૧૯. આસીવિસવગ્ગો

૧. આસીવિસોપમસુત્તં

૨૩૮. ‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, ચત્તારો આસીવિસા ઉગ્ગતેજા ઘોરવિસા. અથ પુરિસો આગચ્છેય્ય જીવિતુકામો અમરિતુકામો સુખકામો દુક્ખપ્પટિકૂલો. તમેનં એવં વદેય્યું – ‘ઇમે તે, અમ્ભો પુરિસ, ચત્તારો આસીવિસા ઉગ્ગતેજા ઘોરવિસા કાલેન કાલં વુટ્ઠાપેતબ્બા, કાલેન કાલં ન્હાપેતબ્બા, કાલેન કાલં ભોજેતબ્બા, કાલેન કાલં સંવેસેતબ્બા [પવેસેતબ્બા (સ્યા. કં. પી. ક.)]. યદા ચ ખો તે, અમ્ભો પુરિસ, ઇમેસં ચતુન્નં આસીવિસાનં ઉગ્ગતેજાનં ઘોરવિસાનં અઞ્ઞતરો વા અઞ્ઞતરો વા કુપ્પિસ્સતિ, તતો ત્વં, અમ્ભો પુરિસ, મરણં વા નિગચ્છસિ, મરણમત્તં વા દુક્ખં. યં તે, અમ્ભો પુરિસ, કરણીયં તં કરોહી’’’તિ.

‘‘અથ ખો સો, ભિક્ખવે, પુરિસો ભીતો ચતુન્નં આસીવિસાનં ઉગ્ગતેજાનં ઘોરવિસાનં યેન વા તેન વા પલાયેથ. તમેનં એવં વદેય્યું – ‘ઇમે ખો, અમ્ભો પુરિસ, પઞ્ચ વધકા પચ્ચત્થિકા પિટ્ઠિતો પિટ્ઠિતો અનુબન્ધા, યત્થેવ નં પસ્સિસ્સામ તત્થેવ જીવિતા વોરોપેસ્સામાતિ. યં તે, અમ્ભો પુરિસ, કરણીયં તં કરોહી’’’તિ.

‘‘અથ ખો સો, ભિક્ખવે, પુરિસો ભીતો ચતુન્નં આસીવિસાનં ઉગ્ગતેજાનં ઘોરવિસાનં, ભીતો પઞ્ચન્નં વધકાનં પચ્ચત્થિકાનં યેન વા તેન વા પલાયેથ. તમેનં એવં વદેય્યું – ‘અયં તે, અમ્ભો પુરિસ, છટ્ઠો અન્તરચરો વધકો ઉક્ખિત્તાસિકો પિટ્ઠિતો પિટ્ઠિતો અનુબન્ધો યત્થેવ નં પસ્સિસ્સામિ તત્થેવ સિરો પાતેસ્સામીતિ. યં તે, અમ્ભો પુરિસ, કરણીયં તં કરોહી’’’તિ.

‘‘અથ ખો સો, ભિક્ખવે, પુરિસો ભીતો ચતુન્નં આસીવિસાનં ઉગ્ગતેજાનં ઘોરવિસાનં, ભીતો પઞ્ચન્નં વધકાનં પચ્ચત્થિકાનં, ભીતો છટ્ઠસ્સ અન્તરચરસ્સ વધકસ્સ ઉક્ખિત્તાસિકસ્સ યેન વા તેન વા પલાયેથ. સો પસ્સેય્ય સુઞ્ઞં ગામં. યઞ્ઞદેવ ઘરં પવિસેય્ય રિત્તકઞ્ઞેવ પવિસેય્ય તુચ્છકઞ્ઞેવ પવિસેય્ય સુઞ્ઞકઞ્ઞેવ પવિસેય્ય. યઞ્ઞદેવ ભાજનં પરિમસેય્ય રિત્તકઞ્ઞેવ પરિમસેય્ય તુચ્છકઞ્ઞેવ પરિમસેય્ય સુઞ્ઞકઞ્ઞેવ પરિમસેય્ય. તમેનં એવં વદેય્યું – ‘ઇદાનિ, અમ્ભો પુરિસ, ઇમં સુઞ્ઞં ગામં ચોરા ગામઘાતકા પવિસન્તિ [વધિસ્સન્તિ (સી. પી.)]. યં તે, અમ્ભો પુરિસ, કરણીયં તં કરોહી’’’તિ.

‘‘અથ ખો સો, ભિક્ખવે, પુરિસો ભીતો ચતુન્નં આસીવિસાનં ઉગ્ગતેજાનં ઘોરવિસાનં, ભીતો પઞ્ચન્નં વધકાનં પચ્ચત્થિકાનં, ભીતો છટ્ઠસ્સ અન્તરચરસ્સ વધકસ્સ ઉક્ખિત્તાસિકસ્સ, ભીતો ચોરાનં ગામઘાતકાનં યેન વા તેન વા પલાયેથ. સો પસ્સેય્ય મહન્તં ઉદકણ્ણવં ઓરિમં તીરં સાસઙ્કં સપ્પટિભયં, પારિમં તીરં ખેમં અપ્પટિભયં. ન ચસ્સ નાવા સન્તારણી ઉત્તરસેતુ વા અપારા પારં ગમનાય. અથ ખો, ભિક્ખવે, તસ્સ પુરિસસ્સ એવમસ્સ – ‘અયં ખો મહાઉદકણ્ણવો ઓરિમં તીરં સાસઙ્કં સપ્પટિભયં, પારિમં તીરં ખેમં અપ્પટિભયં, નત્થિ ચ [ન ચસ્સ (સી. ક.), નત્થસ્સ (સ્યા. કં.)] નાવા સન્તારણી ઉત્તરસેતુ વા અપારા પારં ગમનાય. યંનૂનાહં તિણકટ્ઠસાખાપલાસં સંકડ્ઢિત્વા કુલ્લં બન્ધિત્વા તં કુલ્લં નિસ્સાય હત્થેહિ ચ પાદેહિ ચ વાયમમાનો સોત્થિના પારં ગચ્છેય્ય’’’ન્તિ.

‘‘અથ ખો સો, ભિક્ખવે, પુરિસો તિણકટ્ઠસાખાપલાસં સંકડ્ઢિત્વા કુલ્લં બન્ધિત્વા તં કુલ્લં નિસ્સાય હત્થેહિ ચ પાદેહિ ચ વાયમમાનો સોત્થિના પારં ગચ્છેય્ય, તિણ્ણો પારઙ્ગતો [પારગતો (સી. સ્યા. કં.)] થલે તિટ્ઠતિ બ્રાહ્મણો.

‘‘ઉપમા ખો મ્યાયં, ભિક્ખવે, કતા અત્થસ્સ વિઞ્ઞાપનાય. અયઞ્ચેત્થ [અયં ચેવેત્થ (સી.)] અત્થો – ચત્તારો આસીવિસા ઉગ્ગતેજા ઘોરવિસાતિ ખો, ભિક્ખવે, ચતુન્નેતં મહાભૂતાનં અધિવચનં – પથવીધાતુયા, આપોધાતુયા, તેજોધાતુયા, વાયોધાતુયા.

‘‘પઞ્ચ વધકા પચ્ચત્થિકાતિ ખો, ભિક્ખવે, પઞ્ચન્નેતં ઉપાદાનક્ખન્ધાનં અધિવચનં, સેય્યથિદં – રૂપુપાદાનક્ખન્ધસ્સ, વેદનુપાદાનક્ખન્ધસ્સ, સઞ્ઞુપાદાનક્ખન્ધસ્સ, સઙ્ખારુપાદાનક્ખન્ધસ્સ, વિઞ્ઞાણુપાદાનક્ખન્ધસ્સ.

‘‘છટ્ઠો અન્તરચરો વધકો ઉક્ખિત્તાસિકોતિ ખો, ભિક્ખવે, નન્દીરાગસ્સેતં અધિવચનં.

‘‘સુઞ્ઞો ગામોતિ ખો, ભિક્ખવે, છન્નેતં અજ્ઝત્તિકાનં આયતનાનં અધિવચનં. ચક્ખુતો ચેપિ નં, ભિક્ખવે, પણ્ડિતો બ્યત્તો મેધાવી ઉપપરિક્ખતિ રિત્તકઞ્ઞેવ ખાયતિ, તુચ્છકઞ્ઞેવ ખાયતિ, સુઞ્ઞકઞ્ઞેવ ખાયતિ…પે… જિવ્હાતો ચેપિ નં, ભિક્ખવે…પે… મનતો ચેપિ નં, ભિક્ખવે, પણ્ડિતો બ્યત્તો મેધાવી ઉપપરિક્ખતિ રિત્તકઞ્ઞેવ ખાયતિ, તુચ્છકઞ્ઞેવ ખાયતિ, સુઞ્ઞકઞ્ઞેવ ખાયતિ.

‘‘ચોરા ગામઘાતકાતિ ખો, ભિક્ખવે, છન્નેતં બાહિરાનં આયતનાનં અધિવચનં. ચક્ખુ, ભિક્ખવે, હઞ્ઞતિ મનાપામનાપેસુ રૂપેસુ; સોતં, ભિક્ખવે…પે… ઘાનં, ભિક્ખવે…પે… જિવ્હા, ભિક્ખવે, હઞ્ઞતિ મનાપામનાપેસુ રસેસુ; કાયો, ભિક્ખવે…પે… મનો, ભિક્ખવે, હઞ્ઞતિ મનાપામનાપેસુ ધમ્મેસુ.

‘‘મહા ઉદકણ્ણવોતિ ખો, ભિક્ખવે, ચતુન્નેતં ઓઘાનં અધિવચનં – કામોઘસ્સ, ભવોઘસ્સ, દિટ્ઠોઘસ્સ, અવિજ્જોઘસ્સ.

‘‘ઓરિમં તીરં સાસઙ્કં સપ્પટિભયન્તિ ખો, ભિક્ખવે, સક્કાયસ્સેતં અધિવચનં.

