પરબ્યાબાધાયપિ ચેતેતિ, ઉભયબ્યાબાધાયપિ ચેતેતિ. દોસે પહીને નેવત્તબ્યાબાધાય ચેતેતિ, ન પરબ્યાબાધાય ચેતેતિ, ન ઉભયબ્યાબાધાય ચેતેતિ. સન્દિટ્ઠિકા નિજ્જરા અકાલિકા એહિપસ્સિકા ઓપનેય્યિકા પચ્ચત્તં વેદિતબ્બા વિઞ્ઞૂહિ. યં મૂળ્હો મોહાધિકરણં અત્તબ્યાબાધાયપિ ચેતેતિ, પરબ્યાબાધાયપિ ચેતેતિ, ઉભયબ્યાબાધાયપિ ચેતેતિ. મોહે પહીને નેવત્તબ્યાબાધાય ચેતેતિ, ન પરબ્યાબાધાય ચેતેતિ, ન ઉભયબ્યાબાધાય ચેતેતિ. સન્દિટ્ઠિકા નિજ્જરા અકાલિકા એહિપસ્સિકા ઓપનેય્યિકા પચ્ચત્તં વેદિતબ્બા વિઞ્ઞૂહિ. ઇમા ખો, ગામણિ, તિસ્સો સન્દિટ્ઠિકા નિજ્જરા અકાલિકા એહિપસ્સિકા ઓપનેય્યિકા પચ્ચત્તં વેદિતબ્બા વિઞ્ઞૂહી’’તિ.

એવં વુત્તે, રાસિયો ગામણિ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અભિક્કન્તં, ભન્તે…પે… ઉપાસકં મં ભગવા ધારેતુ અજ્જતગ્ગે પાણુપેતં સરણં ગત’’ન્તિ. દ્વાદસમં.

૧૩. પાટલિયસુત્તં

૩૬૫. એકં સમયં ભગવા કોલિયેસુ વિહરતિ ઉત્તરં નામ [ઉત્તરકં નામ (સી.)] કોલિયાનં નિગમો. અથ ખો પાટલિયો ગામણિ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો પાટલિયો ગામણિ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘સુતં મેતં, ભન્તે – ‘સમણો ગોતમો માયં જાનાતી’તિ. યે તે, ભન્તે, એવમાહંસુ – ‘સમણો ગોતમો માયં જાનાતી’તિ, કચ્ચિ તે, ભન્તે, ભગવતો વુત્તવાદિનો, ન ચ ભગવન્તં અભૂતેન અબ્ભાચિક્ખન્તિ, ધમ્મસ્સ ચાનુધમ્મં બ્યાકરોન્તિ, ન ચ કોચિ સહધમ્મિકો વાદાનુવાદો ગારય્હં ઠાનં આગચ્છતિ? અનબ્ભાચિક્ખિતુકામા હિ મયં, ભન્તે, ભગવન્ત’’ન્તિ. ‘‘યે તે, ગામણિ, એવમાહંસુ – ‘સમણો ગોતમો માયં જાનાતી’તિ, વુત્તવાદિનો ચેવ મે, તે ન ચ મં અભૂતેન અબ્ભાચિક્ખન્તિ, ધમ્મસ્સ ચાનુધમ્મં બ્યાકરોન્તિ, ન ચ કોચિ સહધમ્મિકો વાદાનુવાદો ગારય્હં ઠાનં આગચ્છતીતિ, સચ્ચંયેવ કિર, ભો, મયં તેસં સમણબ્રાહ્મણાનં ન સદ્દહામ – ‘સમણો ગોતમો માયં જાનાતીતિ, સમણો ખલુ ભો ગોતમો માયાવી’તિ. યો નુ ખો, ગામણિ, એવં વદેતિ – ‘અહં માયં જાનામી’તિ, સો એવં વદેતિ – ‘અહં માયાવી’તિ. તથેવ તં ભગવા હોતિ, તથેવ તં સુગત હોતી’’તિ. તેન હિ, ગામણિ, તઞ્ઞેવેત્થ પટિપુચ્છિસ્સામિ; યથા તે ખમેય્ય, તથા તં બ્યાકરેય્યાસિ –

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, ગામણિ, જાનાસિ ત્વં કોલિયાનં લમ્બચૂળકે ભટે’’તિ? ‘‘જાનામહં, ભન્તે, કોલિયાનં લમ્બચૂળકે ભટે’’તિ. ‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, ગામણિ, કિમત્થિયા કોલિયાનં લમ્બચૂળકા ભટા’’તિ? ‘‘યે ચ, ભન્તે, કોલિયાનં ચોરા તે ચ પટિસેધેતું, યાનિ ચ કોલિયાનં દૂતેય્યાનિ તાનિ ચ વહાતું [તાનિ ચ પહાતું (સ્યા. કં.), તાનિ ચ યાતું (કત્થચિ), તાનિ ચાવહાતું (?)], એતદત્થિયા, ભન્તે, કોલિયાનં લમ્બચૂળકા ભટા’’તિ. ‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, ગામણિ, જાનાસિ ત્વં કોલિયાનં લમ્બચૂળકે ભટે સીલવન્તે વા તે દુસ્સીલે વા’’તિ? ‘‘જાનામહં, ભન્તે, કોલિયાનં લમ્બચૂળકે ભટે દુસ્સીલે પાપધમ્મે; યે ચ લોકે દુસ્સીલા પાપધમ્મા કોલિયાનં લમ્બચૂળકા ભટા તેસં અઞ્ઞતરા’’તિ. ‘‘યો નુ ખો, ગામણિ, એવં વદેય્ય – ‘પાટલિયો ગામણિ જાનાતિ કોલિયાનં લમ્બચૂળકે ભટે દુસ્સીલે પાપધમ્મે, પાટલિયોપિ ગામણિ દુસ્સીલો પાપધમ્મો’તિ, સમ્મા નુ ખો સો વદમાનો વદેય્યા’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે! અઞ્ઞે, ભન્તે, કોલિયાનં લમ્બચૂળકા ભટા, અઞ્ઞોહમસ્મિ. અઞ્ઞથાધમ્મા કોલિયાનં લમ્બચૂળકા ભટા, અઞ્ઞથાધમ્મોહમસ્મી’’તિ. ‘‘ત્વઞ્હિ નામ, ગામણિ, લચ્છસિ – ‘પાટલિયો ગામણિ જાનાતિ કોલિયાનં લમ્બચૂળકે ભટે દુસ્સીલે પાપધમ્મે, ન ચ પાટલિયો ગામણિ દુસ્સીલો પાપધમ્મો’તિ, કસ્મા તથાગતો ન લચ્છતિ – ‘તથાગતો માયં જાનાતિ, ન ચ તથાગતો માયાવી’તિ? માયં ચાહં, ગામણિ, પજાનામિ, માયાય ચ વિપાકં, યથાપટિપન્નો ચ માયાવી કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જતિ તઞ્ચ પજાનામિ’’.

