૬. અવિજ્જાવગ્ગો

૧. અવિજ્જાપહાનસુત્તં

૫૩. સાવત્થિનિદાનં. અથ ખો અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો સો ભિક્ખુ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘કથં નુ ખો, ભન્તે, જાનતો કથં પસ્સતો અવિજ્જા પહીયતિ, વિજ્જા ઉપ્પજ્જતી’’તિ?

‘‘ચક્ખું ખો, ભિક્ખુ, અનિચ્ચતો જાનતો પસ્સતો અવિજ્જા પહીયતિ, વિજ્જા ઉપ્પજ્જતિ. રૂપે અનિચ્ચતો જાનતો પસ્સતો અવિજ્જા પહીયતિ, વિજ્જા ઉપ્પજ્જતિ. ચક્ખુવિઞ્ઞાણં… ચક્ખુસમ્ફસ્સં… યમ્પિદં ચક્ખુસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તમ્પિ અનિચ્ચતો જાનતો પસ્સતો અવિજ્જા પહીયતિ, વિજ્જા ઉપ્પજ્જતિ. સોતં… ઘાનં… જિવ્હં… કાયં… મનં અનિચ્ચતો જાનતો પસ્સતો અવિજ્જા પહીયતિ, વિજ્જા ઉપ્પજ્જતિ. ધમ્મે … મનોવિઞ્ઞાણં… મનોસમ્ફસ્સં… યમ્પિદં મનોસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તમ્પિ અનિચ્ચતો જાનતો પસ્સતો અવિજ્જા પહીયતિ, વિજ્જા ઉપ્પજ્જતિ. એવં ખો, ભિક્ખુ, જાનતો એવં પસ્સતો અવિજ્જા પહીયતિ, વિજ્જા ઉપ્પજ્જતી’’તિ. પઠમં.

૨. સંયોજનપહાનસુત્તં

૫૪. ‘‘કથં નુ ખો, ભન્તે, જાનતો, કથં પસ્સતો, સંયોજના પહીયન્તી’’તિ? ‘‘ચક્ખું ખો, ભિક્ખુ, અનિચ્ચતો જાનતો પસ્સતો સંયોજના પહીયન્તિ. રૂપે… ચક્ખુવિઞ્ઞાણં… ચક્ખુસમ્ફસ્સં… યમ્પિદં ચક્ખુસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તમ્પિ અનિચ્ચતો જાનતો પસ્સતો સંયોજના પહીયન્તિ. સોતં… ઘાનં… જિવ્હં… કાયં… મનં… ધમ્મે… મનોવિઞ્ઞાણં… મનોસમ્ફસ્સં… યમ્પિદં મનોસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તમ્પિ અનિચ્ચતો જાનતો પસ્સતો સંયોજના પહીયન્તિ. એવં ખો, ભિક્ખુ, જાનતો એવં પસ્સતો સંયોજના પહીયન્તી’’તિ. દુતિયં.

૩. સંયોજનસમુગ્ઘાતસુત્તં

૫૫. ‘‘કથં નુ ખો, ભન્તે, જાનતો, કથં પસ્સતો સંયોજના સમુગ્ઘાતં ગચ્છન્તી’’તિ? ‘‘ચક્ખું ખો, ભિક્ખુ, અનત્તતો જાનતો પસ્સતો સંયોજના સમુગ્ઘાતં ગચ્છન્તિ. રૂપે અનત્તતો… ચક્ખુવિઞ્ઞાણં… ચક્ખુસમ્ફસ્સં… યમ્પિદં ચક્ખુસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તમ્પિ અનત્તતો જાનતો પસ્સતો સંયોજના સમુગ્ઘાતં ગચ્છન્તિ. સોતં… ઘાનં… જિવ્હં… કાયં… મનં… ધમ્મે… મનોવિઞ્ઞાણં… મનોસમ્ફસ્સં… યમ્પિદં મનોસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તમ્પિ અનત્તતો જાનતો પસ્સતો સંયોજના સમુગ્ઘાતં ગચ્છન્તિ. એવં ખો, ભિક્ખુ, જાનતો એવં પસ્સતો સંયોજના સમુગ્ઘાતં ગચ્છન્તી’’તિ. તતિયં.

૪. આસવપહાનસુત્તં

૫૬. ‘‘કથં નુ ખો, ભન્તે, જાનતો, કથં પસ્સતો આસવા પહીયન્તી’’તિ…પે…. ચતુત્થં.

૫. આસવસમુગ્ઘાતસુત્તં

૫૭. ‘‘કથં નુ ખો, ભન્તે, જાનતો, કથં પસ્સતો આસવા સમુગ્ઘાતં ગચ્છન્તી’’તિ…પે…. પઞ્ચમં.

૬. અનુસયપહાનસુત્તં

૫૮. ‘‘કથં નુ ખો…પે… અનુસયા પહીયન્તી’’તિ…પે…. છટ્ઠં.

