૯. છન્નવગ્ગો

૧. પલોકધમ્મસુત્તં

૮૪. સાવત્થિનિદાનં. અથ ખો આયસ્મા આનન્દો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ…પે… એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા આનન્દો ભગવન્તં એતદવોચ –

‘‘‘લોકો, લોકો’તિ, ભન્તે, વુચ્ચતિ. કિત્તાવતા નુ ખો, ભન્તે, લોકોતિ વુચ્ચતી’’તિ? ‘‘યં ખો, આનન્દ, પલોકધમ્મં, અયં વુચ્ચતિ અરિયસ્સ વિનયે લોકો. કિઞ્ચ, આનન્દ, પલોકધમ્મં? ચક્ખુ ખો, આનન્દ, પલોકધમ્મં, રૂપા પલોકધમ્મા, ચક્ખુવિઞ્ઞાણં પલોકધમ્મં, ચક્ખુસમ્ફસ્સો પલોકધમ્મો, યમ્પિદં ચક્ખુસમ્ફસ્સપચ્ચયા…પે… તમ્પિ પલોકધમ્મં…પે… જિવ્હા પલોકધમ્મા, રસા પલોકધમ્મા, જિવ્હાવિઞ્ઞાણં પલોકધમ્મં, જિવ્હાસમ્ફસ્સો પલોકધમ્મો, યમ્પિદં જિવ્હાસમ્ફસ્સપચ્ચયા…પે… તમ્પિ પલોકધમ્મં…પે… મનો પલોકધમ્મો, ધમ્મા પલોકધમ્મા, મનોવિઞ્ઞાણં પલોકધમ્મં, મનોસમ્ફસ્સો પલોકધમ્મો, યમ્પિદં મનોસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તમ્પિ પલોકધમ્મં. યં ખો, આનન્દ, પલોકધમ્મં, અયં વુચ્ચતિ અરિયસ્સ વિનયે લોકો’’તિ. પઠમં.

૨. સુઞ્ઞતલોકસુત્તં

૮૫. અથ ખો આયસ્મા આનન્દો…પે… ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘‘સુઞ્ઞો લોકો, સુઞ્ઞો લોકો’તિ, ભન્તે, વુચ્ચતિ. કિત્તાવતા નુ ખો, ભન્તે, સુઞ્ઞો લોકોતિ વુચ્ચતી’’તિ? ‘‘યસ્મા ચ ખો, આનન્દ, સુઞ્ઞં અત્તેન વા અત્તનિયેન વા તસ્મા સુઞ્ઞો લોકોતિ વુચ્ચતિ. કિઞ્ચ, આનન્દ, સુઞ્ઞં અત્તેન વા અત્તનિયેન વા? ચક્ખુ ખો, આનન્દ, સુઞ્ઞં અત્તેન વા અત્તનિયેન વા. રૂપા સુઞ્ઞા અત્તેન વા અત્તનિયેન વા, ચક્ખુવિઞ્ઞાણં સુઞ્ઞં અત્તેન વા અત્તનિયેન વા, ચક્ખુસમ્ફસ્સો સુઞ્ઞો અત્તેન વા અત્તનિયેન વા…પે… યમ્પિદં મનોસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તમ્પિ સુઞ્ઞં અત્તેન વા અત્તનિયેન વા. યસ્મા ચ ખો, આનન્દ, સુઞ્ઞં અત્તેન વા અત્તનિયેન વા, તસ્મા સુઞ્ઞો લોકોતિ વુચ્ચતી’’તિ. દુતિયં.

૩. સંખિત્તધમ્મસુત્તં

૮૬. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા આનન્દો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘સાધુ મે, ભન્તે, ભગવા સંખિત્તેન ધમ્મં દેસેતુ, યમહં ભગવતો ધમ્મં સુત્વા એકો વૂપકટ્ઠો અપ્પમત્તો આતાપી પહિતત્તો વિહરેય્ય’’ન્તિ.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, આનન્દ, ચક્ખુ નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વા’’તિ?

‘‘અનિચ્ચં, ભન્તે’’.

‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વા તં સુખં વા’’તિ?

‘‘દુક્ખં, ભન્તે’’.

‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વિપરિણામધમ્મં, કલ્લં નુ તં સમનુપસ્સિતું – ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’’’તિ?

‘‘નો હેતં, ભન્તે’’.

‘‘રૂપા નિચ્ચા વા અનિચ્ચા વા’’તિ?

‘‘અનિચ્ચા, ભન્તે’’…પે….

‘‘ચક્ખુવિઞ્ઞાણં…પે… યમ્પિદં ચક્ખુસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તમ્પિ નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વા’’તિ?

‘‘અનિચ્ચં, ભન્તે’’.

‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વા તં સુખં વા’’તિ?

‘‘દુક્ખં, ભન્તે’’.

‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વિપરિણામધમ્મં, કલ્લં નુ તં સમનુપસ્સિતું – ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’’’તિ?

‘‘નો હેતં, ભન્તે’’…પે….

‘‘જિવ્હા નિચ્ચા વા અનિચ્ચા વા’’તિ?

‘‘અનિચ્ચા, ભન્તે’’…પે….

‘‘જિવ્હાવિઞ્ઞાણં… જિવ્હાસમ્ફસ્સો…પે… યમ્પિદં મનોસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તમ્પિ નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વા’’તિ?

‘‘અનિચ્ચં, ભન્તે’’.

‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વા તં સુખં વા’’તિ?

‘‘દુક્ખં, ભન્તે’’.

‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વિપરિણામધમ્મં, કલ્લં નુ તં સમનુપસ્સિતું – ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’’’તિ?

‘‘નો હેતં, ભન્તે’’…પે….

‘‘એવં પસ્સં, આનન્દ, સુતવા અરિયસાવકો ચક્ખુસ્મિમ્પિ નિબ્બિન્દતિ…પે… ચક્ખુસમ્ફસ્સેપિ નિબ્બિન્દતિ…પે… યમ્પિદં મનોસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તસ્મિમ્પિ નિબ્બિન્દતિ. નિબ્બિન્દં વિરજ્જતિ; વિરાગા વિમુચ્ચતિ; વિમુત્તસ્મિં વિમુત્તમિતિ ઞાણં હોતિ. ‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’તિ પજાનાતી’’તિ. તતિયં.