‘‘પાણાતિપાતં ચાહં, ગામણિ, પજાનામિ, પાણાતિપાતસ્સ ચ વિપાકં, યથાપટિપન્નો ચ પાણાતિપાતી કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જતિ તઞ્ચ પજાનામિ. અદિન્નાદાનં ચાહં, ગામણિ, પજાનામિ, અદિન્નાદાનસ્સ ચ વિપાકં, યથાપટિપન્નો ચ અદિન્નાદાયી કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જતિ તઞ્ચ પજાનામિ. કામેસુમિચ્છાચારં ચાહં, ગામણિ, પજાનામિ, કામેસુમિચ્છાચારસ્સ ચ વિપાકં, યથાપટિપન્નો ચ કામેસુમિચ્છાચારી કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જતિ તઞ્ચ પજાનામિ. મુસાવાદં ચાહં, ગામણિ, પજાનામિ, મુસાવાદસ્સ ચ વિપાકં, યથાપટિપન્નો ચ મુસાવાદી કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જતિ તઞ્ચ પજાનામિ. પિસુણવાચં ચાહં, ગામણિ, પજાનામિ, પિસુણવાચાય ચ વિપાકં, યથાપટિપન્નો ચ પિસુણવાચો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જતિ તઞ્ચ પજાનામિ. ફરુસવાચં ચાહં, ગામણિ, પજાનામિ, ફરુસવાચાય ચ વિપાકં, યથાપટિપન્નો ચ ફરુસવાચો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જતિ તઞ્ચ પજાનામિ. સમ્ફપ્પલાપં ચાહં, ગામણિ, પજાનામિ, સમ્ફપ્પલાપસ્સ ચ વિપાકં, યથાપટિપન્નો ચ સમ્ફપ્પલાપી કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જતિ તઞ્ચ પજાનામિ. અભિજ્ઝં ચાહં, ગામણિ, પજાનામિ, અભિજ્ઝાય ચ વિપાકં, યથાપટિપન્નો ચ અભિજ્ઝાલુ કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જતિ તઞ્ચ પજાનામિ. બ્યાપાદપદોસં ચાહં, ગામણિ, પજાનામિ, બ્યાપાદપદોસસ્સ ચ વિપાકં, યથાપટિપન્નો ચ બ્યાપન્નચિત્તો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જતિ તઞ્ચ પજાનામિ. મિચ્છાદિટ્ઠિં ચાહં, ગામણિ, પજાનામિ, મિચ્છાદિટ્ઠિયા ચ વિપાકં, યથાપટિપન્નો ચ મિચ્છાદિટ્ઠિકો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જતિ તઞ્ચ પજાનામિ.

‘‘સન્તિ હિ, ગામણિ, એકે સમણબ્રાહ્મણા એવંવાદિનો એવંદિટ્ઠિનો – ‘યો કોચિ પાણમતિપાતેતિ, સબ્બો સો દિટ્ઠેવ ધમ્મે દુક્ખં દોમનસ્સં પટિસંવેદયતિ. યો કોચિ અદિન્નં આદિયતિ, સબ્બો સો દિટ્ઠેવ ધમ્મે દુક્ખં દોમનસ્સં પટિસંવેદયતિ. યો કોચિ કામેસુ મિચ્છા ચરતિ, સબ્બો સો દિટ્ઠેવ ધમ્મે દુક્ખં દોમનસ્સં પટિસંવેદયતિ. યો કોચિ મુસા ભણતિ, સબ્બો સો દિટ્ઠેવ ધમ્મે દુક્ખં દોમનસ્સં પટિસંવેદયતી’’’તિ.

‘‘દિસ્સતિ ખો પન, ગામણિ, ઇધેકચ્ચો માલી કુણ્ડલી સુન્હાતો [સુનહાતો (સી. સ્યા. કં. પી.)] સુવિલિત્તો કપ્પિતકેસમસ્સુ ઇત્થિકામેહિ રાજા મઞ્ઞે પરિચારેન્તો. તમેનં એવમાહંસુ – ‘અમ્ભો! અયં પુરિસો કિં અકાસિ માલી કુણ્ડલી સુન્હાતો સુવિલિત્તો કપ્પિતકેસમસ્સુ ઇત્થિકામેહિ રાજા મઞ્ઞે પરિચારેતી’તિ? તમેનં એવમાહંસુ – ‘અમ્ભો! અયં પુરિસો રઞ્ઞો પચ્ચત્થિકં પસય્હ જીવિતા વોરોપેસિ. તસ્સ રાજા અત્તમનો અભિહારમદાસિ. તેનાયં પુરિસો માલી કુણ્ડલી સુન્હાતો સુવિલિત્તો કપ્પિતકેસમસ્સુ, ઇત્થિકામેહિ રાજા મઞ્ઞે પરિચારેતી’’’તિ.

‘‘દિસ્સતિ ખો, ગામણિ, ઇધેકચ્ચો દળ્હાય રજ્જુયા પચ્છાબાહં ગાળ્હબન્ધનં બન્ધિત્વા ખુરમુણ્ડં કરિત્વા ખરસ્સરેન પણવેન રથિયાય રથિયં [રથિકાય રથિકં (સી.)] સિઙ્ઘાટકેન સિઙ્ઘાટકં પરિનેત્વા, દક્ખિણેન દ્વારેન નિક્ખામેત્વા, દક્ખિણતો નગરસ્સ સીસં છિજ્જમાનો. તમેનં એવમાહંસુ – ‘અમ્ભો! અયં પુરિસો કિં અકાસિ, દળ્હાય રજ્જુયા પચ્છાબાહં ગાળ્હબન્ધનં બન્ધિત્વા ખુરમુણ્ડં કરિત્વા ખરસ્સરેન પણવેન રથિયાય રથિયં સિઙ્ઘાટકેન સિઙ્ઘાટકં પરિનેત્વા દક્ખિણેન દ્વારેન નિક્ખામેત્વા દક્ખિણતો નગરસ્સ સીસં છિન્દતી’તિ [છિજ્જતીતિ (કત્થચિ)]? તમેનં એવમાહંસુ – ‘અમ્ભો! અયં પુરિસો રાજવેરી ઇત્થિં વા પુરિસં વા જીવિતા વોરોપેસિ, તેન નં રાજાનો ગહેત્વા એવરૂપં કમ્મકારણં કારેન્તી’’’તિ.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, ગામણિ, અપિ નુ તે એવરૂપં દિટ્ઠં વા સુતં વા’’તિ? ‘‘દિટ્ઠઞ્ચ નો, ભન્તે, સુતઞ્ચ સુય્યિસ્સતિ ચા’’તિ. ‘‘તત્ર, ગામણિ, યે તે સમણબ્રાહ્મણા એવંવાદિનો એવંદિટ્ઠિનો – ‘યો કોચિ પાણમતિપાતેતિ, સબ્બો સો દિટ્ઠેવ ધમ્મે દુક્ખં દોમનસ્સં પટિસંવેદયતી’તિ, સચ્ચં વા તે આહંસુ મુસા વા’’તિ? ‘‘મુસા, ભન્તે’’. ‘‘યે પન તે તુચ્છં મુસા વિલપન્તિ, સીલવન્તો વા તે દુસ્સીલા વા’’તિ? ‘‘દુસ્સીલા, ભન્તે’’. ‘‘યે પન તે દુસ્સીલા પાપધમ્મા મિચ્છાપટિપન્ના વા તે સમ્માપટિપન્ના વા’’તિ? ‘‘મિચ્છાપટિપન્ના, ભન્તે’’. ‘‘યે પન તે મિચ્છાપટિપન્ના મિચ્છાદિટ્ઠિકા વા તે સમ્માદિટ્ઠિકા વા’’તિ? ‘‘મિચ્છાદિટ્ઠિકા, ભન્તે’’. ‘‘યે પન તે મિચ્છાદિટ્ઠિકા કલ્લં નુ તેસુ પસીદિતુ’’ન્તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’.