૭. અનુસયસમુગ્ઘાતસુત્તં

૫૯. ‘‘કથં નુ ખો…પે… અનુસયા સમુગ્ઘાતં ગચ્છન્તી’’તિ? ‘‘ચક્ખું ખો, ભિક્ખુ, અનત્તતો જાનતો પસ્સતો અનુસયા સમુગ્ઘાતં ગચ્છન્તિ…પે… સોતં… ઘાનં… જિવ્હં… કાયં… મનં… ધમ્મે… મનોવિઞ્ઞાણં… મનોસમ્ફસ્સં… યમ્પિદં મનોસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તમ્પિ અનત્તતો જાનતો પસ્સતો અનુસયા સમુગ્ઘાતં ગચ્છન્તિ. એવં ખો, ભિક્ખુ, જાનતો એવં પસ્સતો અનુસયા સમુગ્ઘાતં ગચ્છન્તી’’તિ. સત્તમં.

૮. સબ્બુપાદાનપરિઞ્ઞાસુત્તં

૬૦. ‘‘સબ્બુપાદાનપરિઞ્ઞાય વો, ભિક્ખવે, ધમ્મં દેસેસ્સામિ. તં સુણાથ. કતમો ચ, ભિક્ખવે, સબ્બુપાદાનપરિઞ્ઞાય ધમ્મો? ચક્ખુઞ્ચ પટિચ્ચ રૂપે ચ ઉપ્પજ્જતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં. તિણ્ણં સઙ્ગતિ ફસ્સો. ફસ્સપચ્ચયા વેદના. એવં પસ્સં, ભિક્ખવે, સુતવા અરિયસાવકો ચક્ખુસ્મિમ્પિ નિબ્બિન્દતિ, રૂપેસુપિ નિબ્બિન્દતિ, ચક્ખુવિઞ્ઞાણેપિ નિબ્બિન્દતિ, ચક્ખુસમ્ફસ્સેપિ નિબ્બિન્દતિ, વેદનાયપિ નિબ્બિન્દતિ. નિબ્બિન્દં વિરજ્જતિ; વિરાગા વિમુચ્ચતિ; વિમોક્ખા [વિમોક્ખં (ક.), વિમોક્ખ (સ્યા. કં.)] ‘પરિઞ્ઞાતં મે ઉપાદાન’ન્તિ પજાનાતિ. સોતઞ્ચ પટિચ્ચ સદ્દે ચ ઉપ્પજ્જતિ… ઘાનઞ્ચ પટિચ્ચ ગન્ધે ચ… જિવ્હઞ્ચ પટિચ્ચ રસે ચ… કાયઞ્ચ પટિચ્ચ ફોટ્ઠબ્બે ચ… મનઞ્ચ પટિચ્ચ ધમ્મે ચ ઉપ્પજ્જતિ મનોવિઞ્ઞાણં. તિણ્ણં સઙ્ગતિ ફસ્સો. ફસ્સપચ્ચયા વેદના. એવં પસ્સં, ભિક્ખવે, સુતવા અરિયસાવકો મનસ્મિમ્પિ નિબ્બિન્દતિ, ધમ્મેસુપિ નિબ્બિન્દતિ, મનોવિઞ્ઞાણેપિ નિબ્બિન્દતિ, મનોસમ્ફસ્સેપિ નિબ્બિન્દતિ, વેદનાયપિ નિબ્બિન્દતિ. નિબ્બિન્દં વિરજ્જતિ; વિરાગા વિમુચ્ચતિ; વિમોક્ખા ‘પરિઞ્ઞાતં મે ઉપાદાન’ન્તિ પજાનાતિ. અયં ખો, ભિક્ખવે, સબ્બુપાદાનપરિઞ્ઞાય ધમ્મો’’તિ. અટ્ઠમં.

૯. પઠમસબ્બુપાદાનપરિયાદાનસુત્તં

૬૧. ‘‘સબ્બુપાદાનપરિયાદાનાય વો, ભિક્ખવે, ધમ્મં દેસેસ્સામિ. તં સુણાથ. કતમો ચ, ભિક્ખવે, સબ્બુપાદાનપરિયાદાનાય ધમ્મો? ચક્ખુઞ્ચ પટિચ્ચ રૂપે ચ ઉપ્પજ્જતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં. તિણ્ણં સઙ્ગતિ ફસ્સો. ફસ્સપચ્ચયા વેદના. એવં પસ્સં, ભિક્ખવે, સુતવા અરિયસાવકો ચક્ખુસ્મિમ્પિ નિબ્બિન્દતિ, રૂપેસુપિ નિબ્બિન્દતિ, ચક્ખુવિઞ્ઞાણેપિ નિબ્બિન્દતિ, ચક્ખુસમ્ફસ્સેપિ નિબ્બિન્દતિ, વેદનાયપિ નિબ્બિન્દતિ. નિબ્બિન્દં વિરજ્જતિ; વિરાગા વિમુચ્ચતિ; વિમોક્ખા ‘પરિયાદિન્નં [સબ્બત્થપિ એવમેવ દિસ્સતિ દન્તજ-નકારેનેવ] મે ઉપાદાન’ન્તિ પજાનાતિ…પે… જિવ્હઞ્ચ પટિચ્ચ રસે ચ ઉપ્પજ્જતિ જિવ્હાવિઞ્ઞાણં…પે… મનઞ્ચ પટિચ્ચ ધમ્મે ચ ઉપ્પજ્જતિ મનોવિઞ્ઞાણં. તિણ્ણં સઙ્ગતિ ફસ્સો. ફસ્સપચ્ચયા વેદના. એવં પસ્સં, ભિક્ખવે, સુતવા અરિયસાવકો મનસ્મિમ્પિ નિબ્બિન્દતિ, ધમ્મેસુપિ નિબ્બિન્દતિ, મનોવિઞ્ઞાણેપિ નિબ્બિન્દતિ મનોસમ્ફસ્સેપિ નિબ્બિન્દતિ, વેદનાયપિ નિબ્બિન્દતિ. નિબ્બિન્દં વિરજ્જતિ; વિરાગા વિમુચ્ચતિ; વિમોક્ખા ‘પરિયાદિન્નં મે ઉપાદાન’ન્તિ પજાનાતિ. અયં ખો, ભિક્ખવે, સબ્બુપાદાનપરિયાદાનાય ધમ્મો’’તિ. નવમં.