૪. છન્નસુત્તં

૮૭. એકં સમયં ભગવા રાજગહે વિહરતિ વેળુવને કલન્દકનિવાપે. તેન ખો પન સમયેન આયસ્મા ચ સારિપુત્તો આયસ્મા ચ મહાચુન્દો આયસ્મા ચ છન્નો ગિજ્ઝકૂટે પબ્બતે વિહરન્તિ. તેન ખો પન સમયેન યેન આયસ્મા છન્નો આબાધિકો હોતિ દુક્ખિતો બાળ્હગિલાનો. અથ ખો આયસ્મા સારિપુત્તો સાયન્હસમયં પટિસલ્લાના વુટ્ઠિતો યેનાયસ્મા મહાચુન્દો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં મહાચુન્દં એતદવોચ – ‘‘આયામાવુસો ચુન્દ, યેનાયસ્મા છન્નો તેનુપસઙ્કમિસ્સામ ગિલાનપુચ્છકા’’તિ. ‘‘એવમાવુસો’’તિ ખો આયસ્મા મહાચુન્દો આયસ્મતો સારિપુત્તસ્સ પચ્ચસ્સોસિ.

અથ ખો આયસ્મા ચ સારિપુત્તો આયસ્મા ચ મહાચુન્દો યેનાયસ્મા છન્નો તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિંસુ. નિસજ્જ ખો આયસ્મા સારિપુત્તો આયસ્મન્તં છન્નં એતદવોચ – ‘‘કચ્ચિ તે, આવુસો છન્ન, ખમનીયં, કચ્ચિ યાપનીયં, કચ્ચિ દુક્ખા વેદના પટિક્કમન્તિ નો અભિક્કમન્તિ, પટિક્કમોસાનં પઞ્ઞાયતિ નો અભિક્કમો’’તિ?

‘‘ન મે, આવુસો સારિપુત્ત, ખમનીયં ન યાપનીયં, બાળ્હા મે દુક્ખા વેદના અભિક્કમન્તિ નો પટિક્કમન્તિ, અભિક્કમોસાનં પઞ્ઞાયતિ નો પટિક્કમો. સેય્યથાપિ, આવુસો, બલવા પુરિસો તિણ્હેન સિખરેન [ખગ્ગેન (ક.)] મુદ્ધનિ [મુદ્ધાનં (સી. સ્યા. કં. પી.)] અભિમત્થેય્ય [અભિમન્થેય્ય (સી.)]; એવમેવ ખો, આવુસો, અધિમત્તા વાતા મુદ્ધનિ [મુદ્ધાનં (સી. સ્યા. કં. પી.)] ઊહનન્તિ [ઉપહનન્તિ (સી. સ્યા. કં. પી. ક.), ઉહનન્તિ (ક.)]. ન મે, આવુસો, ખમનીયં, ન યાપનીયં…પે… નો પટિક્કમો. સેય્યથાપિ, આવુસો, બલવા પુરિસો દળ્હેન વરત્તક્ખણ્ડેન સીસે સીસવેઠં દદેય્ય; એવમેવ ખો, આવુસો, અધિમત્તા સીસે સીસવેદના. ન મે, આવુસો, ખમનીયં, ન યાપનીયં…પે… નો પટિક્કમો. સેય્યથાપિ, આવુસો, દક્ખો ગોઘાતકો વા ગોઘાતકન્તેવાસી વા તિણ્હેન ગોવિકન્તનેન કુચ્છિં પરિકન્તેય્ય; એવમેવ ખો અધિમત્તા વાતા કુચ્છિં પરિકન્તન્તિ. ન મે, આવુસો, ખમનીયં, ન યાપનીયં…પે… નો પટિક્કમો. સેય્યથાપિ, આવુસો, દ્વે બલવન્તો પુરિસા દુબ્બલતરં પુરિસં નાનાબાહાસુ ગહેત્વા અઙ્ગારકાસુયા સન્તાપેય્યું સમ્પરિતાપેય્યું; એવમેવ ખો, આવુસો, અધિમત્તો કાયસ્મિં ડાહો. ન મે, આવુસો, ખમનીયં, ન યાપનીયં, બાળ્હા મે દુક્ખા વેદના અભિક્કમન્તિ નો પટિક્કમન્તિ, અભિક્કમોસાનં પઞ્ઞાયતિ નો પટિક્કમો. સત્થં, આવુસો સારિપુત્ત, આહરિસ્સામિ, નાવકઙ્ખામિ [નાપિ કઙ્ખામિ (ક.)] જીવિત’’ન્તિ.

‘‘મા આયસ્મા છન્નો સત્થં આહરેસિ. યાપેતાયસ્મા છન્નો, યાપેન્તં મયં આયસ્મન્તં છન્નં ઇચ્છામ. સચે આયસ્મતો છન્નસ્સ નત્થિ સપ્પાયાનિ ભોજનાનિ, અહં આયસ્મતો છન્નસ્સ સપ્પાયાનિ ભોજનાનિ પરિયેસિસ્સામિ. સચે આયસ્મતો છન્નસ્સ નત્થિ સપ્પાયાનિ ભેસજ્જાનિ, અહં આયસ્મતો છન્નસ્સ સપ્પાયાનિ ભેસજ્જાનિ પરિયેસિસ્સામિ. સચે આયસ્મતો છન્નસ્સ નત્થિ પતિરૂપા ઉપટ્ઠાકા, અહં આયસ્મન્તં છન્નં ઉપટ્ઠહિસ્સામિ. મા આયસ્મા છન્નો સત્થં આહરેસિ. યાપેતાયસ્મા છન્નો, યાપેન્તં મયં આયસ્મન્તં છન્નં ઇચ્છામા’’તિ.

‘‘ન મે, આવુસો સારિપુત્ત, નત્થિ સપ્પાયાનિ ભોજનાનિ; અત્થિ મે સપ્પાયાનિ ભોજનાનિ. નપિ મે નત્થિ સપ્પાયાનિ ભેસજ્જાનિ; અત્થિ મે સપ્પાયાનિ ભેસજ્જાનિ. નપિ મે નત્થિ પતિરૂપા ઉપટ્ઠાકા; અત્થિ મે પતિરૂપા ઉપટ્ઠાકા. અપિ ચ મે, આવુસો, સત્થા પરિચિણ્ણો દીઘરત્તં મનાપેનેવ, નો અમનાપેન. એતઞ્હિ, આવુસો, સાવકસ્સ પતિરૂપં યં સત્થારં પરિચરેય્ય મનાપેનેવ, નો અમનાપેન. ‘અનુપવજ્જં [તં અનુપવજ્જં (બહૂસુ)] છન્નો ભિક્ખુ સત્થં આહરિસ્સતી’તિ – એવમેતં, આવુસો સારિપુત્ત, ધારેહી’’તિ.