‘‘દિસ્સતિ ખો પન, ગામણિ, ઇધેકચ્ચો માલી કુણ્ડલી…પે… ઇત્થિકામેહિ રાજા મઞ્ઞે પરિચારેન્તો. તમેનં એવમાહંસુ – ‘અમ્ભો! અયં પુરિસો કિં અકાસિ માલી કુણ્ડલી…પે… ઇત્થિકામેહિ રાજા મઞ્ઞે પરિચારેતી’તિ? તમેનં એવમાહંસુ – ‘અમ્ભો! અયં પુરિસો રઞ્ઞો પચ્ચત્થિકસ્સ પસય્હ રતનં અહાસિ [પસય્હ અદિન્નં રતનં આદિયિ (ક.)]. તસ્સ રાજા અત્તમનો અભિહારમદાસિ. તેનાયં પુરિસો માલી કુણ્ડલી…પે… ઇત્થિકામેહિ રાજા મઞ્ઞે પરિચારેતી’’’તિ.

‘‘દિસ્સતિ ખો, ગામણિ, ઇધેકચ્ચો દળ્હાય રજ્જુયા…પે… દક્ખિણતો નગરસ્સ સીસં છિજ્જમાનો તમેનં એવમાહંસુ – ‘અમ્ભો! અયં પુરિસો કિં અકાસિ દળ્હાય રજ્જુયા…પે… દક્ખિણતો નગરસ્સ સીસં છિન્દતી’તિ? તમેનં એવમાહંસુ – ‘અમ્ભો! અયં પુરિસો ગામા વા અરઞ્ઞા વા અદિન્નં થેય્યસઙ્ખાતં આદિયિ. તેન નં રાજાનો ગહેત્વા એવરૂપં કમ્મકારણં કારેન્તી’તિ. તં કિં મઞ્ઞસિ, ગામણિ, અપિ નુ તે એવરૂપં દિટ્ઠં વા સુતં વા’’તિ? ‘‘દિટ્ઠઞ્ચ નો, ભન્તે, સુતઞ્ચ સુય્યિસ્સતિ ચા’’તિ. ‘‘તત્ર, ગામણિ, યે તે સમણબ્રાહ્મણા એવંવાદિનો એવંદિટ્ઠિનો – ‘યો કોચિ અદિન્નં આદિયતિ, સબ્બો સો દિટ્ઠેવ ધમ્મે દુક્ખં દોમનસ્સં પટિસંવેદયતી’તિ, સચ્ચં વા તે આહંસુ મુસા વાતિ…પે… કલ્લં નુ તેસુ પસીદિતુ’’ન્તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’.

‘‘દિસ્સતિ ખો પન, ગામણિ, ઇધેકચ્ચો માલી કુણ્ડલી…પે… ઇત્થિકામેહિ રાજા મઞ્ઞે પરિચારેન્તો. તમેનં એવમાહંસુ – ‘અમ્ભો! અયં પુરિસો કિં અકાસિ માલી કુણ્ડલી…પે… ઇત્થિકામેહિ રાજા મઞ્ઞે પરિચારેતી’તિ? તમેનં એવમાહંસુ – ‘અમ્ભો! અયં પુરિસો રઞ્ઞો પચ્ચત્થિકસ્સ દારેસુ ચારિત્તં આપજ્જિ. તસ્સ રાજા અત્તમનો અભિહારમદાસિ. તેનાયં પુરિસો માલી કુણ્ડલી…પે… ઇત્થિકામેહિ રાજા મઞ્ઞે પરિચારેતી’’’તિ.

‘‘દિસ્સતિ ખો, ગામણિ, ઇધેકચ્ચો દળ્હાય રજ્જુયા…પે… દક્ખિણતો નગરસ્સ સીસં છિજ્જમાનો. તમેનં એવમાહંસુ – ‘અમ્ભો! અયં પુરિસો કિં અકાસિ દળ્હાય રજ્જુયા…પે… દક્ખિણતો નગરસ્સ સીસં છિન્દતી’તિ? તમેનં એવમાહંસુ – ‘અમ્ભો! અયં પુરિસો કુલિત્થીસુ કુલકુમારીસુ ચારિત્તં આપજ્જિ, તેન નં રાજાનો ગહેત્વા એવરૂપં કમ્મકારણં કારેન્તી’તિ. તં કિં મઞ્ઞસિ, ગામણિ, અપિ નુ તે એવરૂપં દિટ્ઠં વા સુતં વા’’તિ? ‘‘દિટ્ઠઞ્ચ નો, ભન્તે, સુતઞ્ચ સુય્યિસ્સતિ ચા’’તિ. ‘‘તત્ર, ગામણિ, યે તે સમણબ્રાહ્મણા એવંવાદિનો એવંદિટ્ઠિનો – ‘યો કોચિ કામેસુ મિચ્છા ચરતિ, સબ્બો સો દિટ્ઠેવ ધમ્મે દુક્ખં દોમનસ્સં પટિસંવેદયતી’તિ, સચ્ચં વા તે આહંસુ મુસા વાતિ…પે… કલ્લં નુ તેસુ પસીદિતુ’’ન્તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’.

‘‘દિસ્સતિ ખો પન, ગામણિ, ઇધેકચ્ચો માલી કુણ્ડલી સુન્હાતો સુવિલિત્તો કપ્પિતકેસમસ્સુ ઇત્થિકામેહિ રાજા મઞ્ઞે પરિચારેન્તો. તમેનં એવમાહંસુ – ‘અમ્ભો! અયં પુરિસો કિં અકાસિ માલી કુણ્ડલી સુન્હાતો સુવિલિત્તો કપ્પિતકેસમસ્સુ ઇત્થિકામેહિ રાજા મઞ્ઞે પરિચારેતી’તિ? તમેનં એવમાહંસુ – ‘અમ્ભો! અયં પુરિસો રાજાનં મુસાવાદેન હાસેસિ. તસ્સ રાજા અત્તમનો અભિહારમદાસિ. તેનાયં પુરિસો માલી કુણ્ડલી સુન્હાતો સુવિલિત્તો કપ્પિતકેસમસ્સુ ઇત્થિકામેહિ રાજા મઞ્ઞે પરિચારેતી’’’તિ.