૧૦. દુતિયસબ્બુપાદાનપરિયાદાનસુત્તં

૬૨. ‘‘સબ્બુપાદાનપરિયાદાનાય વો, ભિક્ખવે, ધમ્મં દેસેસ્સામિ. તં સુણાથ. કતમો ચ, ભિક્ખવે, સબ્બુપાદાનપરિયાદાનાય ધમ્મો’’?

‘‘તં કિં મઞ્ઞથ, ભિક્ખવે, ચક્ખુ નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વા’’તિ?

‘‘અનિચ્ચં, ભન્તે’’.

‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વા તં સુખં વા’’તિ?

‘‘દુક્ખં, ભન્તે’’.

‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વિપરિણામધમ્મં, કલ્લં નુ તં સમનુપસ્સિતું – ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’’’તિ?

‘‘નો હેતં, ભન્તે’’.

‘‘રૂપા…પે… ચક્ખુવિઞ્ઞાણં નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વા’’તિ?

‘‘અનિચ્ચં, ભન્તે’’…પે….

‘‘ચક્ખુસમ્ફસ્સો નિચ્ચો વા અનિચ્ચો વા’’તિ?

‘‘અનિચ્ચો, ભન્તે’’…પે….

‘‘યમ્પિદં ચક્ખુસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તમ્પિ નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વા’’તિ?

‘‘અનિચ્ચં, ભન્તે’’…પે….

‘‘સોતં… ઘાનં… જિવ્હા… કાયો… મનો… ધમ્મા… મનોવિઞ્ઞાણં… મનોસમ્ફસ્સો… યમ્પિદં મનોસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા, તમ્પિ નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વા’’તિ?

‘‘અનિચ્ચં, ભન્તે’’.

‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વા તં સુખં વા’’તિ?

‘‘દુક્ખં, ભન્તે’’.

‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વિપરિણામધમ્મં, કલ્લં નુ તં સમનુપસ્સિતું – ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’’’તિ?

‘‘નો હેતં, ભન્તે’’.

‘‘એવં પસ્સં, ભિક્ખવે, સુતવા અરિયસાવકો ચક્ખુસ્મિમ્પિ નિબ્બિન્દતિ, રૂપેસુપિ નિબ્બિન્દતિ, ચક્ખુવિઞ્ઞાણેપિ નિબ્બિન્દતિ, ચક્ખુસમ્ફસ્સેપિ નિબ્બિન્દતિ. યમ્પિદં ચક્ખુસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તસ્મિમ્પિ નિબ્બિન્દતિ…પે… જિવ્હાયપિ નિબ્બિન્દતિ, રસેસુપિ નિબ્બિન્દતિ, જિવ્હાવિઞ્ઞાણેપિ નિબ્બિન્દતિ, જિવ્હાસમ્ફસ્સેપિ નિબ્બિન્દતિ, યમ્પિદં જિવ્હાસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ…પે… મનસ્મિમ્પિ નિબ્બિન્દતિ, ધમ્મેસુપિ નિબ્બિન્દતિ, મનોવિઞ્ઞાણેપિ નિબ્બિન્દતિ, મનોસમ્ફસ્સેપિ નિબ્બિન્દતિ. યમ્પિદં મનોસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તસ્મિમ્પિ નિબ્બિન્દતિ. નિબ્બિન્દં વિરજ્જતિ; વિરાગા વિમુચ્ચતિ; વિમુત્તસ્મિં વિમુત્તમિતિ ઞાણં હોતિ. ‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’તિ પજાનાતિ. અયં ખો, ભિક્ખવે, સબ્બુપાદાનપરિયાદાનાય ધમ્મો’’તિ. દસમં.

અવિજ્જાવગ્ગો છટ્ઠો.

તસ્સુદ્દાનં –

અવિજ્જા સંયોજના દ્વે, આસવેન દુવે વુત્તા;

અનુસયા અપરે દ્વે, પરિઞ્ઞા દ્વે પરિયાદિન્નં;

વગ્ગો તેન પવુચ્ચતીતિ.