‘‘પુચ્છેય્યામ મયં આયસ્મન્તં છન્નં કઞ્ચિદેવ [કિઞ્ચિદેવ (સ્યા. કં. પી. ક.)] દેસં, સચે આયસ્મા છન્નો ઓકાસં કરોતિ પઞ્હસ્સ વેય્યાકરણાયા’’તિ. ‘‘પુચ્છાવુસો સારિપુત્ત, સુત્વા વેદિસ્સામા’’તિ.

‘‘ચક્ખું, આવુસો છન્ન, ચક્ખુવિઞ્ઞાણં ચક્ખુવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞાતબ્બે ધમ્મે ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’તિ સમનુપસ્સસિ…પે… જિવ્હં, આવુસો છન્ન, જિવ્હાવિઞ્ઞાણં જિવ્હાવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞાતબ્બે ધમ્મે ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’તિ સમનુપસ્સસિ…પે… મનં, આવુસો છન્ન, મનોવિઞ્ઞાણં મનોવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞાતબ્બે ધમ્મે ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’તિ સમનુપસ્સસી’’તિ?

‘‘ચક્ખું, આવુસો સારિપુત્ત, ચક્ખુવિઞ્ઞાણં ચક્ખુવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞાતબ્બે ધમ્મે ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ સમનુપસ્સામિ…પે… જિવ્હં, આવુસો સારિપુત્ત, જિવ્હાવિઞ્ઞાણં જિવ્હાવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞાતબ્બે ધમ્મે ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ સમનુપસ્સામિ…પે… મનં, આવુસો સારિપુત્ત, મનોવિઞ્ઞાણં મનોવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞાતબ્બે ધમ્મે ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ સમનુપસ્સામી’’તિ.

‘‘ચક્ખુસ્મિં, આવુસો છન્ન, ચક્ખુવિઞ્ઞાણે ચક્ખુવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞાતબ્બેસુ ધમ્મેસુ કિં દિસ્વા કિં અભિઞ્ઞાય ચક્ખું ચક્ખુવિઞ્ઞાણં ચક્ખુવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞાતબ્બે ધમ્મે ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ સમનુપસ્સસિ… જિવ્હાય, આવુસો છન્ન, જિવ્હાવિઞ્ઞાણે જિવ્હાવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞાતબ્બેસુ ધમ્મેસુ કિં દિસ્વા કિં અભિઞ્ઞાય જિવ્હં જિવ્હાવિઞ્ઞાણં જિવ્હાવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞાતબ્બે ધમ્મે ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ સમનુપસ્સસિ… મનસ્મિં, આવુસો છન્ન, મનોવિઞ્ઞાણે મનોવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞાતબ્બેસુ ધમ્મેસુ કિં દિસ્વા કિં અભિઞ્ઞાય મનં મનોવિઞ્ઞાણં મનોવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞાતબ્બે ધમ્મે ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ સમનુપસ્સસી’’તિ?

‘‘ચક્ખુસ્મિં, આવુસો સારિપુત્ત, ચક્ખુવિઞ્ઞાણે ચક્ખુવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞાતબ્બેસુ ધમ્મેસુ નિરોધં દિસ્વા નિરોધં અભિઞ્ઞાય ચક્ખું ચક્ખુવિઞ્ઞાણં ચક્ખુવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞાતબ્બે ધમ્મે ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ સમનુપસ્સામિ…પે… જિવ્હાય, આવુસો સારિપુત્ત, જિવ્હાવિઞ્ઞાણે જિવ્હાવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞાતબ્બેસુ ધમ્મેસુ નિરોધં દિસ્વા નિરોધં અભિઞ્ઞાય જિવ્હં જિવ્હાવિઞ્ઞાણં જિવ્હાવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞાતબ્બે ધમ્મે ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ સમનુપસ્સામિ…પે… મનસ્મિં, આવુસો સારિપુત્ત, મનોવિઞ્ઞાણે મનોવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞાતબ્બેસુ ધમ્મેસુ નિરોધં દિસ્વા નિરોધં અભિઞ્ઞાય મનં મનોવિઞ્ઞાણં મનોવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞાતબ્બે ધમ્મે ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ સમનુપસ્સામી’’તિ.

એવં વુત્તે, આયસ્મા મહાચુન્દો આયસ્મન્તં છન્નં એતદવોચ – ‘‘તસ્માતિહ, આવુસો છન્ન, ઇદમ્પિ તસ્સ ભગવતો સાસનં નિચ્ચકપ્પં સાધુકં મનસિ કાતબ્બં – ‘નિસ્સિતસ્સ ચલિતં, અનિસ્સિતસ્સ ચલિતં નત્થિ. ચલિતે અસતિ પસ્સદ્ધિ હોતિ. પસ્સદ્ધિયા સતિ નતિ ન હોતિ. નતિયા અસતિ આગતિગતિ ન હોતિ. આગતિગતિયા અસતિ ચુતૂપપાતો ન હોતિ. ચુતૂપપાતે અસતિ નેવિધ ન હુરં ન ઉભયમન્તરેન. એસેવન્તો દુક્ખસ્સા’’’તિ.

અથ ખો આયસ્મા ચ સારિપુત્તો આયસ્મા ચ મહાચુન્દો આયસ્મન્તં છન્નં ઇમિના ઓવાદેન ઓવદિત્વા ઉટ્ઠાયાસના પક્કમિંસુ. અથ ખો આયસ્મા છન્નો અચિરપક્કન્તેસુ તેસુ આયસ્મન્તેસુ સત્થં આહરેસિ.

અથ ખો આયસ્મા સારિપુત્તો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા સારિપુત્તો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘આયસ્મતા, ભન્તે, છન્નેન સત્થં આહરિતં. તસ્સ કા ગતિ કો અભિસમ્પરાયો’’તિ? ‘‘નનુ તે, સારિપુત્ત, છન્નેન ભિક્ખુના સમ્મુખાયેવ અનુપવજ્જતા બ્યાકતા’’તિ? ‘‘અત્થિ, ભન્તે, પુબ્બવિજ્જનં [પુબ્બવિચિરં (સી.), પુબ્બવિજ્ઝનં (પી.), પુબ્બજિરં (મ. નિ. ૩.૩૯૪] નામ વજ્જિગામો. તત્થાયસ્મતો છન્નસ્સ મિત્તકુલાનિ સુહજ્જકુલાનિ ઉપવજ્જકુલાની’’તિ. ‘‘હોન્તિ હેતે, સારિપુત્ત, છન્નસ્સ ભિક્ખુનો મિત્તકુલાનિ સુહજ્જકુલાનિ ઉપવજ્જકુલાનિ. ન ખો પનાહં, સારિપુત્ત, એત્તાવતા સઉપવજ્જોતિ વદામિ. યો ખો, સારિપુત્ત, તઞ્ચ કાયં નિક્ખિપતિ, અઞ્ઞઞ્ચ કાયં ઉપાદિયતિ, તમહં સઉપવજ્જોતિ વદામિ. તં છન્નસ્સ ભિક્ખુનો નત્થિ. ‘અનુપવજ્જં છન્નેન ભિક્ખુના સત્થં આહરિત’ન્તિ – એવમેતં, સારિપુત્ત, ધારેહી’’તિ. ચતુત્થં.