‘‘દિસ્સતિ ખો, ગામણિ, ઇધેકચ્ચો દળ્હાય રજ્જુયા પચ્છાબાહં ગાળ્હબન્ધનં બન્ધિત્વા ખુરમુણ્ડં કરિત્વા ખરસ્સરેન પણવેન રથિયાય રથિયં સિઙ્ઘાટકેન સિઙ્ઘાટકં પરિનેત્વા દક્ખિણેન દ્વારેન નિક્ખામેત્વા દક્ખિણતો નગરસ્સ સીસં છિજ્જમાનો. તમેનં એવમાહંસુ – ‘અમ્ભો! અયં પુરિસો કિં અકાસિ દળ્હાય રજ્જુયા પચ્છાબાહં ગાળ્હબન્ધનં બન્ધિત્વા ખુરમુણ્ડં કરિત્વા ખરસ્સરેન પણવેન રથિયાય રથિયં સિઙ્ઘાટકેન સિઙ્ઘાટકં પરિનેત્વા, દક્ખિણેન દ્વારેન નિક્ખામેત્વા, દક્ખિણતો નગરસ્સ સીસં છિન્દતી’તિ? તમેનં એવમાહંસુ – ‘અમ્ભો! અયં પુરિસો ગહપતિસ્સ વા ગહપતિપુત્તસ્સ વા મુસાવાદેન અત્થં ભઞ્જિ, તેન નં રાજાનો ગહેત્વા એવરૂપં કમ્મકારણં કારેન્તી’તિ. તં કિં મઞ્ઞસિ, ગામણિ, અપિ નુ તે એવરૂપં દિટ્ઠં વા સુતં વા’’તિ? ‘‘દિટ્ઠઞ્ચ નો, ભન્તે, સુતઞ્ચ સુય્યિસ્સતિ ચા’’તિ. ‘‘તત્ર, ગામણિ, યે તે સમણબ્રાહ્મણા એવંવાદિનો એવંદિટ્ઠિનો – ‘યો કોચિ મુસા ભણતિ, સબ્બો સો દિટ્ઠેવ ધમ્મે દુક્ખં દોમનસ્સં પટિસંવેદયતી’તિ, સચ્ચં વા તે આહંસુ મુસા વા’’તિ? ‘‘મુસા, ભન્તે’’. ‘‘યે પન તે તુચ્છં મુસા વિલપન્તિ સીલવન્તો વા તે દુસ્સીલા વા’’તિ? ‘‘દુસ્સીલા, ભન્તે’’. ‘‘યે પન તે દુસ્સીલા પાપધમ્મા મિચ્છાપટિપન્ના વા તે સમ્માપટિપન્ના વા’’તિ? ‘‘મિચ્છાપટિપન્ના, ભન્તે’’. ‘‘યે પન તે મિચ્છાપટિપન્ના મિચ્છાદિટ્ઠિકા વા તે સમ્માદિટ્ઠિકા વા’’તિ? ‘‘મિચ્છાદિટ્ઠિકા, ભન્તે’’. ‘‘યે પન તે મિચ્છાદિટ્ઠિકા કલ્લં નુ તેસુ પસીદિતુ’’ન્તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’.

‘‘અચ્છરિયં, ભન્તે, અબ્ભુતં, ભન્તે! અત્થિ મે, ભન્તે, આવસથાગારં. તત્થ અત્થિ મઞ્ચકાનિ, અત્થિ આસનાનિ, અત્થિ ઉદકમણિકો, અત્થિ તેલપ્પદીપો. તત્થ યો સમણો વા બ્રાહ્મણો વા વાસં ઉપેતિ, તેનાહં યથાસત્તિ યથાબલં સંવિભજામિ. ભૂતપુબ્બં, ભન્તે, ચત્તારો સત્થારો નાનાદિટ્ઠિકા નાનાખન્તિકા નાનારુચિકા, તસ્મિં આવસથાગારે વાસં ઉપગચ્છું’’.

‘‘એકો સત્થા એવંવાદી એવંદિટ્ઠિ – ‘નત્થિ દિન્નં, નત્થિ યિટ્ઠં, નત્થિ હુતં, નત્થિ સુકતદુક્કટાનં કમ્માનં ફલં વિપાકો. નત્થિ અયં લોકો, નત્થિ પરો લોકો, નત્થિ માતા, નત્થિ પિતા, નત્થિ સત્તા ઓપપાતિકા, નત્થિ લોકે સમણબ્રાહ્મણા સમ્મગ્ગતા સમ્માપટિપન્ના યે ઇમઞ્ચ લોકં પરઞ્ચ લોકં સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા પવેદેન્તી’’’તિ.

‘‘એકો સત્થા એવંવાદી એવંદિટ્ઠિ – ‘અત્થિ દિન્નં, અત્થિ યિટ્ઠં, અત્થિ હુતં, અત્થિ સુકતદુક્કટાનં કમ્માનં ફલં વિપાકો, અત્થિ અયં લોકો, અત્થિ પરો લોકો, અત્થિ માતા, અત્થિ પિતા, અત્થિ સત્તા ઓપપાતિકા, અત્થિ લોકે સમણબ્રાહ્મણા સમ્મગ્ગતા સમ્માપટિપન્ના, યે ઇમઞ્ચ લોકં પરઞ્ચ લોકં સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા પવેદેન્તી’’’તિ.

‘‘એકો સત્થા એવંવાદી એવંદિટ્ઠિ – ‘કરોતો કારયતો, છિન્દતો છેદાપયતો, પચતો પાચાપયતો, સોચયતો સોચાપયતો, કિલમતો કિલમાપયતો, ફન્દતો ફન્દાપયતો, પાણમતિપાતયતો, અદિન્નં આદિયતો, સન્ધિં છિન્દતો, નિલ્લોપં હરતો, એકાગારિકં કરોતો, પરિપન્થે તિટ્ઠતો, પરદારં ગચ્છતો, મુસા ભણતો, કરોતો ન કરીયતિ પાપં. ખુરપરિયન્તેન ચેપિ ચક્કેન યો ઇમિસ્સા પથવિયા પાણે એકં મંસખલં એકં મંસપુઞ્જં કરેય્ય, નત્થિ તતોનિદાનં પાપં, નત્થિ પાપસ્સ આગમો. દક્ખિણં ચેપિ ગઙ્ગાય તીરં ગચ્છેય્ય હનન્તો ઘાતેન્તો છિન્દન્તો છેદાપેન્તો પચન્તો પાચાપેન્તો, નત્થિ તતોનિદાનં પાપં, નત્થિ પાપસ્સ આગમો. ઉત્તરં ચેપિ ગઙ્ગાય તીરં ગચ્છેય્ય દદન્તો દાપેન્તો યજન્તો યજાપેન્તો, નત્થિ તતોનિદાનં પુઞ્ઞં, નત્થિ પુઞ્ઞસ્સ આગમો. દાનેન દમેન સંયમેન સચ્ચવજ્જેન નત્થિ પુઞ્ઞં, નત્થિ પુઞ્ઞસ્સ આગમો’’’તિ.