‘‘પારિમં તીરં ખેમં અપ્પટિભયન્તિ ખો, ભિક્ખવે, નિબ્બાનસ્સેતં અધિવચનં.

‘‘કુલ્લન્તિ ખો, ભિક્ખવે, અરિયસ્સેતં અટ્ઠઙ્ગિકસ્સ મગ્ગસ્સ અધિવચનં, સેય્યથિદં – સમ્માદિટ્ઠિ…પે… સમ્માસમાધિ.

‘‘તસ્સ હત્થેહિ ચ પાદેહિ ચ વાયામોતિ ખો, ભિક્ખવે, વીરિયારમ્ભસ્સેતં અધિવચનં.

‘‘તિણ્ણો પારઙ્ગતો થલે તિટ્ઠતિ બ્રાહ્મણોતિ ખો, ભિક્ખવે, અરહતો એતં અધિવચન’’ન્તિ. પઠમં.

૨. રથોપમસુત્તં

૨૩૯. ‘‘તીહિ, ભિક્ખવે, ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ દિટ્ઠેવ ધમ્મે સુખસોમનસ્સબહુલો વિહરતિ, યોનિ ચસ્સ આરદ્ધા હોતિ આસવાનં ખયાય. કતમેહિ તીહિ? ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારો હોતિ, ભોજને મત્તઞ્ઞૂ, જાગરિયં અનુયુત્તો.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારો હોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા ન નિમિત્તગ્ગાહી હોતિ, નાનુબ્યઞ્જનગ્ગાહી; યત્વાધિકરણમેનં ચક્ખુન્દ્રિયં અસંવુતં વિહરન્તં અભિજ્ઝાદોમનસ્સા પાપકા અકુસલા ધમ્મા અન્વાસ્સવેય્યું. તસ્સ સંવરાય પટિપજ્જતિ; રક્ખતિ ચક્ખુન્દ્રિયં; ચક્ખુન્દ્રિયે સંવરં આપજ્જતિ. સોતેન સદ્દં સુત્વા… ઘાનેન ગન્ધં ઘાયિત્વા… જિવ્હાય રસં સાયિત્વા… કાયેન ફોટ્ઠબ્બં ફુસિત્વા… મનસા ધમ્મં વિઞ્ઞાય ન નિમિત્તગ્ગાહી હોતિ નાનુબ્યઞ્જનગ્ગાહી; યત્વાધિકરણમેનં મનિન્દ્રિયં અસંવુતં વિહરન્તં અભિજ્ઝાદોમનસ્સા પાપકા અકુસલા ધમ્મા અન્વાસ્સવેય્યું, તસ્સ સંવરાય પટિપજ્જતિ; રક્ખતિ મનિન્દ્રિયં; મનિન્દ્રિયે સંવરં આપજ્જતિ. સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, સુભૂમિયં ચાતુમહાપથે આજઞ્ઞરથો યુત્તો અસ્સ ઠિતો ઓધસ્તપતોદો [ઓધતપતોદો (સ્યા. કં.), ઓધસતપતોદો (પી.)]. તમેનં દક્ખો યોગ્ગાચરિયો અસ્સદમ્મસારથિ અભિરુહિત્વા વામેન હત્થેન રસ્મિયો ગહેત્વા, દક્ખિણેન હત્થેન પતોદં ગહેત્વા, યેનિચ્છકં યદિચ્છકં સારેય્યપિ પચ્ચાસારેય્યપિ. એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ઇમેસં છન્નં ઇન્દ્રિયાનં આરક્ખાય સિક્ખતિ, સંયમાય સિક્ખતિ, દમાય સિક્ખતિ, ઉપસમાય સિક્ખતિ. એવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારો હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ભોજને મત્તઞ્ઞૂ હોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ પટિસઙ્ખા યોનિસો આહારં આહારેતિ – ‘નેવ દવાય, ન મદાય, ન મણ્ડનાય, ન વિભૂસનાય, યાવદેવ ઇમસ્સ કાયસ્સ ઠિતિયા, યાપનાય, વિહિંસૂપરતિયા, બ્રહ્મચરિયાનુગ્ગહાય, ઇતિ પુરાણઞ્ચ વેદનં પટિહઙ્ખામિ, નવઞ્ચ વેદનં ન ઉપ્પાદેસ્સામિ, યાત્રા ચ મે ભવિસ્સતિ, અનવજ્જતા ચ ફાસુવિહારો ચા’તિ. સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, પુરિસો વણં આલિમ્પેય્ય યાવદેવ રોહનત્થાય [રોપનત્થાય (સી. પી.), સેવનત્થાય (સ્યા. કં.), ગોપનત્થાય (ક.)], સેય્યથા વા પન અક્ખં અબ્ભઞ્જેય્ય યાવદેવ ભારસ્સ નિત્થરણત્થાય; એવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ પટિસઙ્ખા યોનિસો આહારં આહારેતિ – ‘નેવ દવાય, ન મદાય, ન મણ્ડનાય, ન વિભૂસનાય, યાવદેવ ઇમસ્સ કાયસ્સ ઠિતિયા, યાપનાય, વિહિંસૂપરતિયા, બ્રહ્મચરિયાનુગ્ગહાય, ઇતિ પુરાણઞ્ચ વેદનં પટિહઙ્ખામિ, નવઞ્ચ વેદનં ન ઉપ્પાદેસ્સામિ, યાત્રા ચ મે ભવિસ્સતિ, અનવજ્જતા ચ ફાસુવિહારો ચા’તિ. એવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ભોજને મત્તઞ્ઞૂ હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ જાગરિયં અનુયુત્તો હોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ દિવસં ચઙ્કમેન નિસજ્જાય આવરણીયેહિ ધમ્મેહિ ચિત્તં પરિસોધેતિ. રત્તિયા પઠમં યામં ચઙ્કમેન નિસજ્જાય આવરણીયેહિ ધમ્મેહિ ચિત્તં પરિસોધેતિ. રત્તિયા મજ્ઝિમં યામં દક્ખિણેન પસ્સેન સીહસેય્યં કપ્પેતિ પાદે પાદં અચ્ચાધાય સતો સમ્પજાનો ઉટ્ઠાનસઞ્ઞં મનસિ કરિત્વા. રત્તિયા પચ્છિમં યામં પચ્ચુટ્ઠાય ચઙ્કમેન નિસજ્જાય આવરણીયેહિ ધમ્મેહિ ચિત્તં પરિસોધેતિ. એવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ જાગરિયં અનુયુત્તો હોતિ. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, તીહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ દિટ્ઠેવ ધમ્મે સુખસોમનસ્સબહુલો વિહરતિ, યોનિ ચસ્સ આરદ્ધા હોતિ આસવાનં ખયાયા’’તિ. દુતિયં.

૩. કુમ્મોપમસુત્તં

૨૪૦. ‘‘ભૂતપુબ્બં, ભિક્ખવે, કુમ્મો કચ્છપો સાયન્હસમયં અનુનદીતીરે ગોચરપસુતો અહોસિ. સિઙ્ગાલોપિ [સિગાલોપિ (સી. સ્યા. કં. પી.)] ખો, ભિક્ખવે, સાયન્હસમયં અનુનદીતીરે ગોચરપસુતો અહોસિ. અદ્દસા ખો, ભિક્ખવે, કુમ્મો કચ્છપો સિઙ્ગાલં દૂરતોવ ગોચરપસુતં. દિસ્વાન સોણ્ડિપઞ્ચમાનિ અઙ્ગાનિ સકે કપાલે સમોદહિત્વા અપ્પોસ્સુક્કો તુણ્હીભૂતો સઙ્કસાયતિ. સિઙ્ગાલોપિ ખો, ભિક્ખવે, અદ્દસ કુમ્મં કચ્છપં દૂરતોવ ગોચરપસુતં. દિસ્વાન યેન કુમ્મો કચ્છપો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા કુમ્મં કચ્છપં પચ્ચુપટ્ઠિતો અહોસિ – ‘યદાયં કુમ્મો કચ્છપો સોણ્ડિપઞ્ચમાનં અઙ્ગાનં અઞ્ઞતરં વા અઞ્ઞતરં વા અઙ્ગં અભિનિન્નામેસ્સતિ, તત્થેવ નં ગહેત્વા ઉદ્દાલિત્વા ખાદિસ્સામી’તિ. યદા ખો, ભિક્ખવે, કુમ્મો કચ્છપો સોણ્ડિપઞ્ચમાનં અઙ્ગાનં અઞ્ઞતરં વા અઞ્ઞતરં વા અઙ્ગં ન અભિનિન્નામિ, અથ સિઙ્ગાલો કુમ્મમ્હા નિબ્બિજ્જ પક્કામિ, ઓતારં અલભમાનો.

‘‘એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, તુમ્હેપિ મારો પાપિમા સતતં સમિતં પચ્ચુપટ્ઠિતો – ‘અપ્પેવ નામાહં ઇમેસં ચક્ખુતો વા ઓતારં લભેય્યં…પે… જિવ્હાતો વા ઓતારં લભેય્યં…પે… મનતો વા ઓતારં લભેય્ય’ન્તિ. તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારા વિહરથ. ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા મા નિમિત્તગ્ગાહિનો અહુવત્થ, મા અનુબ્યઞ્જનગ્ગાહિનો. યત્વાધિકરણમેનં ચક્ખુન્દ્રિયં અસંવુતં વિહરન્તં અભિજ્ઝાદોમનસ્સા પાપકા અકુસલા ધમ્મા અન્વાસ્સવેય્યું, તસ્સ સંવરાય પટિપજ્જથ, રક્ખથ ચક્ખુન્દ્રિયં, ચક્ખુન્દ્રિયે સંવરં આપજ્જથ. સોતેન સદ્દં સુત્વા… ઘાનેન ગન્ધં ઘાયિત્વા… જિવ્હાય રસં સાયિત્વા… કાયેન ફોટ્ઠબ્બં ફુસિત્વા… મનસા ધમ્મં વિઞ્ઞાય મા નિમિત્તગ્ગાહિનો અહુવત્થ, મા અનુબ્યઞ્જનગ્ગાહિનો. યત્વાધિકરણમેનં મનિન્દ્રિયં અસંવુતં વિહરન્તં અભિજ્ઝાદોમનસ્સા પાપકા અકુસલા ધમ્મા અન્વાસ્સવેય્યું, તસ્સ સંવરાય પટિપજ્જથ, રક્ખથ મનિન્દ્રિયં, મનિન્દ્રિયે સંવરં આપજ્જથ. યતો તુમ્હે, ભિક્ખવે, ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારા વિહરિસ્સથ, અથ તુમ્હેહિપિ મારો પાપિમા નિબ્બિજ્જ પક્કમિસ્સતિ, ઓતારં અલભમાનો – કુમ્મમ્હાવ સિઙ્ગાલો’’તિ.

