૪. છન્નસુત્તં

૮૭. એકં સમયં ભગવા રાજગહે વિહરતિ વેળુવને કલન્દકનિવાપે. તેન ખો પન સમયેન આયસ્મા ચ સારિપુત્તો આયસ્મા ચ મહાચુન્દો આયસ્મા ચ છન્નો ગિજ્ઝકૂટે પબ્બતે વિહરન્તિ. તેન ખો પન સમયેન યેન આયસ્મા છન્નો આબાધિકો હોતિ દુક્ખિતો બાળ્હગિલાનો. અથ ખો આયસ્મા સારિપુત્તો સાયન્હસમયં પટિસલ્લાના વુટ્ઠિતો યેનાયસ્મા મહાચુન્દો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં મહાચુન્દં એતદવોચ – ‘‘આયામાવુસો ચુન્દ, યેનાયસ્મા છન્નો તેનુપસઙ્કમિસ્સામ ગિલાનપુચ્છકા’’તિ. ‘‘એવમાવુસો’’તિ ખો આયસ્મા મહાચુન્દો આયસ્મતો સારિપુત્તસ્સ પચ્ચસ્સોસિ.

અથ ખો આયસ્મા ચ સારિપુત્તો આયસ્મા ચ મહાચુન્દો યેનાયસ્મા છન્નો તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિંસુ. નિસજ્જ ખો આયસ્મા સારિપુત્તો આયસ્મન્તં છન્નં એતદવોચ – ‘‘કચ્ચિ તે, આવુસો છન્ન, ખમનીયં, કચ્ચિ યાપનીયં, કચ્ચિ દુક્ખા વેદના પટિક્કમન્તિ નો અભિક્કમન્તિ, પટિક્કમોસાનં પઞ્ઞાયતિ નો અભિક્કમો’’તિ?

‘‘ન મે, આવુસો સારિપુત્ત, ખમનીયં ન યાપનીયં, બાળ્હા મે દુક્ખા વેદના અભિક્કમન્તિ નો પટિક્કમન્તિ, અભિક્કમોસાનં પઞ્ઞાયતિ નો પટિક્કમો. સેય્યથાપિ, આવુસો, બલવા પુરિસો તિણ્હેન સિખરેન [ખગ્ગેન (ક.)] મુદ્ધનિ [મુદ્ધાનં (સી. સ્યા. કં. પી.)] અભિમત્થેય્ય [અભિમન્થેય્ય (સી.)]; એવમેવ ખો, આવુસો, અધિમત્તા વાતા મુદ્ધનિ [મુદ્ધાનં (સી. સ્યા. કં. પી.)] ઊહનન્તિ [ઉપહનન્તિ (સી. સ્યા. કં. પી. ક.), ઉહનન્તિ (ક.)]. ન મે, આવુસો, ખમનીયં, ન યાપનીયં…પે… નો પટિક્કમો. સેય્યથાપિ, આવુસો, બલવા પુરિસો દળ્હેન વરત્તક્ખણ્ડેન સીસે સીસવેઠં દદેય્ય; એવમેવ ખો, આવુસો, અધિમત્તા સીસે સીસવેદના. ન મે, આવુસો, ખમનીયં, ન યાપનીયં…પે… નો પટિક્કમો. સેય્યથાપિ, આવુસો, દક્ખો ગોઘાતકો વા ગોઘાતકન્તેવાસી વા તિણ્હેન ગોવિકન્તનેન કુચ્છિં પરિકન્તેય્ય; એવમેવ ખો અધિમત્તા વાતા કુચ્છિં પરિકન્તન્તિ. ન મે, આવુસો, ખમનીયં, ન યાપનીયં…પે… નો પટિક્કમો. સેય્યથાપિ, આવુસો, દ્વે બલવન્તો પુરિસા દુબ્બલતરં પુરિસં નાનાબાહાસુ ગહેત્વા અઙ્ગારકાસુયા સન્તાપેય્યું સમ્પરિતાપેય્યું; એવમેવ ખો, આવુસો, અધિમત્તો કાયસ્મિં ડાહો. ન મે, આવુસો, ખમનીયં, ન યાપનીયં, બાળ્હા મે દુક્ખા વેદના અભિક્કમન્તિ નો પટિક્કમન્તિ, અભિક્કમોસાનં પઞ્ઞાયતિ નો પટિક્કમો. સત્થં, આવુસો સારિપુત્ત, આહરિસ્સામિ, નાવકઙ્ખામિ [નાપિ કઙ્ખામિ (ક.)] જીવિત’’ન્તિ.