‘‘એકો સત્થા એવંવાદી એવંદિટ્ઠિ – ‘કરોતો કારયતો, છિન્દતો છેદાપયતો, પચતો પાચાપયતો, સોચયતો સોચાપયતો, કિલમતો કિલમાપયતો, ફન્દતો ફન્દાપયતો, પાણમતિપાતયતો, અદિન્નં આદિયતો, સન્ધિં છિન્દતો, નિલ્લોપં હરતો, એકાગારિકં કરોતો, પરિપન્થે તિટ્ઠતો, પરદારં ગચ્છતો, મુસા ભણતો, કરોતો કરીયતિ પાપં. ખુરપરિયન્તેન ચેપિ ચક્કેન યો ઇમિસ્સા પથવિયા પાણે એકં મંસખલં એકં મંસપુઞ્જં કરેય્ય, અત્થિ તતોનિદાનં પાપં, અત્થિ પાપસ્સ આગમો. દક્ખિણં ચેપિ ગઙ્ગાય તીરં ગચ્છેય્ય હનન્તો ઘાતેન્તો છિન્દન્તો છેદાપેન્તો પચન્તો પાચાપેન્તો, અત્થિ તતોનિદાનં પાપં, અત્થિ પાપસ્સ આગમો. ઉત્તરં ચેપિ ગઙ્ગાય તીરં ગચ્છેય્ય દદન્તો દાપેન્તો, યજન્તો યજાપેન્તો, અત્થિ તતોનિદાનં પુઞ્ઞં, અત્થિ પુઞ્ઞસ્સ આગમો. દાનેન દમેન સંયમેન સચ્ચવજ્જેન અત્થિ પુઞ્ઞં, અત્થિ પુઞ્ઞસ્સ આગમો’’’તિ.

‘‘તસ્સ મય્હં, ભન્તે, અહુદેવ કઙ્ખા, અહુ વિચિકિચ્છા – ‘કોસુ નામ ઇમેસં ભવતં સમણબ્રાહ્મણાનં સચ્ચં આહ, કો મુસા’’’તિ?

‘‘અલઞ્હિ તે, ગામણિ, કઙ્ખિતું, અલં વિચિકિચ્છિતું. કઙ્ખનીયે ચ પન તે ઠાને વિચિકિચ્છા ઉપ્પન્ના’’તિ. ‘‘એવં પસન્નોહં, ભન્તે, ભગવતિ. પહોતિ મે ભગવા તથા ધમ્મં દેસેતું યથાહં ઇમં કઙ્ખાધમ્મં પજહેય્ય’’ન્તિ.

‘‘અત્થિ, ગામણિ, ધમ્મસમાધિ. તત્ર ચે ત્વં ચિત્તસમાધિં પટિલભેય્યાસિ. એવં ત્વં ઇમં કઙ્ખાધમ્મં પજહેય્યાસિ. કતમો ચ, ગામણિ, ધમ્મસમાધિ? ઇધ, ગામણિ, અરિયસાવકો પાણાતિપાતં પહાય પાણાતિપાતા પટિવિરતો હોતિ, અદિન્નાદાનં પહાય અદિન્નાદાના પટિવિરતો હોતિ, કામેસુમિચ્છાચારં પહાય કામેસુમિચ્છાચારા પટિવિરતો હોતિ, મુસાવાદં પહાય મુસાવાદા પટિવિરતો હોતિ, પિસુણં વાચં પહાય પિસુણાય વાચાય પટિવિરતો હોતિ, ફરુસં વાચં પહાય ફરુસાય વાચાય પટિવિરતો હોતિ, સમ્ફપ્પલાપં પહાય સમ્ફપ્પલાપા પટિવિરતો હોતિ, અભિજ્ઝં પહાય અનભિજ્ઝાલુ હોતિ, બ્યાપાદપદોસં પહાય અબ્યાપન્નચિત્તો હોતિ, મિચ્છાદિટ્ઠિં પહાય સમ્માદિટ્ઠિકો હોતિ.

‘‘સ ખો સો, ગામણિ, અરિયસાવકો એવં વિગતાભિજ્ઝો વિગતબ્યાપાદો અસમ્મૂળ્હો સમ્પજાનો પટિસ્સતો મેત્તાસહગતેન ચેતસા એકં દિસં ફરિત્વા વિહરતિ, તથા દુતિયં, તથા તતિયં, તથા ચતુત્થં, ઇતિ ઉદ્ધમધો તિરિયં સબ્બધિ સબ્બત્તતાય સબ્બાવન્તં લોકં મેત્તાસહગતેન ચેતસા વિપુલેન મહગ્ગતેન અપ્પમાણેન અવેરેન અબ્યાપજ્જેન ફરિત્વા વિહરતિ. સો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘ય્વાયં સત્થા એવંવાદી એવંદિટ્ઠિ – નત્થિ દિન્નં, નત્થિ યિટ્ઠં, નત્થિ હુતં, નત્થિ સુકતદુક્કટાનં કમ્માનં ફલં વિપાકો, નત્થિ અયં લોકો, નત્થિ પરો લોકો, નત્થિ માતા, નત્થિ પિતા, નત્થિ સત્તા ઓપપાતિકા, નત્થિ લોકે સમણબ્રાહ્મણા, સમ્મગ્ગતા સમ્માપટિપન્ના યે ઇમઞ્ચ લોકં પરઞ્ચ લોકં સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા પવેદેન્તી’તિ. ‘સચે તસ્સ ભોતો સત્થુનો સચ્ચં વચનં, અપણ્ણકતાય મય્હં, ય્વાહં [યોહં (સી. સ્યા. કં. પી.)] ન કિઞ્ચિ [કઞ્ચિ (?)] બ્યાબાધેમિ તસં વા થાવરં વા? ઉભયમેત્થ [ઉભયત્થ મે (?) મ. નિ. ૨.૯૫ પાળિયા સંસન્દેતબ્બં] કટગ્ગાહો, યં ચમ્હિ કાયેન સંવુતો વાચાય સંવુતો મનસા સંવુતો, યઞ્ચ કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જિસ્સામી’તિ [પરં મરણા ન ઉપપજ્જિસ્સામીતિ (?)]. તસ્સ પામોજ્જં જાયતિ. પમુદિતસ્સ પીતિ જાયતિ. પીતિમનસ્સ કાયો પસ્સમ્ભતિ. પસ્સદ્ધકાયો સુખં વેદયતિ. સુખિનો ચિત્તં સમાધિયતિ. અયં ખો, ગામણિ, ધમ્મસમાધિ. તત્ર ચે ત્વં ચિત્તસમાધિં પટિલભેય્યાસિ, એવં ત્વં ઇમં કઙ્ખાધમ્મં પજહેય્યાસિ.