‘‘કુમ્મો અઙ્ગાનિ સકે કપાલે,

સમોદહં ભિક્ખુ મનોવિતક્કે;

અનિસ્સિતો અઞ્ઞમહેઠયાનો,

પરિનિબ્બુતો નૂપવદેય્ય કઞ્ચી’’તિ. તતિયં;

૪. પઠમદારુક્ખન્ધોપમસુત્તં

૨૪૧. એકં સમયં ભગવા કોસમ્બિયં વિહરતિ ગઙ્ગાય નદિયા તીરે. અદ્દસા ખો ભગવા મહન્તં દારુક્ખન્ધં ગઙ્ગાય નદિયા સોતેન વુય્હમાનં. દિસ્વાન ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘પસ્સથ નો તુમ્હે, ભિક્ખવે, અમું મહન્તં દારુક્ખન્ધં ગઙ્ગાય નદિયા સોતેન વુય્હમાન’’ન્તિ? ‘‘એવં, ભન્તે’’. ‘‘સચે સો, ભિક્ખવે, દારુક્ખન્ધો ન ઓરિમં તીરં ઉપગચ્છતિ, ન પારિમં તીરં ઉપગચ્છતિ, ન મજ્ઝે સંસીદિસ્સતિ, ન થલે ઉસ્સીદિસ્સતિ, ન મનુસ્સગ્ગાહો ગહેસ્સતિ, ન અમનુસ્સગ્ગાહો ગહેસ્સતિ, ન આવટ્ટગ્ગાહો ગહેસ્સતિ, ન અન્તોપૂતિ ભવિસ્સતિ; એવઞ્હિ સો, ભિક્ખવે, દારુક્ખન્ધો સમુદ્દનિન્નો ભવિસ્સતિ સમુદ્દપોણો સમુદ્દપબ્ભારો. તં કિસ્સ હેતુ? સમુદ્દનિન્નો, ભિક્ખવે, ગઙ્ગાય નદિયા સોતો સમુદ્દપોણો સમુદ્દપબ્ભારો.

‘‘એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, સચે તુમ્હેપિ ન ઓરિમં તીરં ઉપગચ્છથ, ન પારિમં તીરં ઉપગચ્છથ; ન મજ્ઝે સંસીદિસ્સથ, ન થલે ઉસ્સીદિસ્સથ, ન મનુસ્સગ્ગાહો ગહેસ્સતિ, ન અમનુસ્સગ્ગાહો ગહેસ્સતિ, ન આવટ્ટગ્ગાહો ગહેસ્સતિ, ન અન્તોપૂતી ભવિસ્સથ; એવં તુમ્હે, ભિક્ખવે, નિબ્બાનનિન્ના ભવિસ્સથ નિબ્બાનપોણા નિબ્બાનપબ્ભારા. તં કિસ્સ હેતુ? નિબ્બાનનિન્ના, ભિક્ખવે, સમ્માદિટ્ઠિ નિબ્બાનપોણા નિબ્બાનપબ્ભારા’’તિ. એવં વુત્તે, અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘કિં નુ ખો, ભન્તે, ઓરિમં તીરં, કિં પારિમં તીરં, કો મજ્ઝે સંસાદો [સંસીદો (ક.), સંસીદિતો (સ્યા. કં.)], કો થલે ઉસ્સાદો, કો મનુસ્સગ્ગાહો, કો અમનુસ્સગ્ગાહો, કો આવટ્ટગ્ગાહો, કો અન્તોપૂતિભાવો’’તિ?

‘‘‘ઓરિમં તીર’ન્તિ ખો, ભિક્ખુ, છન્નેતં અજ્ઝત્તિકાનં આયતનાનં અધિવચનં. ‘પારિમં તીર’ન્તિ ખો, ભિક્ખુ, છન્નેતં બાહિરાનં આયતનાનં અધિવચનં. ‘મજ્ઝે સંસાદો’તિ ખો, ભિક્ખુ, નન્દીરાગસ્સેતં અધિવચનં. ‘થલે ઉસ્સાદો’તિ ખો, ભિક્ખુ, અસ્મિમાનસ્સેતં અધિવચનં.

‘‘કતમો ચ, ભિક્ખુ, મનુસ્સગ્ગાહો? ઇધ, ભિક્ખુ, ગિહીહિ સંસટ્ઠો [ગિહિસંસટ્ઠો (ક.)] વિહરતિ, સહનન્દી સહસોકી, સુખિતેસુ સુખિતો, દુક્ખિતેસુ દુક્ખિતો, ઉપ્પન્નેસુ કિચ્ચકરણીયેસુ અત્તના તેસુ યોગં આપજ્જતિ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખુ, મનુસ્સગ્ગાહો.

‘‘કતમો ચ, ભિક્ખુ, અમનુસ્સગ્ગાહો? ઇધ, ભિક્ખુ, એકચ્ચો અઞ્ઞતરં દેવનિકાયં પણિધાય બ્રહ્મચરિયં ચરતિ – ‘ઇમિનાહં સીલેન વા વતેન વા તપેન વા બ્રહ્મચરિયેન વા દેવો વા ભવિસ્સામિ દેવઞ્ઞતરો વા’તિ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખુ, અમનુસ્સગ્ગાહો. ‘આવટ્ટગ્ગાહો’તિ ખો, ભિક્ખુ, પઞ્ચન્નેતં કામગુણાનં અધિવચનં.

‘‘કતમો ચ, ભિક્ખુ, અન્તોપૂતિભાવો? ઇધ, ભિક્ખુ, એકચ્ચો દુસ્સીલો હોતિ પાપધમ્મો અસુચિસઙ્કસ્સરસમાચારો પટિચ્છન્નકમ્મન્તો અસ્સમણો સમણપટિઞ્ઞો અબ્રહ્મચારી બ્રહ્મચારિપટિઞ્ઞો અન્તોપૂતિ અવસ્સુતો કસમ્બુજાતો. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખુ, ‘અન્તોપૂતિભાવો’’’તિ.

તેન ખો પન સમયેન નન્દો ગોપાલકો ભગવતો અવિદૂરે ઠિતો હોતિ. અથ ખો નન્દો ગોપાલકો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અહં ખો, ભન્તે, ન ઓરિમં તીરં ઉપગચ્છામિ, ન પારિમં તીરં ઉપગચ્છામિ, ન મજ્ઝે સંસીદિસ્સામિ, ન થલે ઉસ્સીદિસ્સામિ, ન મં મનુસ્સગ્ગાહો ગહેસ્સતિ, ન અમનુસ્સગ્ગાહો ગહેસ્સતિ, ન આવટ્ટગ્ગાહો ગહેસ્સતિ, ન અન્તોપૂતિ ભવિસ્સામિ. લભેય્યાહં, ભન્તે, ભગવતો સન્તિકે પબ્બજ્જં, લભેય્યં ઉપસમ્પદ’’ન્તિ. ‘‘તેન હિ ત્વં, નન્દ, સામિકાનં ગાવો નિય્યાતેહી’’તિ [નીય્યાદેહીતિ (સી.), નિય્યાદેહીતિ (સ્યા. કં. પી.)]. ‘‘ગમિસ્સન્તિ, ભન્તે, ગાવો વચ્છગિદ્ધિનિયો’’તિ. ‘‘નિય્યાતેહેવ ત્વં, નન્દ, સામિકાનં ગાવો’’તિ. અથ ખો નન્દો ગોપાલકો સામિકાનં ગાવો નિય્યાતેત્વા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘નિય્યાતિતા [નિય્યાતા (સ્યા. કં. ક. સી. અટ્ઠ.)], ભન્તે, સામિકાનં ગાવો. લભેય્યાહં, ભન્તે, ભગવતો સન્તિકે પબ્બજ્જં, લભેય્યં ઉપસમ્પદ’’ન્તિ. અલત્થ ખો નન્દો ગોપાલકો ભગવતો સન્તિકે પબ્બજ્જં, અલત્થ ઉપસમ્પદં. અચિરૂપસમ્પન્નો ચ પનાયસ્મા નન્દો એકો વૂપકટ્ઠો…પે… અઞ્ઞતરો ચ પનાયસ્મા નન્દો અરહતં અહોસીતિ. ચતુત્થં.

૫. દુતિયદારુક્ખન્ધોપમસુત્તં

૨૪૨. એકં સમયં ભગવા કિમિલાયં [કિમ્બિલાયં (સી. પી.), કિમ્મિલાયં (સ્યા. કં.)] વિહરતિ ગઙ્ગાય નદિયા તીરે. અદ્દસા ખો ભગવા મહન્તં દારુક્ખન્ધં ગઙ્ગાય નદિયા સોતેન વુય્હમાનં. દિસ્વાન ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘પસ્સથ નો તુમ્હે, ભિક્ખવે, અમું મહન્તં દારુક્ખન્ધં ગઙ્ગાય નદિયા સોતેન વુય્હમાન’’ન્તિ? ‘‘એવં ભન્તે’’…પે… એવં વુત્તે, આયસ્મા કિમિલો ભગવન્તં એતદવોચ – કિં નુ ખો, ભન્તે, ઓરિમં તીરં…પે… કતમો ચ, કિમિલ, અન્તોપૂતિભાવો. ઇધ, કિમિલ, ભિક્ખુ અઞ્ઞતરં સંકિલિટ્ઠં આપત્તિં આપન્નો હોતિ યથારૂપાય આપત્તિયા ન વુટ્ઠાનં પઞ્ઞાયતિ. અયં વુચ્ચતિ, કિમિલ, અન્તોપૂતિભાવોતિ. પઞ્ચમં.