‘‘મા આયસ્મા છન્નો સત્થં આહરેસિ. યાપેતાયસ્મા છન્નો, યાપેન્તં મયં આયસ્મન્તં છન્નં ઇચ્છામ. સચે આયસ્મતો છન્નસ્સ નત્થિ સપ્પાયાનિ ભોજનાનિ, અહં આયસ્મતો છન્નસ્સ સપ્પાયાનિ ભોજનાનિ પરિયેસિસ્સામિ. સચે આયસ્મતો છન્નસ્સ નત્થિ સપ્પાયાનિ ભેસજ્જાનિ, અહં આયસ્મતો છન્નસ્સ સપ્પાયાનિ ભેસજ્જાનિ પરિયેસિસ્સામિ. સચે આયસ્મતો છન્નસ્સ નત્થિ પતિરૂપા ઉપટ્ઠાકા, અહં આયસ્મન્તં છન્નં ઉપટ્ઠહિસ્સામિ. મા આયસ્મા છન્નો સત્થં આહરેસિ. યાપેતાયસ્મા છન્નો, યાપેન્તં મયં આયસ્મન્તં છન્નં ઇચ્છામા’’તિ.

‘‘ન મે, આવુસો સારિપુત્ત, નત્થિ સપ્પાયાનિ ભોજનાનિ; અત્થિ મે સપ્પાયાનિ ભોજનાનિ. નપિ મે નત્થિ સપ્પાયાનિ ભેસજ્જાનિ; અત્થિ મે સપ્પાયાનિ ભેસજ્જાનિ. નપિ મે નત્થિ પતિરૂપા ઉપટ્ઠાકા; અત્થિ મે પતિરૂપા ઉપટ્ઠાકા. અપિ ચ મે, આવુસો, સત્થા પરિચિણ્ણો દીઘરત્તં મનાપેનેવ, નો અમનાપેન. એતઞ્હિ, આવુસો, સાવકસ્સ પતિરૂપં યં સત્થારં પરિચરેય્ય મનાપેનેવ, નો અમનાપેન. ‘અનુપવજ્જં [તં અનુપવજ્જં (બહૂસુ)] છન્નો ભિક્ખુ સત્થં આહરિસ્સતી’તિ – એવમેતં, આવુસો સારિપુત્ત, ધારેહી’’તિ.

‘‘પુચ્છેય્યામ મયં આયસ્મન્તં છન્નં કઞ્ચિદેવ [કિઞ્ચિદેવ (સ્યા. કં. પી. ક.)] દેસં, સચે આયસ્મા છન્નો ઓકાસં કરોતિ પઞ્હસ્સ વેય્યાકરણાયા’’તિ. ‘‘પુચ્છાવુસો સારિપુત્ત, સુત્વા વેદિસ્સામા’’તિ.

‘‘ચક્ખું, આવુસો છન્ન, ચક્ખુવિઞ્ઞાણં ચક્ખુવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞાતબ્બે ધમ્મે ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’તિ સમનુપસ્સસિ…પે… જિવ્હં, આવુસો છન્ન, જિવ્હાવિઞ્ઞાણં જિવ્હાવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞાતબ્બે ધમ્મે ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’તિ સમનુપસ્સસિ…પે… મનં, આવુસો છન્ન, મનોવિઞ્ઞાણં મનોવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞાતબ્બે ધમ્મે ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’તિ સમનુપસ્સસી’’તિ?

‘‘ચક્ખું, આવુસો સારિપુત્ત, ચક્ખુવિઞ્ઞાણં ચક્ખુવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞાતબ્બે ધમ્મે ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ સમનુપસ્સામિ…પે… જિવ્હં, આવુસો સારિપુત્ત, જિવ્હાવિઞ્ઞાણં જિવ્હાવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞાતબ્બે ધમ્મે ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ સમનુપસ્સામિ…પે… મનં, આવુસો સારિપુત્ત, મનોવિઞ્ઞાણં મનોવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞાતબ્બે ધમ્મે ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ સમનુપસ્સામી’’તિ.

‘‘ચક્ખુસ્મિં, આવુસો છન્ન, ચક્ખુવિઞ્ઞાણે ચક્ખુવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞાતબ્બેસુ ધમ્મેસુ કિં દિસ્વા કિં અભિઞ્ઞાય ચક્ખું ચક્ખુવિઞ્ઞાણં ચક્ખુવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞાતબ્બે ધમ્મે ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ સમનુપસ્સસિ… જિવ્હાય, આવુસો છન્ન, જિવ્હાવિઞ્ઞાણે જિવ્હાવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞાતબ્બેસુ ધમ્મેસુ કિં દિસ્વા કિં અભિઞ્ઞાય જિવ્હં જિવ્હાવિઞ્ઞાણં જિવ્હાવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞાતબ્બે ધમ્મે ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ સમનુપસ્સસિ… મનસ્મિં, આવુસો છન્ન, મનોવિઞ્ઞાણે મનોવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞાતબ્બેસુ ધમ્મેસુ કિં દિસ્વા કિં અભિઞ્ઞાય મનં મનોવિઞ્ઞાણં મનોવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞાતબ્બે ધમ્મે ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ સમનુપસ્સસી’’તિ?