‘‘સ ખો સો, ગામણિ, અરિયસાવકો એવં વિગતાભિજ્ઝો વિગતબ્યાપાદો અસમ્મૂળ્હો સમ્પજાનો પટિસ્સતો મેત્તાસહગતેન ચેતસા એકં દિસં ફરિત્વા વિહરતિ, તથા દુતિયં, તથા તતિયં, તથા ચતુત્થં, ઇતિ ઉદ્ધમધો તિરિયં સબ્બધિ સબ્બત્તતાય સબ્બાવન્તં લોકં મેત્તાસહગતેન ચેતસા વિપુલેન મહગ્ગતેન અપ્પમાણેન અવેરેન અબ્યાપજ્જેન ફરિત્વા વિહરતિ. સો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘ય્વાયં સત્થા એવંવાદી એવંદિટ્ઠિ – અત્થિ દિન્નં, અત્થિ યિટ્ઠં, અત્થિ હુતં, અત્થિ સુકતદુક્કટાનં કમ્માનં ફલં વિપાકો, અત્થિ અયં લોકો, અત્થિ પરો લોકો, અત્થિ માતા, અત્થિ પિતા, અત્થિ સત્તા ઓપપાતિકા, અત્થિ લોકે સમણબ્રાહ્મણા, સમ્મગ્ગતા સમ્માપટિપન્ના યે ઇમઞ્ચ લોકં પરઞ્ચ લોકં સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા પવેદેન્તી’તિ. ‘સચે તસ્સ ભોતો સત્થુનો સચ્ચં વચનં, અપણ્ણકતાય મય્હં, ય્વાહં ન કિઞ્ચિ બ્યાબાધેમિ તસં વા થાવરં વા? ઉભયમેત્થ કટગ્ગાહો, યં ચમ્હિ કાયેન સંવુતો વાચાય સંવુતો મનસા સંવુતો, યઞ્ચ કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જિસ્સામી’તિ. તસ્સ પામોજ્જં જાયતિ. પમુદિતસ્સ પીતિ જાયતિ. પીતિમનસ્સ કાયો પસ્સમ્ભતિ. પસ્સદ્ધકાયો સુખં વેદયતિ. સુખિનો ચિત્તં સમાધિયતિ. અયં ખો, ગામણિ, ધમ્મસમાધિ. તત્ર ચે ત્વં ચિત્તસમાધિં પટિલભેય્યાસિ, એવં ત્વં ઇમં કઙ્ખાધમ્મં પજહેય્યાસિ.

‘‘સ ખો સો, ગામણિ, અરિયસાવકો એવં વિગતાભિજ્ઝો વિગતબ્યાપાદો અસમ્મૂળ્હો સમ્પજાનો પટિસ્સતો મેત્તાસહગતેન ચેતસા એકં દિસં ફરિત્વા વિહરતિ, તથા દુતિયં, તથા તતિયં, તથા ચતુત્થં, ઇતિ ઉદ્ધમધો તિરિયં સબ્બધિ સબ્બત્તતાય સબ્બાવન્તં લોકં મેત્તાસહગતેન ચેતસા વિપુલેન મહગ્ગતેન અપ્પમાણેન અવેરેન અબ્યાપજ્જેન ફરિત્વા વિહરતિ. સો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘ય્વાયં સત્થા એવંવાદી એવંદિટ્ઠિ – કરોતો કારયતો, છિન્દતો છેદાપયતો, પચતો પાચાપયતો, સોચયતો સોચાપયતો, કિલમતો કિલમાપયતો, ફન્દતો ફન્દાપયતો, પાણમતિપાતયતો, અદિન્નં આદિયતો, સન્ધિં છિન્દતો, નિલ્લોપં હરતો, એકાગારિકં કરોતો, પરિપન્થે તિટ્ઠતો, પરદારં ગચ્છતો, મુસા ભણતો, કરોતો ન કરીયતિ પાપં. ખુરપરિયન્તેન ચેપિ ચક્કેન યો ઇમિસ્સા પથવિયા પાણે એકં મંસખલં એકં મંસપુઞ્જં કરેય્ય, નત્થિ તતોનિદાનં પાપં, નત્થિ પાપસ્સ આગમો. દક્ખિણઞ્ચેપિ ગઙ્ગાય તીરં ગચ્છેય્ય હનન્તો ઘાતેન્તો છિન્દન્તો છેદાપેન્તો પચન્તો પાચાપેન્તો, નત્થિ તતોનિદાનં પાપં, નત્થિ પાપસ્સ આગમો. ઉત્તરઞ્ચેપિ ગઙ્ગાય તીરં ગચ્છેય્ય દદન્તો દાપેન્તો, યજન્તો યજાપેન્તો, નત્થિ તતોનિદાનં પુઞ્ઞં, નત્થિ પુઞ્ઞસ્સ આગમો. દાનેન દમેન સંયમેન સચ્ચવજ્જેન નત્થિ પુઞ્ઞં, નત્થિ પુઞ્ઞસ્સ આગમો’તિ. ‘સચે તસ્સ ભોતો સત્થુનો સચ્ચં વચનં, અપણ્ણકતાય મય્હં, ય્વાહં ન કિઞ્ચિ બ્યાબાધેમિ તસં વા થાવરં વા? ઉભયમેત્થ કટગ્ગાહો, યં ચમ્હિ કાયેન સંવુતો વાચાય સંવુતો મનસા સંવુતો, યઞ્ચ કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જિસ્સામી’તિ [પરં મરણા ન ઉપપજ્જિસ્સામીતિ (?)]. તસ્સ પામોજ્જં જાયતિ. પમુદિતસ્સ પીતિ જાયતિ. પીતિમનસ્સ કાયો પસ્સમ્ભતિ. પસ્સદ્ધકાયો સુખં વેદયતિ. સુખિનો ચિત્તં સમાધિયતિ. અયં ખો, ગામણિ, ધમ્મસમાધિ તત્ર ચે ત્વં ચિત્તસમાધિં પટિલભેય્યાસિ, એવં ત્વં ઇમં કઙ્ખાધમ્મં પજહેય્યાસિ.

‘‘સ ખો સો, ગામણિ, અરિયસાવકો એવં વિગતાભિજ્ઝો વિગતબ્યાપાદો અસમ્મૂળ્હો સમ્પજાનો પટિસ્સતો મેત્તાસહગતે ચેતસા એકં દિસં ફરિત્વા વિહરતિ, તથા દુતિયં, તથા તતિયં, તથા ચતુત્થં, ઇતિ ઉદ્ધમધો તિરિયં સબ્બધિ સબ્બત્તતાય સબ્બાવન્તં લોકં મેત્તાસહગતેન ચેતસા વિપુલેન મહગ્ગતેન અપ્પમાણેન અવેરેન અબ્યાપજ્જેન ફરિત્વા વિહરતિ. સો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘ય્વાયં સત્થા એવંવાદી એવંદિટ્ઠિ – કરોતો કારયતો, છિન્દતો છેદાપયતો, પચતો પાચાપયતો, સોચયતો સોચાપયતો, કિલમતો કિલમાપયતો, ફન્દતો ફન્દાપયતો, પાણમતિપાતયતો, અદિન્નં આદિયતો, સન્ધિં છિન્દતો, નિલ્લોપં હરતો, એકાગારિકં કરોતો, પરિપન્થે તિટ્ઠતો, પરદારં ગચ્છતો, મુસા ભણતો, કરોતો કરીયતિ પાપં. ખુરપરિયન્તેન ચેપિ ચક્કેન યો ઇમિસ્સા પથવિયા પાણે એકં મંસખલં એકં મંસપુઞ્જં કરેય્ય, અત્થિ તતોનિદાનં પાપં, અત્થિ પાપસ્સ આગમો. દક્ખિણઞ્ચેપિ ગઙ્ગાય તીરં ગચ્છેય્ય હનન્તો ઘાતેન્તો છિન્દન્તો છેદાપેન્તો પચન્તો પાચાપેન્તો, અત્થિ તતોનિદાનં પાપં, અત્થિ પાપસ્સ આગમો. ઉત્તરઞ્ચેપિ ગઙ્ગાય તીરં ગચ્છેય્ય દદન્તો દાપેન્તો, યજન્તો યજાપેન્તો, અત્થિ તતોનિદાનં પુઞ્ઞં, અત્થિ પુઞ્ઞસ્સ આગમો. દાનેન દમેન સંયમેન સચ્ચવજ્જેન અત્થિ પુઞ્ઞં અત્થિ પુઞ્ઞસ્સ આગમોતિ. સચે તસ્સ ભોતો સત્થુનો સચ્ચં વચનં, અપણ્ણકતાય મય્હં, ય્વાહં ન કિઞ્ચિ બ્યાબાધેમિ તસં વા થાવરં વા? ઉભયમેત્થ કટગ્ગાહો, યં ચમ્હિ કાયેન સંવુતો વાચાય સંવુતો મનસા સંવુતો, યઞ્ચ કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જિસ્સામી’તિ. તસ્સ પામોજ્જં જાયતિ. પમુદિતસ્સ પીતિ જાયતિ. પીતિમનસ્સ કાયો પસ્સમ્ભતિ. પસ્સદ્ધકાયો સુખં વેદયતિ. સુખિનો ચિત્તં સમાધિયતિ. અયં ખો, ગામણિ, ધમ્મસમાધિ. તત્ર ચે ત્વં ચિત્તસમાધિં પટિલભેય્યાસિ, એવં ત્વં ઇમં કઙ્ખાધમ્મં પજહેય્યાસિ.