૬. અવસ્સુતપરિયાયસુત્તં

૨૪૩. એકં સમયં ભગવા સક્કેસુ વિહરતિ કપિલવત્થુસ્મિં નિગ્રોધારામે. તેન ખો પન સમયેન કાપિલવત્થવાનં સક્યાનં નવં સન્થાગારં [સન્ધાગારં (ક.)] અચિરકારિતં હોતિ અનજ્ઝાવુટ્ઠં [અનજ્ઝાવુત્થં (સી. સ્યા. કં. પી.)] સમણેન વા બ્રાહ્મણેન વા કેનચિ વા મનુસ્સભૂતેન. અથ ખો કાપિલવત્થવા સક્યા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. એકમન્તં નિસિન્ના ખો કાપિલવત્થવા સક્યા ભગવન્તં એતદવોચું – ‘‘ઇધ, ભન્તે, કાપિલવત્થવાનં સક્યાનં નવં સન્થાગારં અચિરકારિતં [અચિરકારિતં હોતિ (ક.)] અનજ્ઝાવુટ્ઠં સમણેન વા બ્રાહ્મણેન વા કેનચિ વા મનુસ્સભૂતેન. તં, ભન્તે, ભગવા પઠમં પરિભુઞ્જતુ. ભગવતા પઠમં પરિભુત્તં પચ્છા કાપિલવત્થવા સક્યા પરિભુઞ્જિસ્સન્તિ. તદસ્સ કાપિલવત્થવાનં સક્યાનં દીઘરત્તં હિતાય સુખાયા’’તિ. અધિવાસેસિ ભગવા તુણ્હીભાવેન.

અથ ખો કાપિલવત્થવા સક્યા ભગવતો અધિવાસનં વિદિત્વા ઉટ્ઠાયાસના ભગવન્તં અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વા યેન નવં સન્થાગારં તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા સબ્બસન્થરિં [સબ્બસન્થરિં સન્થતં (ક.)] સન્થાગારં સન્થરિત્વા આસનાનિ પઞ્ઞાપેત્વા ઉદકમણિકં પતિટ્ઠાપેત્વા તેલપ્પદીપં આરોપેત્વા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં એતદવોચું – ‘‘સબ્બસન્થરિસન્થતં [સબ્બસન્થરિં સન્થતં (સી. પી. ક.)], ભન્તે, સન્થાગારં, આસનાનિ પઞ્ઞત્તાનિ, ઉદકમણિકો પતિટ્ઠાપિતો, તેલપ્પદીપો આરોપિતો. યસ્સ દાનિ, ભન્તે, ભગવા કાલં મઞ્ઞતી’’તિ. અથ ખો ભગવા નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય સદ્ધિં ભિક્ખુસઙ્ઘેન યેન નવં સન્થાગારં તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા પાદે પક્ખાલેત્વા સન્થાગારં પવિસિત્વા મજ્ઝિમં થમ્ભં નિસ્સાય પુરત્થાભિમુખો નિસીદિ. ભિક્ખુસઙ્ઘોપિ ખો પાદે પક્ખાલેત્વા સન્થાગારં પવિસિત્વા પચ્છિમં ભિત્તિં નિસ્સાય પુરત્થાભિમુખો નિસીદિ ભગવન્તંયેવ પુરક્ખત્વા. કાપિલવત્થવા સક્યા પાદે પક્ખાલેત્વા સન્થાગારં પવિસિત્વા પુરત્થિમં ભિત્તિં નિસ્સાય પચ્છિમાભિમુખા નિસીદિંસુ ભગવન્તંયેવ પુરક્ખત્વા. અથ ખો ભગવા કાપિલવત્થવે સક્યે બહુદેવ રત્તિં ધમ્મિયા કથાય સન્દસ્સેત્વા સમાદપેત્વા સમુત્તેજેત્વા સમ્પહંસેત્વા ઉય્યોજેસિ – ‘‘અભિક્કન્તા ખો, ગોતમા, રત્તિ. યસ્સ દાનિ કાલં મઞ્ઞથા’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો કાપિલવત્થવા સક્યા ભગવતો પટિસ્સુત્વા ઉટ્ઠાયાસના ભગવન્તં અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વા પક્કમિંસુ.

અથ ખો ભગવા અચિરપક્કન્તેસુ કાપિલવત્થવેસુ સક્યેસુ આયસ્મન્તં મહામોગ્ગલ્લાનં આમન્તેસિ – ‘‘વિગતથિનમિદ્ધો ખો, મોગ્ગલ્લાન, ભિક્ખુસઙ્ઘો. પટિભાતુ તં, મોગ્ગલ્લાન, ભિક્ખૂનં ધમ્મી કથા. પિટ્ઠિ મે આગિલાયતિ; તમહં આયમિસ્સામી’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો આયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો ભગવતો પચ્ચસ્સોસિ. અથ ખો ભગવા ચતુગ્ગુણં સઙ્ઘાટિં પઞ્ઞપેત્વા દક્ખિણેન પસ્સેન સીહસેય્યં કપ્પેસિ, પાદે પાદં અચ્ચાધાય, સતો સમ્પજાનો ઉટ્ઠાનસઞ્ઞં મનસિ કરિત્વા. તત્ર ખો આયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘આવુસો ભિક્ખવે’’તિ. ‘‘આવુસો’’તિ ખો તે ભિક્ખૂ આયસ્મતો મહામોગ્ગલ્લાનસ્સ પચ્ચસ્સોસું. આયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો એતદવોચ – ‘‘અવસ્સુતપરિયાયઞ્ચ વો, આવુસો, દેસેસ્સામિ, અનવસ્સુતપરિયાયઞ્ચ. તં સુણાથ, સાધુકં મનસિ કરોથ; ભાસિસ્સામી’’તિ. ‘‘એવમાવુસો’’તિ ખો તે ભિક્ખૂ આયસ્મતો મહામોગ્ગલ્લાનસ્સ પચ્ચસ્સોસું. આયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો એતદવોચ –

‘‘કથં, આવુસો, અવસ્સુતો હોતિ? ઇધાવુસો, ભિક્ખુ ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા પિયરૂપે રૂપે અધિમુચ્ચતિ, અપ્પિયરૂપે રૂપે બ્યાપજ્જતિ, અનુપટ્ઠિતકાયસ્સતિ વિહરતિ પરિત્તચેતસો, તઞ્ચ ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ યત્થસ્સ તે ઉપ્પન્ના પાપકા અકુસલા ધમ્મા અપરિસેસા નિરુજ્ઝન્તિ …પે… જિવ્હાય રસં સાયિત્વા…પે… મનસા ધમ્મં વિઞ્ઞાય પિયરૂપે ધમ્મે અધિમુચ્ચતિ, અપ્પિયરૂપે ધમ્મે બ્યાપજ્જતિ, અનુપટ્ઠિતકાયસ્સતિ ચ વિહરતિ પરિત્તચેતસો, તઞ્ચ ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ યત્થસ્સ તે ઉપ્પન્ના પાપકા અકુસલા ધમ્મા અપરિસેસા નિરુજ્ઝન્તિ. અયં વુચ્ચતિ, આવુસો, ભિક્ખુ અવસ્સુતો ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યેસુ રૂપેસુ…પે… અવસ્સુતો જિવ્હાવિઞ્ઞેય્યેસુ રસેસુ…પે… અવસ્સુતો મનોવિઞ્ઞેય્યેસુ ધમ્મેસુ. એવંવિહારિઞ્ચાવુસો, ભિક્ખું ચક્ખુતો ચેપિ નં મારો ઉપસઙ્કમતિ લભતેવ મારો ઓતારં, લભતિ મારો આરમ્મણં…પે… જિવ્હાતો ચેપિ નં મારો ઉપસઙ્કમતિ, લભતેવ [લભેથ (ક.)] મારો ઓતારં, લભતિ [લભેથ (ક.)] મારો આરમ્મણં…પે… મનતો ચેપિ નં મારો ઉપસઙ્કમતિ, લભતેવ મારો ઓતારં, લભતિ મારો આરમ્મણં.