‘‘ચક્ખુસ્મિં, આવુસો સારિપુત્ત, ચક્ખુવિઞ્ઞાણે ચક્ખુવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞાતબ્બેસુ ધમ્મેસુ નિરોધં દિસ્વા નિરોધં અભિઞ્ઞાય ચક્ખું ચક્ખુવિઞ્ઞાણં ચક્ખુવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞાતબ્બે ધમ્મે ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ સમનુપસ્સામિ…પે… જિવ્હાય, આવુસો સારિપુત્ત, જિવ્હાવિઞ્ઞાણે જિવ્હાવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞાતબ્બેસુ ધમ્મેસુ નિરોધં દિસ્વા નિરોધં અભિઞ્ઞાય જિવ્હં જિવ્હાવિઞ્ઞાણં જિવ્હાવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞાતબ્બે ધમ્મે ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ સમનુપસ્સામિ…પે… મનસ્મિં, આવુસો સારિપુત્ત, મનોવિઞ્ઞાણે મનોવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞાતબ્બેસુ ધમ્મેસુ નિરોધં દિસ્વા નિરોધં અભિઞ્ઞાય મનં મનોવિઞ્ઞાણં મનોવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞાતબ્બે ધમ્મે ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ સમનુપસ્સામી’’તિ.

એવં વુત્તે, આયસ્મા મહાચુન્દો આયસ્મન્તં છન્નં એતદવોચ – ‘‘તસ્માતિહ, આવુસો છન્ન, ઇદમ્પિ તસ્સ ભગવતો સાસનં નિચ્ચકપ્પં સાધુકં મનસિ કાતબ્બં – ‘નિસ્સિતસ્સ ચલિતં, અનિસ્સિતસ્સ ચલિતં નત્થિ. ચલિતે અસતિ પસ્સદ્ધિ હોતિ. પસ્સદ્ધિયા સતિ નતિ ન હોતિ. નતિયા અસતિ આગતિગતિ ન હોતિ. આગતિગતિયા અસતિ ચુતૂપપાતો ન હોતિ. ચુતૂપપાતે અસતિ નેવિધ ન હુરં ન ઉભયમન્તરેન. એસેવન્તો દુક્ખસ્સા’’’તિ.

અથ ખો આયસ્મા ચ સારિપુત્તો આયસ્મા ચ મહાચુન્દો આયસ્મન્તં છન્નં ઇમિના ઓવાદેન ઓવદિત્વા ઉટ્ઠાયાસના પક્કમિંસુ. અથ ખો આયસ્મા છન્નો અચિરપક્કન્તેસુ તેસુ આયસ્મન્તેસુ સત્થં આહરેસિ.

અથ ખો આયસ્મા સારિપુત્તો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા સારિપુત્તો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘આયસ્મતા, ભન્તે, છન્નેન સત્થં આહરિતં. તસ્સ કા ગતિ કો અભિસમ્પરાયો’’તિ? ‘‘નનુ તે, સારિપુત્ત, છન્નેન ભિક્ખુના સમ્મુખાયેવ અનુપવજ્જતા બ્યાકતા’’તિ? ‘‘અત્થિ, ભન્તે, પુબ્બવિજ્જનં [પુબ્બવિચિરં (સી.), પુબ્બવિજ્ઝનં (પી.), પુબ્બજિરં (મ. નિ. ૩.૩૯૪] નામ વજ્જિગામો. તત્થાયસ્મતો છન્નસ્સ મિત્તકુલાનિ સુહજ્જકુલાનિ ઉપવજ્જકુલાની’’તિ. ‘‘હોન્તિ હેતે, સારિપુત્ત, છન્નસ્સ ભિક્ખુનો મિત્તકુલાનિ સુહજ્જકુલાનિ ઉપવજ્જકુલાનિ. ન ખો પનાહં, સારિપુત્ત, એત્તાવતા સઉપવજ્જોતિ વદામિ. યો ખો, સારિપુત્ત, તઞ્ચ કાયં નિક્ખિપતિ, અઞ્ઞઞ્ચ કાયં ઉપાદિયતિ, તમહં સઉપવજ્જોતિ વદામિ. તં છન્નસ્સ ભિક્ખુનો નત્થિ. ‘અનુપવજ્જં છન્નેન ભિક્ખુના સત્થં આહરિત’ન્તિ – એવમેતં, સારિપુત્ત, ધારેહી’’તિ. ચતુત્થં.