‘‘સ ખો સો, ગામણિ, અરિયસાવકો એવં વિગતાભિજ્ઝો વિગતબ્યાપાદો અસમ્મૂળ્હો સમ્પજાનો પટિસ્સતો કરુણાસહગતે ચેતસા એકં દિસં ફરિત્વા વિહરતિ…પે… મુદિતાસહગતેન ચેતસા એકં દિસં ફરિત્વા વિહરતિ…પે….

‘‘સ ખો સો, ગામણિ, અરિયસાવકો એવં વિગતાભિજ્ઝો વિગતબ્યાપાદો અસમ્મૂળ્હો સમ્પજાનો પટિસ્સતો ઉપેક્ખાસહગતે ચેતસા એકં દિસં ફરિત્વા વિહરતિ, તથા દુતિયં, તથા તતિયં, તથા ચતુત્થં, ઇતિ ઉદ્ધમધો તિરિયં સબ્બધિ સબ્બત્તતાય સબ્બાવન્તં લોકં ઉપેક્ખાસહગતેન ચેતસા વિપુલેન મહગ્ગતેન અપ્પમાણેન અવેરેન અબ્યાપજ્જેન ફરિત્વા વિહરતિ. સો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘ય્વાયં સત્થા એવંવાદી એવંદિટ્ઠિ – નત્થિ દિન્નં, નત્થિ યિટ્ઠં, નત્થિ હુતં નત્થિ સુકતદુક્કટાનં કમ્માનં ફલં વિપાકો, નત્થિ અયં લોકો નત્થિ પરો લોકો, નત્થિ માતા નત્થિ પિતા નત્થિ સત્તા ઓપપાતિકા, નત્થિ લોકે સમણબ્રાહ્મણા સમ્મગ્ગતા સમ્માપટિપન્ના યે ઇમઞ્ચ લોકં પરઞ્ચ લોકં સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા પવેદેન્તીતિ. સચે તસ્સ ભોતો સત્થુનો સચ્ચં વચનં, અપણ્ણકતાય મય્હં, ય્વાહં ન કિઞ્ચિ બ્યાબાધેમિ તસં વા થાવરં વા? ઉભયમેત્થ કટગ્ગાહો, યં ચમ્હિ કાયેન સંવુતો વાચાય સંવુતો મનસા સંવુતો, યઞ્ચ કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જિસ્સામી’તિ. તસ્સ પામોજ્જં જાયતિ. પમુદિતસ્સ પીતિ જાયતિ. પીતિમનસ્સ કાયો પસ્સમ્ભતિ. પસ્સદ્ધકાયો સુખં વેદયતિ. સુખિનો ચિત્તં સમાધિયતિ. અયં ખો, ગામણિ, ધમ્મસમાધિ. તત્ર ચે ત્વં ચિત્તસમાધિં પટિલભેય્યાસિ, એવં ત્વં ઇમં કઙ્ખાધમ્મં પજહેય્યાસિ.

‘‘સ ખો સો, ગામણિ, અરિયસાવકો એવં વિગતાભિજ્ઝો વિગતબ્યાપાદો અસમ્મૂળ્હો સમ્પજાનો પટિસ્સતો ઉપેક્ખાસહગતે ચેતસા એકં દિસં ફરિત્વા વિહરતિ, તથા દુતિયં, તથા તતિયં, તથા ચતુત્થં, ઇતિ ઉદ્ધમધો તિરિયં સબ્બધિ સબ્બત્તતાય સબ્બાવન્તં લોકં ઉપેક્ખાસહગતેન ચેતસા વિપુલેન મહગ્ગતેન અપ્પમાણેન અવેરેન અબ્યાપજ્જેન ફરિત્વા વિહરતિ. સો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘ય્વાયં સત્થા એવંવાદી એવંદિટ્ઠિ – અત્થિ દિન્નં, અત્થિ યિટ્ઠં, અત્થિ હુતં, અત્થિ સુકતદુક્કટાનં કમ્માનં ફલં વિપાકો, અત્થિ અયં લોકો અત્થિ પરો લોકો, અત્થિ માતા અત્થિ પિતા અત્થિ સત્તા ઓપપાતિકા, અત્થિ લોકે સમણબ્રાહ્મણા સમ્મગ્ગતા સમ્માપટિપન્ના યે ઇમઞ્ચ લોકં પરઞ્ચ લોકં સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા પવેદેન્તીતિ. સચે તસ્સ ભોતો સત્થુનો સચ્ચં વચનં, અપણ્ણકતાય મય્હં, ય્વાહં ન કિઞ્ચિ બ્યાબાધેમિ તસં વા થાવરં વા? ઉભયમેત્થ કટગ્ગાહો, યં ચમ્હિ કાયેન સંવુતો વાચાય સંવુતો મનસા સંવુતો, યઞ્ચ કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જિસ્સામી’તિ. તસ્સ પામોજ્જં જાયતિ. પમુદિતસ્સ પીતિ જાયતિ. પીતિમનસ્સ કાયો પસ્સમ્ભતિ. પસ્સદ્ધકાયો સુખં વેદયતિ. સુખિનો ચિત્તં સમાધિયતિ. અયં ખો, ગામણિ, ધમ્મસમાધિ. તત્ર ચે ત્વં ચિત્તસમાધિં પટિલભેય્યાસિ, એવં ત્વં ઇમં કઙ્ખાધમ્મં પજહેય્યાસિ.