‘‘સેય્યથાપિ, આવુસો, નળાગારં વા તિણાગારં વા સુક્ખં કોલાપં તેરોવસ્સિકં. પુરત્થિમાય ચેપિ નં દિસાય પુરિસો આદિત્તાય તિણુક્કાય ઉપસઙ્કમેય્ય, લભેથેવ [લભેથ (ક.)] અગ્ગિ ઓતારં, લભેથ અગ્ગિ આરમ્મણં; પચ્છિમાય ચેપિ નં દિસાય પુરિસો આદિત્તાય તિણુક્કાય ઉપસઙ્કમેય્ય…પે… ઉત્તરાય ચેપિ નં દિસાય…પે… દક્ખિણાય ચેપિ નં દિસાય…પે… હેટ્ઠિમતો ચેપિ નં…પે… ઉપરિમતો ચેપિ નં… યતો કુતોચિ ચેપિ નં પુરિસો આદિત્તાય તિણુક્કાય ઉપસઙ્કમેય્ય, લભેથેવ અગ્ગિ ઓતારં લભેથ અગ્ગિ આરમ્મણં. એવમેવ ખો, આવુસો, એવંવિહારિં ભિક્ખું ચક્ખુતો ચેપિ નં મારો ઉપસઙ્કમતિ, લભતેવ મારો ઓતારં, લભતિ મારો આરમ્મણં…પે… જિવ્હાતો ચેપિ નં મારો ઉપસઙ્કમતિ…પે… મનતો ચેપિ નં મારો ઉપસઙ્કમતિ, લભતેવ મારો ઓતારં, લભતિ મારો આરમ્મણં. એવંવિહારિઞ્ચાવુસો, ભિક્ખું રૂપા અધિભંસુ, ન ભિક્ખુ રૂપે અધિભોસિ; સદ્દા ભિક્ખું અધિભંસુ, ન ભિક્ખુ સદ્દે અધિભોસિ; ગન્ધા ભિક્ખું અધિભંસુ, ન ભિક્ખુ ગન્ધે અધિભોસિ; રસા ભિક્ખું અધિભંસુ, ન ભિક્ખુ રસે અધિભોસિ; ફોટ્ઠબ્બા ભિક્ખું અધિભંસુ, ન ભિક્ખુ ફોટ્ઠબ્બે અધિભોસિ; ધમ્મા ભિક્ખું અધિભંસુ, ન ભિક્ખુ ધમ્મે અધિભોસિ. અયં વુચ્ચતાવુસો, ભિક્ખુ રૂપાધિભૂતો, સદ્દાધિભૂતો, ગન્ધાધિભૂતો, રસાધિભૂતો, ફોટ્ઠબ્બાધિભૂતો, ધમ્માધિભૂતો, અધિભૂતો, અનધિભૂ, [અનધિભૂતો (સી. સ્યા. કં. ક.)] અધિભંસુ નં પાપકા અકુસલા ધમ્મા સંકિલેસિકા પોનોબ્ભવિકા સદરા દુક્ખવિપાકા આયતિં જાતિજરામરણિયા. એવં ખો, આવુસો, અવસ્સુતો હોતિ.

‘‘કથઞ્ચાવુસો, અનવસ્સુતો હોતિ? ઇધાવુસો, ભિક્ખુ ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા પિયરૂપે રૂપે નાધિમુચ્ચતિ, અપ્પિયરૂપે રૂપે ન બ્યાપજ્જતિ, ઉપટ્ઠિતકાયસ્સતિ ચ વિહરતિ અપ્પમાણચેતસો, તઞ્ચ ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં યથાભૂતં પજાનાતિ યત્થસ્સ તે ઉપ્પન્ના પાપકા અકુસલા ધમ્મા અપરિસેસા નિરુજ્ઝન્તિ…પે… જિવ્હાય રસં સાયિત્વા…પે… મનસા ધમ્મં વિઞ્ઞાય પિયરૂપે ધમ્મે નાધિમુચ્ચતિ, અપ્પિયરૂપે ધમ્મે ન બ્યાપજ્જતિ, ઉપટ્ઠિતકાયસ્સતિ ચ વિહરતિ અપ્પમાણચેતસો, તઞ્ચ ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં યથાભૂતં પજાનાતિ યત્થસ્સ તે ઉપ્પન્ના પાપકા અકુસલા ધમ્મા અપરિસેસા નિરુજ્ઝન્તિ. અયં વુચ્ચતાવુસો, ભિક્ખુ અનવસ્સુતો ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યેસુ રૂપેસુ…પે… અનવસ્સુતો મનોવિઞ્ઞેય્યેસુ ધમ્મેસુ. એવંવિહારિઞ્ચાવુસો, ભિક્ખું ચક્ખુતો ચેપિ નં મારો ઉપસઙ્કમતિ, નેવ લભતિ મારો ઓતારં, ન લભતિ મારો આરમ્મણં…પે… જિવ્હાતો ચેપિ નં મારો ઉપસઙ્કમતિ…પે… મનતો ચેપિ નં મારો ઉપસઙ્કમતિ, નેવ લભતિ મારો ઓતારં, ન લભતિ મારો આરમ્મણં.

‘‘સેય્યથાપિ, આવુસો, કૂટાગારં વા સાલા વા બહલમત્તિકા અદ્દાવલેપના. પુરત્થિમાય ચેપિ નં દિસાય પુરિસો આદિત્તાય તિણુક્કાય ઉપસઙ્કમેય્ય, નેવ લભેથ અગ્ગિ ઓતારં, ન લભેથ અગ્ગિ આરમ્મણં…પે… પચ્છિમાય ચેપિ નં… ઉત્તરાય ચેપિ નં… દક્ખિણાય ચેપિ નં… હેટ્ઠિમતો ચેપિ નં… ઉપરિમતો ચેપિ નં… યતો કુતોચિ ચેપિ નં પુરિસો આદિત્તાય તિણુક્કાય ઉપસઙ્કમેય્ય, નેવ લભેથ અગ્ગિ ઓતારં, ન લભેથ અગ્ગિ આરમ્મણં. એવમેવ ખો, આવુસો, એવંવિહારિં ભિક્ખું ચક્ખુતો ચેપિ નં મારો ઉપસઙ્કમતિ, નેવ લભતિ મારો ઓતારં, ન લભતિ મારો આરમ્મણં…પે… મનતો ચેપિ નં મારો ઉપસઙ્કમતિ, નેવ લભતિ મારો ઓતારં, ન લભતિ મારો આરમ્મણં. એવંવિહારી ચાવુસો, ભિક્ખુ રૂપે અધિભોસિ, ન રૂપા ભિક્ખું અધિભંસુ; સદ્દે ભિક્ખુ અધિભોસિ, ન સદ્દા ભિક્ખું અધિભંસુ; ગન્ધે ભિક્ખુ અધિભોસિ, ન ગન્ધા ભિક્ખું અધિભંસુ; રસે ભિક્ખુ અધિભોસિ, ન રસા ભિક્ખું અધિભંસુ; ફોટ્ઠબ્બે ભિક્ખુ અધિભોસિ, ન ફોટ્ઠબ્બા ભિક્ખું અધિભંસુ; ધમ્મે ભિક્ખુ અધિભોસિ, ન ધમ્મા ભિક્ખું અધિભંસુ. અયં વુચ્ચતાવુસો, ભિક્ખુ રૂપાધિભૂ, સદ્દાધિભૂ, ગન્ધાધિભૂ, રસાધિભૂ, ફોટ્ઠબ્બાધિભૂ, ધમ્માધિભૂ, અધિભૂ, અનધિભૂતો [અનધિભૂતો કેહિચિ કિલેસેહિ (ક.)], અધિભોસિ તે પાપકે અકુસલે ધમ્મે સંકિલેસિકે પોનોબ્ભવિકે સદરે દુક્ખવિપાકે આયતિં જાતિજરામરણિયે. એવં ખો, આવુસો, અનવસ્સુતો હોતી’’તિ.

અથ ખો ભગવા વુટ્ઠહિત્વા આયસ્મન્તં મહામોગ્ગલ્લાનં આમન્તેસિ – ‘‘સાધુ સાધુ, મોગ્ગલ્લાન! સાધુ ખો ત્વં, મોગ્ગલ્લાન, ભિક્ખૂનં અવસ્સુતપરિયાયઞ્ચ અનવસ્સુતપરિયાયઞ્ચ અભાસી’’તિ.

ઇદમવોચ આયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો. સમનુઞ્ઞો સત્થા અહોસિ. અત્તમના તે ભિક્ખૂ આયસ્મતો મહામોગ્ગલ્લાનસ્સ ભાસિતં અભિનન્દુન્તિ. છટ્ઠં.