૫. પુણ્ણસુત્તં

૮૮. અથ [સાવત્થિનિદાનં. અથ (?) મ. નિ. ૩.૩૯૫ પસ્સિતબ્બં] ખો આયસ્મા પુણ્ણો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા…પે… એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા પુણ્ણો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘સાધુ મે, ભન્તે, ભગવા સંખિત્તેન ધમ્મં દેસેતુ, યમહં ભગવતો ધમ્મં સુત્વા એકો વૂપકટ્ઠો અપ્પમત્તો આતાપી પહિતત્તો વિહરેય્ય’’ન્તિ.

‘‘સન્તિ ખો, પુણ્ણ, ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યા રૂપા ઇટ્ઠા કન્તા મનાપા પિયરૂપા કામૂપસંહિતા રજનીયા. તઞ્ચે ભિક્ખુ અભિનન્દતિ અભિવદતિ અજ્ઝોસાય તિટ્ઠતિ. તસ્સ તં અભિનન્દતો અભિવદતો અજ્ઝોસાય તિટ્ઠતો ઉપ્પજ્જતિ નન્દી. ‘નન્દિસમુદયા દુક્ખસમુદયો, પુણ્ણા’તિ વદામિ…પે… સન્તિ ખો, પુણ્ણ, જિવ્હાવિઞ્ઞેય્યા રસા…પે… સન્તિ ખો, પુણ્ણ, મનોવિઞ્ઞેય્યા ધમ્મા ઇટ્ઠા કન્તા મનાપા પિયરૂપા કામૂપસંહિતા રજનીયા. તઞ્ચે ભિક્ખુ અભિનન્દતિ અભિવદતિ અજ્ઝોસાય તિટ્ઠતિ. તસ્સ તં અભિનન્દતો અભિવદતો અજ્ઝોસાય તિટ્ઠતો ઉપ્પજ્જતિ નન્દી. ‘નન્દિસમુદયા દુક્ખસમુદયો, પુણ્ણા’તિ વદામિ.

‘‘સન્તિ ખો, પુણ્ણ, ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યા રૂપા ઇટ્ઠા કન્તા મનાપા પિયરૂપા કામૂપસંહિતા રજનીયા. તઞ્ચે ભિક્ખુ નાભિનન્દતિ નાભિવદતિ નાજ્ઝોસાય તિટ્ઠતિ, તસ્સ તં અનભિનન્દતો અનભિવદતો અનજ્ઝોસાય તિટ્ઠતો નિરુજ્ઝતિ નન્દી. ‘નન્દિનિરોધા દુક્ખનિરોધો, પુણ્ણા’તિ વદામિ…પે… સન્તિ ખો, પુણ્ણ, મનોવિઞ્ઞેય્યા ધમ્મા ઇટ્ઠા કન્તા મનાપા પિયરૂપા કામૂપસંહિતા રજનીયા. તઞ્ચે ભિક્ખુ નાભિનન્દતિ નાભિવદતિ નાજ્ઝોસાય તિટ્ઠતિ, તસ્સ તં અનભિનન્દતો અનભિવદતો અનજ્ઝોસાય તિટ્ઠતો નિરુજ્ઝતિ નન્દી. ‘નન્દિનિરોધા દુક્ખનિરોધો, પુણ્ણા’તિ વદામિ.

‘‘ઇમિના ત્વં [ઇમિના ચ ત્વં], પુણ્ણ, મયા સંખિત્તેન ઓવાદેન ઓવદિતો કતમસ્મિં [કતરસ્મિં (મ. નિ. ૩.૩૯૫)] જનપદે વિહરિસ્સસી’’તિ? ‘‘અત્થિ, ભન્તે, સુનાપરન્તો નામ જનપદો, તત્થાહં વિહરિસ્સામી’’તિ.

‘‘ચણ્ડા ખો, પુણ્ણ, સુનાપરન્તકા મનુસ્સા; ફરુસા ખો, પુણ્ણ, સુનાપરન્તકા મનુસ્સા. સચે તં, પુણ્ણ, સુનાપરન્તકા મનુસ્સા અક્કોસિસ્સન્તિ પરિભાસિસ્સન્તિ, તત્ર તે, પુણ્ણ, કિન્તિ ભવિસ્સતી’’તિ?

‘‘સચે મં, ભન્તે, સુનાપરન્તકા મનુસ્સા અક્કોસિસ્સન્તિ પરિભાસિસ્સન્તિ, તત્ર મે એવં ભવિસ્સતિ – ‘ભદ્દકા વતિમે સુનાપરન્તકા મનુસ્સા, સુભદ્દકા વતિમે સુનાપરન્તકા મનુસ્સા, યં મે [મં (સબ્બત્થ)] નયિમે પાણિના પહારં દેન્તી’તિ. એવમેત્થ [એવમ્મેત્થ (?)], ભગવા, ભવિસ્સતિ; એવમેત્થ, સુગત, ભવિસ્સતી’’તિ.

‘‘સચે પન તે, પુણ્ણ, સુનાપરન્તકા મનુસ્સા પાણિના પહારં દસ્સન્તિ, તત્ર પન તે, પુણ્ણ, કિન્તિ ભવિસ્સતી’’તિ?

‘‘સચે મે, ભન્તે, સુનાપરન્તકા મનુસ્સા પાણિના પહારં દસ્સન્તિ, તત્ર મે એવં ભવિસ્સતિ – ‘ભદ્દકા વતિમે સુનાપરન્તકા મનુસ્સા, સુભદ્દકા વતિમે સુનાપરન્તકા મનુસ્સા, યં મે [એવમ્મેત્થ (?)] નયિમે લેડ્ડુના પહારં દેન્તી’તિ. એવમેત્થ, ભગવા, ભવિસ્સતિ; એવમેત્થ, સુગત, ભવિસ્સતી’’તિ.

‘‘સચે પન તે, પુણ્ણ, સુનાપરન્તકા મનુસ્સા લેડ્ડુના પહારં દસ્સન્તિ, તત્ર પન તે, પુણ્ણ, કિન્તિ ભવિસ્સતી’’તિ?