‘‘સ ખો સો, ગામણિ, અરિયસાવકો એવં વિગતાભિજ્ઝો વિગતબ્યાપાદો અસમ્મૂળ્હો સમ્પજાનો પટિસ્સતો ઉપેક્ખાસહગતે ચેતસા એકં દિસં ફરિત્વા વિહરતિ, તથા દુતિયં, તથા તતિયં, તથા ચતુત્થં, ઇતિ ઉદ્ધમધો તિરિયં સબ્બધિ સબ્બત્તતાય સબ્બાવન્તં લોકં ઉપેક્ખાસહગતેન ચેતસા વિપુલેન મહગ્ગતેન અપ્પમાણેન અવેરેન અબ્યાપજ્જેન ફરિત્વા વિહરતિ. સો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘ય્વાયં સત્થા એવંવાદી એવંદિટ્ઠિ – કરોતો કારયતો, છેદતો છેદાપયતો, પચતો પાચાપયતો, સોચયતો સોચાપયતો, કિલમતો કિલમાપયતો, ફન્દતો ફન્દાપયતો, પાણમતિપાતયતો, અદિન્નં આદિયતો, સન્ધિં છિન્દતો, નિલ્લોપં હરતો, એકાગારિકં કરોતો, પરિપન્થે તિટ્ઠતો, પરદારં ગચ્છતો, મુસા ભણતો, કરોતો ન કરીયતિ પાપં. ખુરપરિયન્તેન ચેપિ ચક્કેન યો ઇમિસ્સા પથવિયા પાણે એકં મંસખલં એકં મંસપુઞ્જં કરેય્ય, નત્થિ તતોનિદાનં પાપં, નત્થિ પાપસ્સ આગમો. દક્ખિણઞ્ચેપિ ગઙ્ગાય તીરં ગચ્છેય્ય હનન્તો ઘાતેન્તો છિન્દન્તો છેદાપેન્તો પચન્તો પાચાપેન્તો, નત્થિ તતોનિદાનં પાપં, નત્થિ પાપસ્સ આગમો. ઉત્તરઞ્ચેપિ ગઙ્ગાય તીરં ગચ્છેય્ય દદન્તો દાપેન્તો, યજન્તો યજાપેન્તો, નત્થિ તતોનિદાનં પુઞ્ઞં, નત્થિ પુઞ્ઞસ્સ આગમો. દાનેન દમેન સંયમેન સચ્ચવજ્જેન નત્થિ પુઞ્ઞં, નત્થિ પુઞ્ઞસ્સ આગમો’તિ. ‘સચે તસ્સ ભોતો સત્થુનો સચ્ચં વચનં, અપણ્ણકતાય મય્હં, ય્વાહં ન કિઞ્ચિ બ્યાબાધેમિ તસં વા થાવરં વા? ઉભયમેત્થ કટગ્ગાહો, યં ચમ્હિ કાયેન સંવુતો વાચાય સંવુતો મનસા સંવુતો, યઞ્ચ કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જિસ્સામી’તિ. તસ્સ પામોજ્જં જાયતિ. પમુદિતસ્સ પીતિ જાયતિ. પીતિમનસ્સ કાયો પસ્સમ્ભતિ. પસ્સદ્ધકાયો સુખં વેદયતિ. સુખિનો ચિત્તં સમાધિયતિ. અયં ખો, ગામણિ, ધમ્મસમાધિ. તત્ર ચે ત્વં ચિત્તસમાધિં પટિલભેય્યાસિ, એવં ત્વં ઇમં કઙ્ખાધમ્મં પજહેય્યાસિ.

‘‘સ ખો સો, ગામણિ, અરિયસાવકો એવં વિગતાભિજ્ઝો વિગતબ્યાપાદો અસમ્મૂળ્હો સમ્પજાનો પટિસ્સતો ઉપેક્ખાસહગતે ચેતસા એકં દિસં ફરિત્વા વિહરતિ, તથા દુતિયં, તથા તતિયં, તથા ચતુત્થં, ઇતિ ઉદ્ધમધો તિરિયં સબ્બધિ સબ્બત્તતાય સબ્બાવન્તં લોકં ઉપેક્ખાસહગતેન ચેતસા વિપુલેન મહગ્ગતેન અપ્પમાણેન અવેરેન અબ્યાપજ્જેન ફરિત્વા વિહરતિ. સો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘ય્વાયં સત્થા એવંવાદી એવંદિટ્ઠિ – કરોતો કારયતો, છિન્દતો છેદાપયતો, પચતો પાચાપયતો, સોચયતો સોચાપયતો, કિલમતો કિલમાપયતો, ફન્દતો ફન્દાપયતો, પાણમતિપાતયતો, અદિન્નં આદિયતો, સન્ધિં છિન્દતો, નિલ્લોપં હરતો, એકાગારિકં કરોતો, પરિપન્થે તિટ્ઠતો, પરદારં ગચ્છતો, મુસા ભણતો, કરોતો કરીયતિ પાપં. ખુરપરિયન્તેન ચેપિ ચક્કેન યો ઇમિસ્સા પથવિયા પાણે એકં મંસખલં એકં મંસપુઞ્જં કરેય્ય, અત્થિ તતોનિદાનં પાપં, અત્થિ પાપસ્સ આગમો. દક્ખિણઞ્ચેપિ ગઙ્ગાય તીરં ગચ્છેય્ય હનન્તો ઘાતેન્તો છિન્દન્તો છેદાપેન્તો પચન્તો પાચાપેન્તો, અત્થિ તતોનિદાનં પાપં, અત્થિ પાપસ્સ આગમો. ઉત્તરઞ્ચેપિ ગઙ્ગાય તીરં ગચ્છેય્ય દદન્તો દાપેન્તો, યજન્તો યજાપેન્તો, અત્થિ તતોનિદાનં પુઞ્ઞં, અત્થિ પુઞ્ઞસ્સ આગમો. દાનેન દમેન સંયમેન સચ્ચવજ્જેન અત્થિ પુઞ્ઞં, અત્થિ પુઞ્ઞસ્સ આગમો’તિ. ‘સચે તસ્સ ભોતો સત્થુનો સચ્ચં વચનં, અપણ્ણકતાય મય્હં, ય્વાહં ન કિઞ્ચિ બ્યાબાધેમિ તસં વા થાવરં વા? ઉભયમેત્થ કટગ્ગાહો, યં ચમ્હિ કાયેન સંવુતો વાચાય સંવુતો મનસા સંવુતો, યઞ્ચ કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જિસ્સામી’તિ. તસ્સ પામોજ્જં જાયતિ. પમુદિતસ્સ પીતિ જાયતિ. પીતિમનસ્સ કાયો પસ્સમ્ભતિ. પસ્સદ્ધકાયો સુખં વેદયતિ. સુખિનો ચિત્તં સમાધિયતિ. અયં ખો, ગામણિ, ધમ્મસમાધિ. તત્ર ચે ત્વં ચિત્તસમાધિં પટિલભેય્યાસિ, એવં ત્વં ઇમં કઙ્ખાધમ્મં પજહેય્યાસી’’તિ.

એવં વુત્તે, પાટલિયો ગામણિ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અભિક્કન્તં, ભન્તે, અભિક્કન્તં, ભન્તે…પે… અજ્જતગ્ગે પાણુપેતં સરણં ગત’’ન્તિ. તેરસમં.

ગામણિસંયુત્તં સમત્તં.