૭. દુક્ખધમ્મસુત્તં

૨૪૪. યતો ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સબ્બેસંયેવ દુક્ખધમ્માનં સમુદયઞ્ચ અત્થઙ્ગમઞ્ચ યથાભૂતં પજાનાતિ. તથા ખો પનસ્સ કામા દિટ્ઠા હોન્તિ, યથાસ્સ કામે પસ્સતો, યો કામેસુ કામચ્છન્દો કામસ્નેહો કામમુચ્છા કામપરિળાહો, સો નાનુસેતિ. તથા ખો પનસ્સ ચારો ચ વિહારો ચ અનુબુદ્ધો હોતિ, યથા ચરન્તં વિહરન્તં અભિજ્ઝાદોમનસ્સા પાપકા અકુસલા ધમ્મા નાનુસેન્તિ.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સબ્બેસંયેવ દુક્ખધમ્માનં સમુદયઞ્ચ અત્થઙ્ગમઞ્ચ યથાભૂતં પજાનાતિ? ‘ઇતિ રૂપં, ઇતિ રૂપસ્સ સમુદયો, ઇતિ રૂપસ્સ અત્થઙ્ગમો; ઇતિ વેદના… ઇતિ સઞ્ઞા… ઇતિ સઙ્ખારા… ઇતિ વિઞ્ઞાણં, ઇતિ વિઞ્ઞાણસ્સ સમુદયો, ઇતિ વિઞ્ઞાણસ્સ અત્થઙ્ગમો’તિ – એવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સબ્બેસંયેવ દુક્ખધમ્માનં સમુદયઞ્ચ અત્થઙ્ગમઞ્ચ યથાભૂતં પજાનાતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો કામા દિટ્ઠા હોન્તિ? યથાસ્સ કામે પસ્સતો, યો કામેસુ કામચ્છન્દો કામસ્નેહો કામમુચ્છા કામપરિળાહો, સો નાનુસેતિ. સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, અઙ્ગારકાસુ સાધિકપોરિસા પુણ્ણા અઙ્ગારાનં વીતચ્ચિકાનં વીતધૂમાનં. અથ પુરિસો આગચ્છેય્ય જીવિતુકામો અમરિતુકામો સુખકામો દુક્ખપટિકૂલો. તમેનં દ્વે બલવન્તો પુરિસા નાનાબાહાસુ ગહેત્વા, તં અઙ્ગારકાસું ઉપકડ્ઢેય્યું. સો ઇતિચીતિચેવ કાયં સન્નામેય્ય. તં કિસ્સ હેતુ? ઞાત [ઞાણં (ક.)] ઞ્હિ, ભિક્ખવે, તસ્સ પુરિસસ્સ [પુરિસસ્સ હોતિ (સી. સ્યા. કં. પી.), પુરિસસ્સ હેતુ હોતિ (ક.) મ. નિ. ૨.૪૫] ઇમં ચાહં અઙ્ગારકાસું પપતિસ્સામિ, તતોનિદાનં મરણં વા નિગચ્છિસ્સામિ મરણમત્તં વા દુક્ખન્તિ. એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો અઙ્ગારકાસૂપમા કામા દિટ્ઠા હોન્તિ, યથાસ્સ કામે પસ્સતો, યો કામેસુ કામચ્છન્દો કામસ્નેહો કામમુચ્છા કામપરિળાહો, સો નાનુસેતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો ચારો ચ વિહારો ચ અનુબુદ્ધો હોતિ, યથા ચરન્તં વિહરન્તં અભિજ્ઝાદોમનસ્સા પાપકા અકુસલા ધમ્મા નાનુસ્સવન્તિ [નાનુસેન્તિ (ક.)]? સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, પુરિસો બહુકણ્ટકં દાયં પવિસેય્ય. તસ્સ પુરતોપિ કણ્ટકો, પચ્છતોપિ કણ્ટકો, ઉત્તરતોપિ કણ્ટકો, દક્ખિણતોપિ કણ્ટકો, હેટ્ઠતોપિ કણ્ટકો, ઉપરિતોપિ કણ્ટકો. સો સતોવ અભિક્કમેય્ય, સતોવ પટિક્કમેય્ય – ‘મા મં કણ્ટકો’તિ. એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, યં લોકે પિયરૂપં સાતરૂપં, અયં વુચ્ચતિ અરિયસ્સ વિનયે કણ્ટકો’’તિ. ઇતિ વિદિત્વા [કણ્ડકો. તં કણ્ડકોતિ ઇતિ વિદિત્વા (સી.)] સંવરો ચ અસંવરો ચ વેદિતબ્બો.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, અસંવરો હોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા પિયરૂપે રૂપે અધિમુચ્ચતિ, અપ્પિયરૂપે રૂપે બ્યાપજ્જતિ, અનુપટ્ઠિતકાયસ્સતિ ચ વિહરતિ પરિત્તચેતસો, તઞ્ચ ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ, યત્થસ્સ તે ઉપ્પન્ના પાપકા અકુસલા ધમ્મા અપરિસેસા નિરુજ્ઝન્તિ…પે… જિવ્હાય રસં સાયિત્વા…પે… મનસા ધમ્મં વિઞ્ઞાય પિયરૂપે ધમ્મે અધિમુચ્ચતિ, અપ્પિયરૂપે ધમ્મે બ્યાપજ્જતિ, અનુપટ્ઠિતકાયસ્સતિ ચ વિહરતિ પરિત્તચેતસો, તઞ્ચ ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ યત્થસ્સ તે ઉપ્પન્ના પાપકા અકુસલા ધમ્મા અપરિસેસા નિરુજ્ઝન્તિ. એવં ખો, ભિક્ખવે, અસંવરો હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, સંવરો હોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા પિયરૂપે રૂપે નાધિમુચ્ચતિ, અપ્પિયરૂપે રૂપે ન બ્યાપજ્જતિ, ઉપટ્ઠિતકાયસ્સતિ ચ વિહરતિ અપ્પમાણચેતસો, તઞ્ચ ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં યથાભૂતં પજાનાતિ, યત્થસ્સ તે ઉપ્પન્ના પાપકા અકુસલા ધમ્મા અપરિસેસા નિરુજ્ઝન્તિ…પે… જિવ્હા રસં સાયિત્વા…પે… મનસા ધમ્મં વિઞ્ઞાય પિયરૂપે ધમ્મે નાધિમુચ્ચતિ, અપ્પિયરૂપે ધમ્મે ન બ્યાપજ્જતિ, ઉપટ્ઠિતકાયસ્સતિ ચ વિહરતિ અપ્પમાણચેતસો, તઞ્ચ ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં યથાભૂતં પજાનાતિ, યત્થસ્સ તે ઉપ્પન્ના પાપકા અકુસલા ધમ્મા અપરિસેસા નિરુજ્ઝન્તિ. એવં ખો, ભિક્ખવે, સંવરો હોતિ.

‘‘તસ્સ ચે, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો એવં ચરતો એવં વિહરતો કદાચિ કરહચિ સતિસમ્મોસા ઉપ્પજ્જન્તિ, પાપકા અકુસલા સરસઙ્કપ્પા સંયોજનિયા, દન્ધો, ભિક્ખવે, સતુપ્પાદો. અથ ખો નં ખિપ્પમેવ પજહતિ વિનોદેતિ બ્યન્તીકરોતિ અનભાવં ગમેતિ.

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, પુરિસો દિવસંસન્તત્તે [દિવસસન્તત્તે (સી.)] અયોકટાહે દ્વે વા તીણિ વા ઉદકફુસિતાનિ નિપાતેય્ય. દન્ધો, ભિક્ખવે, ઉદકફુસિતાનં નિપાતો, અથ ખો નં ખિપ્પમેવ પરિક્ખયં પરિયાદાનં ગચ્છેય્ય. એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, તસ્સ ચે ભિક્ખુનો એવં ચરતો, એવં વિહરતો કદાચિ કરહચિ સતિસમ્મોસા ઉપ્પજ્જન્તિ પાપકા અકુસલા સરસઙ્કપ્પા સંયોજનિયા, દન્ધો, ભિક્ખવે, સતુપ્પાદો. અથ ખો નં ખિપ્પમેવ પજહતિ વિનોદેતિ બ્યન્તીકરોતિ અનભાવં ગમેતિ. એવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો ચારો ચ વિહારો ચ અનુબુદ્ધો હોતિ; યથા ચરન્તં વિહરન્તં અભિજ્ઝાદોમનસ્સા પાપકા અકુસલા ધમ્મા નાનુસ્સવન્તિ. તઞ્ચે, ભિક્ખવે, ભિક્ખું એવં ચરન્તં એવં વિહરન્તં રાજાનો વા રાજમહામત્તા વા મિત્તા વા અમચ્ચા વા ઞાતી વા સાલોહિતા વા, ભોગેહિ અભિહટ્ઠું પવારેય્યું – ‘એહિ [એવં (સી.)], ભો પુરિસ, કિં તે ઇમે કાસાવા અનુદહન્તિ, કિં મુણ્ડો કપાલમનુચરસિ, એહિ હીનાયાવત્તિત્વા ભોગે ચ ભુઞ્જસ્સુ, પુઞ્ઞાનિ ચ કરોહી’તિ. સો વત, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ એવં ચરન્તો એવં વિહરન્તો સિક્ખં પચ્ચક્ખાય હીનાયાવત્તિસ્સતીતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતિ.

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, ગઙ્ગા નદી પાચીનનિન્ના પાચીનપોણા પાચીનપબ્ભારા. અથ મહાજનકાયો આગચ્છેય્ય કુદ્દાલ-પિટકં આદાય – ‘મયં ઇમં ગઙ્ગં નદિં પચ્છાનિન્નં કરિસ્સામ પચ્છાપોણં પચ્છાપબ્ભાર’ન્તિ. તં કિં મઞ્ઞથ, ભિક્ખવે, અપિ નુ ખો સો મહાજનકાયો ગઙ્ગં નદિં પચ્છાનિન્નં કરેય્ય પચ્છાપોણં પચ્છાપબ્ભાર’’ન્તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘તં કિસ્સ હેતુ’’? ‘‘ગઙ્ગા, ભન્તે, નદી પાચીનનિન્ના પાચીનપોણા પાચીનપબ્ભારા; સા ન સુકરા પચ્છાનિન્ના કાતું પચ્છાપોણા પચ્છાપબ્ભારા. યાવદેવ ચ પન સો મહાજનકાયો કિલમથસ્સ વિઘાતસ્સ ભાગી અસ્સા’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, તઞ્ચે ભિક્ખું એવં ચરન્તં એવં વિહરન્તં રાજાનો વા રાજમહામત્તા વા મિત્તા વા અમચ્ચા વા ઞાતી વા સાલોહિતા વા ભોગેહિ અભિહટ્ઠું પવારેય્યું – ‘એહિ, ભો પુરિસ, કિં તે ઇમે કાસાવા અનુદહન્તિ, કિં મુણ્ડો કપાલમનુચરસિ, એહિ હીનાયાવત્તિત્વા ભોગે ચ ભુઞ્જસ્સુ, પુઞ્ઞાનિ ચ કરોહી’તિ. સો વત, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ એવં ચરન્તો એવં વિહરન્તો સિક્ખં પચ્ચક્ખાય હીનાયાવત્તિસ્સતીતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતિ. તં કિસ્સ હેતુ? યઞ્હિ તં, ભિક્ખવે, ચિત્તં દીઘરત્તં વિવેકનિન્નં વિવેકપોણં વિવેકપબ્ભારં, તથા [કઞ્ચ (સ્યા. કં. ક.)] હીનાયાવત્તિસ્સતીતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતી’’તિ. સત્તમં.

૮. કિંસુકોપમસુત્તં

૨૪૫. અથ ખો અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ યેનઞ્ઞતરો ભિક્ખુ તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા તં ભિક્ખું એતદવોચ – ‘‘કિત્તાવતા નુ ખો, આવુસો, ભિક્ખુનો દસ્સનં સુવિસુદ્ધં હોતી’’તિ? ‘‘યતો ખો, આવુસો, ભિક્ખુ છન્નં ફસ્સાયતનાનં સમુદયઞ્ચ અત્થઙ્ગમઞ્ચ યથાભૂતં પજાનાતિ, એત્તાવતા ખો, આવુસો, ભિક્ખુનો દસ્સનં સુવિસુદ્ધં હોતી’’તિ.