‘‘સચે મે, ભન્તે, સુનાપરન્તકા મનુસ્સા લેડ્ડુના પહારં દસ્સન્તિ, તત્ર મે એવં ભવિસ્સતિ – ‘ભદ્દકા વતિમે સુનાપરન્તકા મનુસ્સા, સુભદ્દકા વતિમે સુનાપરન્તકા મનુસ્સા, યં મે નયિમે દણ્ડેન પહારં દેન્તી’તિ. એવમેત્થ, ભગવા, ભવિસ્સતિ; એવમેત્થ, સુગત, ભવિસ્સતી’’તિ.

‘‘સચે પન પુણ્ણ, સુનાપરન્તકા મનુસ્સા દણ્ડેન પહારં દસ્સન્તિ, તત્ર પન તે, પુણ્ણ, કિન્તિ ભવિસ્સતી’’તિ?

‘‘સચે મે, ભન્તે, સુનાપરન્તકા મનુસ્સા દણ્ડેન પહારં દસ્સન્તિ, તત્ર મે એવં ભવિસ્સતિ – ‘ભદ્દકા વતિમે સુનાપરન્તકા મનુસ્સા, સુભદ્દકા વતિમે સુનાપરન્તકા મનુસ્સા, યં મે નયિમે સત્થેન પહારં દેન્તી’તિ. એવમેત્થ, ભગવા, ભવિસ્સતિ; એવમેત્થ, સુગત, ભવિસ્સતી’’તિ.

‘‘સચે પન તે, પુણ્ણ, સુનાપરન્તકા મનુસ્સા સત્થેન પહારં દસ્સન્તિ, તત્ર પન તે, પુણ્ણ, કિન્તિ ભવિસ્સતી’’તિ?

‘‘સચે મે, ભન્તે, સુનાપરન્તકા મનુસ્સા સત્થેન પહારં દસ્સન્તિ, તત્ર મે એવં ભવિસ્સતિ – ‘ભદ્દકા વતિમે સુનાપરન્તકા મનુસ્સા, સુભદ્દકા વતિમે સુનાપરન્તકા મનુસ્સા, યં મં નયિમે તિણ્હેન સત્થેન જીવિતા વોરોપેન્તી’તિ. એવમેત્થ, ભગવા, ભવિસ્સતિ; એવમેત્થ, સુગત, ભવિસ્સતી’’તિ.

‘‘સચે પન તં, પુણ્ણ, સુનાપરન્તકા મનુસ્સા તિણ્હેન સત્થેન જીવિતા વોરોપેસ્સન્તિ, તત્ર પન તે, પુણ્ણ, કિન્તિ ભવિસ્સતી’’તિ?

‘‘સચે મં, ભન્તે, સુનાપરન્તકા મનુસ્સા તિણ્હેન સત્થેન જીવિતા વોરોપેસ્સન્તિ, તત્ર મે એવં ભવિસ્સતિ – ‘સન્તિ ખો તસ્સ ભગવતો સાવકા કાયેન ચ જીવિતેન ચ અટ્ટીયમાના હરાયમાના જિગુચ્છમાના સત્થહારકં પરિયેસન્તિ, તં મે ઇદં અપરિયિટ્ઠઞ્ઞેવ સત્થહારકં લદ્ધ’ન્તિ. એવમેત્થ, ભગવા, ભવિસ્સતિ; એવમેત્થ, સુગત, ભવિસ્સતી’’તિ.

‘‘સાધુ સાધુ, પુણ્ણ! સક્ખિસ્સસિ ખો ત્વં, પુણ્ણ, ઇમિના દમૂપસમેન સમન્નાગતો સુનાપરન્તસ્મિં જનપદે વત્થું. યસ્સ દાનિ ત્વં, પુણ્ણ, કાલં મઞ્ઞસી’’તિ.

અથ ખો આયસ્મા પુણ્ણો ભગવતો વચનં અભિનન્દિત્વા અનુમોદિત્વા ઉટ્ઠાયાસના ભગવન્તં અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વા સેનાસનં સંસામેત્વા પત્તચીવરમાદાય યેન સુનાપરન્તો જનપદો તેન ચારિકં પક્કામિ. અનુપુબ્બેન ચારિકં ચરમાનો યેન સુનાપરન્તો જનપદો તદવસરિ. તત્ર સુદં આયસ્મા પુણ્ણો સુનાપરન્તસ્મિં જનપદે વિહરતિ. અથ ખો આયસ્મા પુણ્ણો તેનેવન્તરવસ્સેન પઞ્ચમત્તાનિ ઉપાસકસતાનિ પટિવેદેસિ [પટિપાદેસિ (સી. પી.), પટિદેસેસિ (સ્યા. કં.)]. તેનેવન્તરવસ્સેન પઞ્ચમત્તાનિ ઉપાસિકાસતાનિ પટિવેદેસિ. તેનેવન્તરવસ્સેન તિસ્સો વિજ્જા સચ્છાકાસિ. તેનેવન્તરવસ્સેન પરિનિબ્બાયિ.

અથ ખો સમ્બહુલા ભિક્ખૂ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસુ…પે… એકમન્તં નિસિન્ના ખો તે ભિક્ખૂ ભગવન્તં એતદવોચું – ‘‘યો સો, ભન્તે, પુણ્ણો નામ કુલપુત્તો ભગવતા સંખિત્તેન ઓવાદેન ઓવદિતો, સો કાલઙ્કતો. તસ્સ કા ગતિ કો અભિસમ્પરાયો’’તિ?

‘‘પણ્ડિતો, ભિક્ખવે, પુણ્ણો કુલપુત્તો [કુલપુત્તો અહોસિ (સબ્બત્થ)], પચ્ચપાદિ [સચ્ચવાદી (સ્યા. કં. ક.)] ધમ્મસ્સાનુધમ્મં, ન ચ મં ધમ્માધિકરણં વિહેસેસિ [વિહેઠેસિ (સી. સ્યા. કં.)]. પરિનિબ્બુતો, ભિક્ખવે, પુણ્ણો કુલપુત્તો’’તિ. પઞ્ચમં.

૬. બાહિયસુત્તં

૮૯. અથ ખો આયસ્મા બાહિયો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ…પે… એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા બાહિયો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘સાધુ મે, ભન્તે, ભગવા સંખિત્તેન ધમ્મં દેસેતુ, યમહં ભગવતો ધમ્મં સુત્વા એકો વૂપકટ્ઠો અપ્પમત્તો આતાપી પહિતત્તો વિહરેય્ય’’ન્તિ.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, બાહિય, ચક્ખુ નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વા’’તિ?

‘‘અનિચ્ચં, ભન્તે’’.

‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વા તં સુખં વા’’તિ?

‘‘દુક્ખં, ભન્તે’’.

‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વિપરિણામધમ્મં, કલ્લં નુ તં સમનુપસ્સિતું – ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’’’તિ?

‘‘નો હેતં, ભન્તે’’.

‘‘રૂપા નિચ્ચા વા અનિચ્ચા વા’’તિ?

‘‘અનિચ્ચા, ભન્તે’’…પે… ચક્ખુવિઞ્ઞાણં…પે… ચક્ખુસમ્ફસ્સો…પે… યમ્પિદં મનોસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તમ્પિ નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વા’’તિ?

‘‘અનિચ્ચં, ભન્તે’’.

‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વા તં સુખં વા’’તિ?

‘‘દુક્ખં, ભન્તે’’.

‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વિપરિણામધમ્મં, કલ્લં નુ તં સમનુપસ્સિતું – ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’’’તિ?

‘‘નો હેતં, ભન્તે’’.

‘‘એવં પસ્સં, બાહિય, સુતવા અરિયસાવકો ચક્ખુસ્મિમ્પિ નિબ્બિન્દતિ, રૂપેસુપિ નિબ્બિન્દતિ, ચક્ખુવિઞ્ઞાણેપિ નિબ્બિન્દતિ, ચક્ખુસમ્ફસ્સેપિ નિબ્બિન્દતિ…પે… યમ્પિદં મનોસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તસ્મિમ્પિ નિબ્બિન્દતિ. નિબ્બિન્દં વિરજ્જતિ; વિરાગા વિમુચ્ચતિ; વિમુત્તસ્મિં વિમુત્તમિતિ ઞાણં હોતિ. ‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’તિ પજાનાતી’’તિ.

અથ ખો આયસ્મા બાહિયો ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દિત્વા અનુમોદિત્વા ઉટ્ઠાયાસના ભગવન્તં અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વા પક્કામિ. અથ ખો આયસ્મા બાહિયો એકો વૂપકટ્ઠો અપ્પમત્તો આતાપી પહિતત્તો વિહરન્તો નચિરસ્સેવ – યસ્સત્થાય કુલપુત્તા સમ્મદેવ અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજન્તિ તદનુત્તરં – બ્રહ્મચરિયપરિયોસાનં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહાસિ. ‘‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’’તિ અબ્ભઞ્ઞાસિ. અઞ્ઞતરો ચ પનાયસ્મા બાહિયો અરહતં અહોસીતિ. છટ્ઠં.

૭. પઠમએજાસુત્તં

૯૦. ‘‘એજા, ભિક્ખવે, રોગો, એજા ગણ્ડો, એજા સલ્લં. તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, તથાગતો અનેજો વિહરતિ વીતસલ્લો. તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ચેપિ આકઙ્ખેય્ય ‘અનેજો વિહરેય્યં [વિહરેય્ય (સી. પી. ક.)] વીતસલ્લો’તિ, ચક્ખું ન મઞ્ઞેય્ય, ચક્ખુસ્મિં ન મઞ્ઞેય્ય, ચક્ખુતો ન મઞ્ઞેય્ય, ચક્ખુ મેતિ ન મઞ્ઞેય્ય; રૂપે ન મઞ્ઞેય્ય, રૂપેસુ ન મઞ્ઞેય્ય, રૂપતો ન મઞ્ઞેય્ય, રૂપા મેતિ ન મઞ્ઞેય્ય; ચક્ખુવિઞ્ઞાણં ન મઞ્ઞેય્ય, ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્મિં ન મઞ્ઞેય્ય, ચક્ખુવિઞ્ઞાણતો ન મઞ્ઞેય્ય, ચક્ખુવિઞ્ઞાણં મેતિ ન મઞ્ઞેય્ય; ચક્ખુસમ્ફસ્સં ન મઞ્ઞેય્ય, ચક્ખુસમ્ફસ્સસ્મિં ન મઞ્ઞેય્ય, ચક્ખુસમ્ફસ્સતો ન મઞ્ઞેય્ય, ચક્ખુસમ્ફસ્સો મેતિ ન મઞ્ઞેય્ય. યમ્પિદં ચક્ખુસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તમ્પિ ન મઞ્ઞેય્ય, તસ્મિમ્પિ ન મઞ્ઞેય્ય, તતોપિ ન મઞ્ઞેય્ય, તં મેતિ ન મઞ્ઞેય્ય.

‘‘સોતં ન મઞ્ઞેય્ય…પે… ઘાનં ન મઞ્ઞેય્ય…પે… જિવ્હં ન મઞ્ઞેય્ય, જિવ્હાય ન મઞ્ઞેય્ય, જિવ્હાતો ન મઞ્ઞેય્ય, જિવ્હા મેતિ ન મઞ્ઞેય્ય; રસે ન મઞ્ઞેય્ય…પે… જિવ્હાવિઞ્ઞાણં ન મઞ્ઞેય્ય…પે… જિવ્હાસમ્ફસ્સં ન મઞ્ઞેય્ય…પે… યમ્પિદં જિવ્હાસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તમ્પિ ન મઞ્ઞેય્ય, તસ્મિમ્પિ ન મઞ્ઞેય્ય, તતોપિ ન મઞ્ઞેય્ય, તં મેતિ ન મઞ્ઞેય્ય.

‘‘કાયં ન મઞ્ઞેય્ય…પે… મનં ન મઞ્ઞેય્ય, મનસ્મિં ન મઞ્ઞેય્ય, મનતો ન મઞ્ઞેય્ય, મનો મેતિ ન મઞ્ઞેય્ય; ધમ્મે ન મઞ્ઞેય્ય…પે… મનો વિઞ્ઞાણં…પે… મનોસમ્ફસ્સં…પે… યમ્પિદં મનોસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તમ્પિ ન મઞ્ઞેય્ય, તસ્મિમ્પિ ન મઞ્ઞેય્ય, તતોપિ ન મઞ્ઞેય્ય, તં મેતિ ન મઞ્ઞેય્ય; સબ્બં ન મઞ્ઞેય્ય, સબ્બસ્મિં ન મઞ્ઞેય્ય, સબ્બતો ન મઞ્ઞેય્ય, સબ્બં મેતિ ન મઞ્ઞેય્ય.

‘‘સો એવં અમઞ્ઞમાનો ન કિઞ્ચિપિ લોકે ઉપાદિયતિ. અનુપાદિયં ન પરિતસ્સતિ. અપરિતસ્સં પચ્ચત્તઞ્ઞેવ પરિનિબ્બાયતિ. ‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં નાપરં ઇત્થત્તાયા’તિ પજાનાતી’’તિ. સત્તમં.