અથ ખો સો ભિક્ખુ અસન્તુટ્ઠો તસ્સ ભિક્ખુસ્સ પઞ્હવેય્યાકરણેન [પઞ્હાવેય્યાકરણેન (સ્યા. કં. ક.)], યેનઞ્ઞતરો ભિક્ખુ તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા તં ભિક્ખું એતદવોચ – ‘‘કિત્તાવતા નુ ખો, આવુસો, ભિક્ખુનો દસ્સનં સુવિસુદ્ધં હોતી’’તિ? ‘‘યતો ખો, આવુસો, ભિક્ખુ પઞ્ચન્નં ઉપાદાનક્ખન્ધાનં સમુદયઞ્ચ અત્થઙ્ગમઞ્ચ યથાભૂતં પજાનાતિ, એત્તાવતા ખો, આવુસો, ભિક્ખુનો દસ્સનં સુવિસુદ્ધં હોતી’’તિ.

અથ ખો સો ભિક્ખુ અસન્તુટ્ઠો તસ્સ ભિક્ખુસ્સ પઞ્હવેય્યાકરણેન, યેનઞ્ઞતરો ભિક્ખુ તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા તં ભિક્ખું એતદવોચ – ‘‘કિત્તાવતા નુ ખો, આવુસો, ભિક્ખુનો દસ્સનં સુવિસુદ્ધં હોતી’’તિ? ‘‘યતો ખો, આવુસો, ભિક્ખુ ચતુન્નં મહાભૂતાનં સમુદયઞ્ચ અત્થઙ્ગમઞ્ચ યથાભૂતં પજાનાતિ, એત્તાવતા ખો, આવુસો, ભિક્ખુનો દસ્સનં સુવિસુદ્ધં હોતી’’તિ.

અથ ખો સો ભિક્ખુ અસન્તુટ્ઠો તસ્સ ભિક્ખુસ્સ પઞ્હવેય્યાકરણેન, યેનઞ્ઞતરો ભિક્ખુ તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા તં ભિક્ખું એતદવોચ – ‘‘કિત્તાવતા નુ ખો, આવુસો, ભિક્ખુનો દસ્સનં સુવિસુદ્ધં હોતી’’તિ? ‘‘યતો ખો, આવુસો, ભિક્ખુ યં કિઞ્ચિ સમુદયધમ્મં, સબ્બં તં નિરોધધમ્મન્તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, એત્તાવતા, ખો, આવુસો, ભિક્ખુનો દસ્સનં સુવિસુદ્ધં હોતી’’તિ.

અથ ખો સો ભિક્ખુ અસન્તુટ્ઠો તસ્સ ભિક્ખુસ્સ પઞ્હવેય્યાકરણેન, યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘ઇધાહં, ભન્તે, યેનઞ્ઞતરો ભિક્ખુ તેનુપસઙ્કમિં; ઉપસઙ્કમિત્વા તં ભિક્ખું એતદવોચં – કિત્તાવતા નુ ખો, આવુસો, ભિક્ખુનો દસ્સનં સુવિસુદ્ધં હોતી’તિ? એવં વુત્તે, ભન્તે, સો ભિક્ખુ મં એતદવોચ – ‘યતો ખો, આવુસો, ભિક્ખુ છન્નં ફસ્સાયતનાનં સમુદયઞ્ચ અત્થઙ્ગમઞ્ચ યથાભૂતં પજાનાતિ, એત્તાવતા ખો, આવુસો, ભિક્ખુનો દસ્સનં સુવિસુદ્ધં હોતી’તિ. અથ ખ્વાહં, ભન્તે, અસન્તુટ્ઠો તસ્સ ભિક્ખુસ્સ પઞ્હવેય્યાકરણેન, યેનઞ્ઞતરો ભિક્ખુ તેનુપસઙ્કમિં; ઉપસઙ્કમિત્વા તં ભિક્ખું એતદવોચં – ‘કિત્તાવતા નુ ખો, આવુસો, ભિક્ખુનો દસ્સનં સુવિસુદ્ધં હોતી’તિ? એવં વુત્તે, ભન્તે, સો ભિક્ખુ મં એતદવોચ – ‘યતો ખો, આવુસો, ભિક્ખુ પઞ્ચન્નં ઉપાદાનક્ખન્ધાનં…પે… ચતુન્નં મહાભૂતાનં સમુદયઞ્ચ અત્થઙ્ગમઞ્ચ યથાભૂતં પજાનાતિ…પે… યં કિઞ્ચિ સમુદયધમ્મં, સબ્બં તં નિરોધધમ્મન્તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, એત્તાવતા ખો, આવુસો, ભિક્ખુનો દસ્સનં સુવિસુદ્ધં હોતી’તિ. અથ ખ્વાહં, ભન્તે, અસન્તુટ્ઠો તસ્સ ભિક્ખુસ્સ પઞ્હવેય્યાકરણેન યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિં ( ) [(ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં એતદવોચં) (ક.)]. કિત્તાવતા નુ ખો, ભન્તે, ભિક્ખુનો દસ્સનં સુવિસુદ્ધં હોતી’’તિ?

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખુ, પુરિસસ્સ કિંસુકો અદિટ્ઠપુબ્બો અસ્સ. સો યેનઞ્ઞતરો પુરિસો કિંસુકસ્સ દસ્સાવી તેનુપસઙ્કમેય્ય. ઉપસઙ્કમિત્વા તં પુરિસં એવં વદેય્ય – ‘કીદિસો, ભો પુરિસ, કિંસુકો’તિ? સો એવં વદેય્ય – ‘કાળકો ખો, અમ્ભો પુરિસ, કિંસુકો – સેય્યથાપિ ઝામખાણૂ’તિ. તેન ખો પન, ભિક્ખુ, સમયેન તાદિસોવસ્સ કિંસુકો યથાપિ [યથા (સી. સ્યા. કં.) દુતિયવારાદીસુ પન ‘‘યથાપિ’’ત્વેવ દિસ્સતિ] તસ્સ પુરિસસ્સ દસ્સનં. અથ ખો, સો ભિક્ખુ, પુરિસો અસન્તુટ્ઠો તસ્સ પુરિસસ્સ પઞ્હવેય્યાકરણેન, યેનઞ્ઞતરો પુરિસો કિંસુકસ્સ દસ્સાવી તેનુપસઙ્કમેય્ય; ઉપસઙ્કમિત્વા તં પુરિસં એવં વદેય્ય – ‘કીદિસો, ભો પુરિસ, કિંસુકો’તિ? સો એવં વદેય્ય – ‘લોહિતકો ખો, અમ્ભો પુરિસ, કિંસુકો – સેય્યથાપિ મંસપેસી’તિ. તેન ખો પન, ભિક્ખુ, સમયેન તાદિસોવસ્સ કિંસુકો યથાપિ તસ્સ પુરિસસ્સ દસ્સનં. અથ ખો સો ભિક્ખુ પુરિસો અસન્તુટ્ઠો તસ્સ પુરિસસ્સ પઞ્હવેય્યાકરણેન, યેનઞ્ઞતરો પુરિસો કિંસુકસ્સ દસ્સાવી તેનુપસઙ્કમેય્ય; ઉપસઙ્કમિત્વા તં પુરિસં એવં વદેય્ય – ‘કીદિસો, ભો પુરિસ, કિંસુકો’તિ? સો એવં વદેય્ય – ‘ઓચીરકજાતો [ઓજીરકજાતો (સી.), ઓદીરકજાતો (પી.)] ખો, અમ્ભો પુરિસ, કિંસુકો આદિન્નસિપાટિકો – સેય્યથાપિ સિરીસો’તિ. તેન ખો પન, ભિક્ખુ, સમયેન તાદિસોવસ્સ કિંસુકો, યથાપિ તસ્સ પુરિસસ્સ દસ્સનં. અથ ખો સો ભિક્ખુ પુરિસો અસન્તુટ્ઠો તસ્સ પુરિસસ્સ પઞ્હવેય્યાકરણેન, યેનઞ્ઞતરો પુરિસો કિંસુકસ્સ દસ્સાવી તેનુપસઙ્કમેય્ય; ઉપસઙ્કમિત્વા તં પુરિસં એવં વદેય્ય – ‘કીદિસો, ભો પુરિસ, કિંસુકો’તિ? સો એવં વદેય્ય – ‘બહલપત્તપલાસો સન્દચ્છાયો [સણ્ડચ્છાયો (સ્યા. કં.)] ખો, અમ્ભો પુરિસ, કિંસુકો – સેય્યથાપિ નિગ્રોધો’તિ. તેન ખો પન, ભિક્ખુ, સમયેન તાદિસોવસ્સ કિંસુકો, યથાપિ તસ્સ પુરિસસ્સ દસ્સનં. એવમેવ ખો, ભિક્ખુ, યથા યથા અધિમુત્તાનં તેસં સપ્પુરિસાનં દસ્સનં સુવિસુદ્ધં હોતિ, તથા તથા ખો તેહિ સપ્પુરિસેહિ બ્યાકતં.

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખુ, રઞ્ઞો પચ્ચન્તિમં નગરં દળ્હુદ્ધાપં [દળ્હુદ્દાપં (સી. પી.)] દળ્હપાકારતોરણં છદ્વારં. તત્રસ્સ દોવારિકો પણ્ડિતો બ્યત્તો મેધાવી, અઞ્ઞાતાનં નિવારેતા, ઞાતાનં પવેસેતા. પુરત્થિમાય દિસાય આગન્ત્વા સીઘં દૂતયુગં તં દોવારિકં એવં વદેય્ય – ‘કહં, ભો પુરિસ, ઇમસ્સ નગરસ્સ નગરસ્સામી’તિ? સો એવં વદેય્ય – ‘એસો, ભન્તે, મજ્ઝે સિઙ્ઘાટકે નિસિન્નો’તિ. અથ ખો તં સીઘં દૂતયુગં નગરસ્સામિકસ્સ યથાભૂતં વચનં નિય્યાતેત્વા યથાગતમગ્ગં પટિપજ્જેય્ય. પચ્છિમાય દિસાય આગન્ત્વા સીઘં દૂતયુગં…પે… ઉત્તરાય દિસાય… દક્ખિણાય દિસાય આગન્ત્વા સીઘં દૂતયુગં તં દોવારિકં એવં વદેય્ય – ‘કહં, ભો પુરિસ, ઇમસ્સ નગરસ્સામી’તિ? સો એવં વદેય્ય – ‘એસો, ભન્તે, મજ્ઝે સિઙ્ઘાટકે નિસિન્નો’તિ. અથ ખો તં સીઘં દૂતયુગં નગરસ્સામિકસ્સ યથાભૂતં વચનં નિય્યાતેત્વા યથાગતમગ્ગં પટિપજ્જેય્ય.