૮. દુતિયએજાસુત્તં

૯૧. ‘‘એજા, ભિક્ખવે, રોગો, એજા ગણ્ડો, એજા સલ્લં. તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, તથાગતો અનેજો વિહરતિ વીતસલ્લો. તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ચેપિ આકઙ્ખેય્ય ‘અનેજો વિહરેય્યં વીતસલ્લો’તિ, ચક્ખું ન મઞ્ઞેય્ય, ચક્ખુસ્મિં ન મઞ્ઞેય્ય, ચક્ખુતો ન મઞ્ઞેય્ય, ચક્ખુ મેતિ ન મઞ્ઞેય્ય; રૂપે ન મઞ્ઞેય્ય… ચક્ખુવિઞ્ઞાણં… ચક્ખુસમ્ફસ્સં… યમ્પિદં ચક્ખુસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તમ્પિ ન મઞ્ઞેય્ય, તસ્મિમ્પિ ન મઞ્ઞેય્ય, તતોપિ ન મઞ્ઞેય્ય, તં મેતિ ન મઞ્ઞેય્ય. યઞ્હિ, ભિક્ખવે, મઞ્ઞતિ, યસ્મિં મઞ્ઞતિ, યતો મઞ્ઞતિ, યં મેતિ મઞ્ઞતિ, તતો તં હોતિ અઞ્ઞથા. અઞ્ઞથાભાવી ભવસત્તો લોકો ભવમેવ અભિનન્દતિ…પે….

‘‘જિવ્હં ન મઞ્ઞેય્ય, જિવ્હાય ન મઞ્ઞેય્ય, જિવ્હાતો ન મઞ્ઞેય્ય, જિવ્હા મેતિ ન મઞ્ઞેય્ય; રસે ન મઞ્ઞેય્ય… જિવ્હાવિઞ્ઞાણં… જિવ્હાસમ્ફસ્સં… યમ્પિદં જિવ્હાસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તમ્પિ ન મઞ્ઞેય્ય, તસ્મિમ્પિ ન મઞ્ઞેય્ય, તતોપિ ન મઞ્ઞેય્ય, તં મેતિ ન મઞ્ઞેય્ય. યઞ્હિ, ભિક્ખવે, મઞ્ઞતિ, યસ્મિં મઞ્ઞતિ, યતો મઞ્ઞતિ, યં મેતિ મઞ્ઞતિ, તતો તં હોતિ અઞ્ઞથા. અઞ્ઞથાભાવી ભવસત્તો લોકો ભવમેવ અભિનન્દતિ…પે….

‘‘મનં ન મઞ્ઞેય્ય, મનસ્મિં ન મઞ્ઞેય્ય, મનતો ન મઞ્ઞેય્ય, મનો મેતિ ન મઞ્ઞેય્ય… મનોવિઞ્ઞાણં… મનોસમ્ફસ્સં… યમ્પિદં મનોસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તમ્પિ ન મઞ્ઞેય્ય, તસ્મિમ્પિ ન મઞ્ઞેય્ય, તતોપિ ન મઞ્ઞેય્ય, તં મેતિ ન મઞ્ઞેય્ય. યઞ્હિ, ભિક્ખવે, મઞ્ઞતિ, યસ્મિં મઞ્ઞતિ, યતો મઞ્ઞતિ, યં મેતિ મઞ્ઞતિ, તતો તં હોતિ અઞ્ઞથા. અઞ્ઞથાભાવી ભવસત્તો લોકો ભવમેવ અભિનન્દતિ.

‘‘યાવતા, ભિક્ખવે, ખન્ધધાતુઆયતના તમ્પિ ન મઞ્ઞેય્ય, તસ્મિમ્પિ ન મઞ્ઞેય્ય, તતોપિ ન મઞ્ઞેય્ય, તં મેતિ ન મઞ્ઞેય્ય. સો એવં અમઞ્ઞમાનો ન કિઞ્ચિ લોકે ઉપાદિયતિ. અનુપાદિયં ન પરિતસ્સતિ. અપરિતસ્સં પચ્ચત્તઞ્ઞેવ પરિનિબ્બાયતિ. ‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’તિ પજાનાતી’’તિ. અટ્ઠમં.

૯. પઠમદ્વયસુત્તં

૯૨. ‘‘દ્વયં વો, ભિક્ખવે, દેસેસ્સામિ. તં સુણાથ. કિઞ્ચ, ભિક્ખવે, દ્વયં? ચક્ખુઞ્ચેવ રૂપા ચ, સોતઞ્ચેવ સદ્દા ચ, ઘાનઞ્ચેવ ગન્ધા ચ, જિવ્હા ચેવ રસા ચ, કાયો ચેવ ફોટ્ઠબ્બા ચ, મનો ચેવ ધમ્મા ચ – ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, દ્વયં.

‘‘યો, ભિક્ખવે, એવં વદેય્ય – ‘અહમેતં દ્વયં પચ્ચક્ખાય અઞ્ઞં દ્વયં પઞ્ઞપેસ્સામી’તિ, તસ્સ વાચાવત્થુકમેવસ્સ. પુટ્ઠો ચ ન સમ્પાયેય્ય. ઉત્તરિઞ્ચ વિઘાતં આપજ્જેય્ય. તં કિસ્સ હેતુ? યથા તં, ભિક્ખવે, અવિસયસ્મિ’’ન્તિ. નવમં.

૧૦. દુતિયદ્વયસુત્તં

૯૩. ‘‘દ્વયં, ભિક્ખવે, પટિચ્ચ વિઞ્ઞાણં સમ્ભોતિ. કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, દ્વયં પટિચ્ચ વિઞ્ઞાણં સમ્ભોતિ? ચક્ખુઞ્ચ પટિચ્ચ રૂપે ચ ઉપ્પજ્જતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં. ચક્ખુ અનિચ્ચં વિપરિણામિ અઞ્ઞથાભાવિ. રૂપા અનિચ્ચા વિપરિણામિનો અઞ્ઞથાભાવિનો. ઇત્થેતં દ્વયં ચલઞ્ચેવ બ્યથઞ્ચ અનિચ્ચં વિપરિણામિ અઞ્ઞથાભાવિ. ચક્ખુવિઞ્ઞાણં અનિચ્ચં વિપરિણામિ અઞ્ઞથાભાવિ. યોપિ હેતુ યોપિ પચ્ચયો ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ ઉપ્પાદાય, સોપિ હેતુ સોપિ પચ્ચયો અનિચ્ચો વિપરિણામી અઞ્ઞથાભાવી. અનિચ્ચં ખો પન, ભિક્ખવે, પચ્ચયં પટિચ્ચ ઉપ્પન્નં ચક્ખુવિઞ્ઞાણં કુતો નિચ્ચં ભવિસ્સતિ! યા ખો, ભિક્ખવે, ઇમેસં તિણ્ણં ધમ્માનં સઙ્ગતિ સન્નિપાતો સમવાયો, અયં વુચ્ચતિ ચક્ખુસમ્ફસ્સો. ચક્ખુસમ્ફસ્સોપિ અનિચ્ચો વિપરિણામી અઞ્ઞથાભાવી. યોપિ હેતુ યોપિ પચ્ચયો ચક્ખુસમ્ફસ્સસ્સ ઉપ્પાદાય, સોપિ હેતુ સોપિ પચ્ચયો અનિચ્ચો વિપરિણામી અઞ્ઞથાભાવી. અનિચ્ચં ખો પન, ભિક્ખવે, પચ્ચયં પટિચ્ચ ઉપ્પન્નો ચક્ખુસમ્ફસ્સો કુતો નિચ્ચો ભવિસ્સતિ! ફુટ્ઠો, ભિક્ખવે, વેદેતિ, ફુટ્ઠો ચેતેતિ, ફુટ્ઠો સઞ્જાનાતિ. ઇત્થેતેપિ ધમ્મા ચલા ચેવ બ્યથા ચ અનિચ્ચા વિપરિણામિનો અઞ્ઞથાભાવિનો. સોતં…પે….

‘‘જિવ્હઞ્ચ પટિચ્ચ રસે ચ ઉપ્પજ્જતિ જિવ્હાવિઞ્ઞાણં. જિવ્હા અનિચ્ચા વિપરિણામી અઞ્ઞથાભાવી [વિપરિણામિની અઞ્ઞથાભાવિની (?)]. રસા અનિચ્ચા વિપરિણામિનો અઞ્ઞથાભાવિનો. ઇત્થેતં દ્વયં ચલઞ્ચેવ બ્યથઞ્ચ અનિચ્ચં વિપરિણામિ અઞ્ઞથાભાવિ. જિવ્હાવિઞ્ઞાણં અનિચ્ચં વિપરિણામિ અઞ્ઞથાભાવિ. યોપિ હેતુ યોપિ પચ્ચયો જિવ્હાવિઞ્ઞાણસ્સ ઉપ્પાદાય, સોપિ હેતુ સોપિ પચ્ચયો અનિચ્ચો વિપરિણામી અઞ્ઞથાભાવી. અનિચ્ચં ખો પન, ભિક્ખવે, પચ્ચયં પટિચ્ચ ઉપ્પન્નં જિવ્હાવિઞ્ઞાણં, કુતો નિચ્ચં ભવિસ્સતિ! યા ખો, ભિક્ખવે, ઇમેસં તિણ્ણં ધમ્માનં સઙ્ગતિ સન્નિપાતો સમવાયો, અયં વુચ્ચતિ જિવ્હાસમ્ફસ્સો. જિવ્હાસમ્ફસ્સોપિ અનિચ્ચો વિપરિણામી અઞ્ઞથાભાવી. યોપિ હેતુ યોપિ પચ્ચયો જિવ્હાસમ્ફસ્સસ્સ ઉપ્પાદાય, સોપિ હેતુ સોપિ પચ્ચયો અનિચ્ચો વિપરિણામી અઞ્ઞથાભાવી. અનિચ્ચં ખો પન, ભિક્ખવે, પચ્ચયં પટિચ્ચ ઉપ્પન્નો જિવ્હાસમ્ફસ્સો, કુતો નિચ્ચો ભવિસ્સતિ! ફુટ્ઠો, ભિક્ખવે, વેદેતિ, ફુટ્ઠો ચેતેતિ, ફુટ્ઠો સઞ્જાનાતિ. ઇત્થેતેપિ ધમ્મા ચલા ચેવ બ્યથા ચ અનિચ્ચા વિપરિણામિનો અઞ્ઞથાભાવિનો. કાયં…પે….

‘‘મનઞ્ચ પટિચ્ચ ધમ્મે ચ ઉપ્પજ્જતિ મનોવિઞ્ઞાણં. મનો અનિચ્ચો વિપરિણામી અઞ્ઞથાભાવી. ધમ્મા અનિચ્ચા વિપરિણામિનો અઞ્ઞથાભાવિનો. ઇત્થેતં દ્વયં ચલઞ્ચેવ બ્યથઞ્ચ અનિચ્ચં વિપરિણામિ અઞ્ઞથાભાવિ. મનોવિઞ્ઞાણં અનિચ્ચં વિપરિણામિ અઞ્ઞથાભાવિ. યોપિ હેતુ યોપિ પચ્ચયો મનોવિઞ્ઞાણસ્સ ઉપ્પાદાય, સોપિ હેતુ સોપિ પચ્ચયો અનિચ્ચો વિપરિણામી અઞ્ઞથાભાવી. અનિચ્ચં ખો પન, ભિક્ખવે, પચ્ચયં પટિચ્ચ ઉપ્પન્નં મનોવિઞ્ઞાણં, કુતો નિચ્ચં ભવિસ્સતિ! યા ખો, ભિક્ખવે, ઇમેસં તિણ્ણં ધમ્માનં સઙ્ગતિ સન્નિપાતો સમવાયો, અયં વુચ્ચતિ મનોસમ્ફસ્સો. મનોસમ્ફસ્સોપિ અનિચ્ચો વિપરિણામી અઞ્ઞથાભાવી. યોપિ હેતુ યોપિ પચ્ચયો મનોસમ્ફસ્સસ્સ ઉપ્પાદાય, સોપિ હેતુ સોપિ પચ્ચયો અનિચ્ચો વિપરિણામી અઞ્ઞથાભાવી. અનિચ્ચં ખો પન, ભિક્ખવે, પચ્ચયં પટિચ્ચ ઉપ્પન્નો મનોસમ્ફસ્સો, કુતો નિચ્ચો ભવિસ્સતિ! ફુટ્ઠો, ભિક્ખવે, વેદેતિ, ફુટ્ઠો ચેતેતિ, ફુટ્ઠો સઞ્જાનાતિ. ઇત્થેતેપિ ધમ્મા ચલા ચેવ બ્યથા ચ અનિચ્ચા વિપરિણામિનો અઞ્ઞથાભાવિનો. એવં ખો, ભિક્ખવે, દ્વયં પટિચ્ચ વિઞ્ઞાણં સમ્ભોતી’’તિ. દસમં.

છન્નવગ્ગો નવમો.

તસ્સુદ્દાનં –

પલોકસુઞ્ઞા સંખિત્તં, છન્નો પુણ્ણો ચ બાહિયો;

એજેન ચ દુવે વુત્તા, દ્વયેહિ અપરે દુવેતિ.