‘‘ઉપમા ખો મ્યાયં, ભિક્ખુ, કતા અત્થસ્સ વિઞ્ઞાપનાય. અયઞ્ચેત્થ અત્થો – ‘નગર’ન્તિ ખો, ભિક્ખુ, ઇમસ્સેતં ચાતુમહાભૂતિકસ્સ કાયસ્સ અધિવચનં માતાપેત્તિકસમ્ભવસ્સ ઓદનકુમ્માસૂપચયસ્સ અનિચ્ચુચ્છાદનપરિમદ્દનભેદનવિદ્ધંસનધમ્મસ્સ. ‘છ દ્વારા’તિ ખો, ભિક્ખુ, છન્નેતં અજ્ઝત્તિકાનં આયતનાનં અધિવચનં. ‘દોવારિકો’તિ ખો, ભિક્ખુ, સતિયા એતં અધિવચનં. ‘સીઘં દૂતયુગ’ન્તિ ખો, ભિક્ખુ, સમથવિપસ્સનાનેતં અધિવચનં. ‘નગરસ્સામી’તિ ખો, ભિક્ખુ, વિઞ્ઞાણસ્સેતં અધિવચનં. ‘મજ્ઝે સિઙ્ઘાટકો’તિ ખો, ભિક્ખુ, ચતુન્નેતં મહાભૂતાનં અધિવચનં – પથવીધાતુયા, આપોધાતુયા, તેજોધાતુયા, વાયોધાતુયા. ‘યથાભૂતં વચન’ન્તિ ખો, ભિક્ખુ, નિબ્બાનસ્સેતં અધિવચનં. ‘યથાગતમગ્ગો’તિ ખો, ભિક્ખુ, અરિયસ્સેતં અટ્ઠઙ્ગિકસ્સ મગ્ગસ્સ અધિવચનં, સેય્યથિદં – સમ્માદિટ્ઠિયા…પે… સમ્માસમાધિસ્સા’’તિ. અટ્ઠમં.

૯. વીણોપમસુત્તં

૨૪૬. ‘‘યસ્સ કસ્સચિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુસ્સ વા ભિક્ખુનિયા વા ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યેસુ રૂપેસુ ઉપ્પજ્જેય્ય છન્દો વા રાગો વા દોસો વા મોહો વા પટિઘં વાપિ [પટિઘં વા (સી.)] ચેતસો, તતો ચિત્તં નિવારેય્ય. સભયો ચેસો મગ્ગો સપ્પટિભયો ચ સકણ્ટકો ચ સગહનો ચ ઉમ્મગ્ગો ચ કુમ્મગ્ગો ચ દુહિતિકો ચ. અસપ્પુરિસસેવિતો ચેસો મગ્ગો, ન ચેસો મગ્ગો સપ્પુરિસેહિ સેવિતો. ન ત્વં એતં અરહસીતિ. તતો ચિત્તં નિવારયે ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યેહિ રૂપેહિ…પે… યસ્સ કસ્સચિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુસ્સ વા ભિક્ખુનિયા વા જિવ્હાવિઞ્ઞેય્યેસુ રસેસુ…પે… મનોવિઞ્ઞેય્યેસુ ધમ્મેસુ ઉપ્પજ્જેય્ય છન્દો વા રાગો વા દોસો વા મોહો વા પટિઘં વાપિ ચેતસો તતો ચિત્તં નિવારેય્ય. સભયો ચેસો મગ્ગો સપ્પટિભયો ચ સકણ્ટકો ચ સગહનો ચ ઉમ્મગ્ગો ચ કુમ્મગ્ગો ચ દુહિતિકો ચ. અસપ્પુરિસસેવિતો ચેસો મગ્ગો, ન ચેસો મગ્ગો સપ્પુરિસેહિ સેવિતો. ન ત્વં એતં અરહસીતિ. તતો ચિત્તં નિવારયે મનોવિઞ્ઞેય્યેહિ ધમ્મેહિ.

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, કિટ્ઠં સમ્પન્નં. કિટ્ઠારક્ખો [કિટ્ઠારક્ખકો (સી.)] ચ પમત્તો, ગોણો ચ કિટ્ઠાદો અદું કિટ્ઠં ઓતરિત્વા યાવદત્થં મદં આપજ્જેય્ય પમાદં આપજ્જેય્ય; એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, અસ્સુતવા પુથુજ્જનો છસુ ફસ્સાયતનેસુ અસંવુતકારી પઞ્ચસુ કામગુણેસુ યાવદત્થં મદં આપજ્જતિ પમાદં આપજ્જતિ.

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, કિટ્ઠં સમ્પન્નં કિટ્ઠારક્ખો ચ અપ્પમત્તો ગોણો ચ કિટ્ઠાદો અદું કિટ્ઠં ઓતરેય્ય. તમેનં કિટ્ઠારક્ખો નાસાયં સુગ્ગહિતં ગણ્હેય્ય. નાસાયં સુગ્ગહિતં ગહેત્વા ઉપરિઘટાયં સુનિગ્ગહિતં નિગ્ગણ્હેય્ય. ઉપરિઘટાયં સુનિગ્ગહિતં નિગ્ગહેત્વા દણ્ડેન સુતાળિતં તાળેય્ય. દણ્ડેન સુતાળિતં તાળેત્વા ઓસજ્જેય્ય. દુતિયમ્પિ ખો, ભિક્ખવે …પે… તતિયમ્પિ ખો, ભિક્ખવે, ગોણો કિટ્ઠાદો અદું કિટ્ઠં ઓતરેય્ય. તમેનં કિટ્ઠારક્ખો નાસાયં સુગ્ગહિતં ગણ્હેય્ય. નાસાયં સુગ્ગહિતં ગહેત્વા ઉપરિઘટાયં સુનિગ્ગહિતં નિગ્ગણ્હેય્ય. ઉપરિઘટાયં સુનિગ્ગહિતં નિગ્ગહેત્વા દણ્ડેન સુતાળિતં તાળેય્ય. દણ્ડેન સુતાળિતં તાળેત્વા ઓસજ્જેય્ય. એવઞ્હિ સો, ભિક્ખવે, ગોણો કિટ્ઠાદો ગામગતો વા અરઞ્ઞગતો વા, ઠાનબહુલો વા અસ્સ નિસજ્જબહુલો વા ન તં કિટ્ઠં પુન ઓતરેય્ય – તમેવ પુરિમં દણ્ડસમ્ફસ્સં સમનુસ્સરન્તો. એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, યતો ખો ભિક્ખુનો છસુ ફસ્સાયતનેસુ ચિત્તં ઉદુજિતં હોતિ સુદુજિતં, અજ્ઝત્તમેવ સન્તિટ્ઠતિ, સન્નિસીદતિ, એકોદિ હોતિ, સમાધિયતિ.

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, રઞ્ઞો વા રાજમહામત્તસ્સ વા વીણાય સદ્દો અસ્સુતપુબ્બો અસ્સ. સો વીણાસદ્દં સુણેય્ય. સો એવં વદેય્ય – ‘અમ્ભો, કસ્સ [કિસ્સ (સી. પી.)] નુ ખો એસો સદ્દો એવંરજનીયો એવંકમનીયો એવંમદનીયો એવંમુચ્છનીયો એવંબન્ધનીયો’તિ? તમેનં એવં વદેય્યું – ‘એસા, ખો, ભન્તે, વીણા નામ, યસ્સા એસો સદ્દો એવંરજનીયો એવંકમનીયો એવંમદનીયો એવંમુચ્છનીયો એવંબન્ધનીયો’તિ. સો એવં વદેય્ય – ‘ગચ્છથ મે, ભો, તં વીણં આહરથા’તિ. તસ્સ તં વીણં આહરેય્યું. તમેનં એવં વદેય્યું – ‘અયં ખો સા, ભન્તે, વીણા યસ્સા એસો સદ્દો એવંરજનીયો એવંકમનીયો એવંમદનીયો એવંમુચ્છનીયો એવંબન્ધનીયો’તિ. સો એવં વદેય્ય – ‘અલં મે, ભો, તાય વીણાય, તમેવ મે સદ્દં આહરથા’તિ. તમેનં એવં વદેય્યું – ‘અયં ખો, ભન્તે, વીણા નામ અનેકસમ્ભારા મહાસમ્ભારા. અનેકેહિ સમ્ભારેહિ સમારદ્ધા વદતિ, સેય્યથિદં – દોણિઞ્ચ પટિચ્ચ ચમ્મઞ્ચ પટિચ્ચ દણ્ડઞ્ચ પટિચ્ચ ઉપધારણે ચ પટિચ્ચ તન્તિયો ચ પટિચ્ચ કોણઞ્ચ પટિચ્ચ પુરિસસ્સ ચ તજ્જં વાયામં પટિચ્ચ એવાયં, ભન્તે, વીણા નામ અનેકસમ્ભારા મહાસમ્ભારા. અનેકેહિ સમ્ભારેહિ સમારદ્ધા વદતી’તિ. સો તં વીણં દસધા વા સતધા વા ફાલેય્ય, દસધા વા સતધા વા તં ફાલેત્વા સકલિકં સકલિકં કરેય્ય. સકલિકં સકલિકં કરિત્વા અગ્ગિના ડહેય્ય, અગ્ગિના ડહિત્વા મસિં કરેય્ય. મસિં કરિત્વા મહાવાતે વા ઓફુનેય્ય [ઓપુનેય્ય (સી. પી.), ઓફુણેય્ય (?)], નદિયા વા સીઘસોતાય પવાહેય્ય. સો એવં વદેય્ય – ‘અસતી કિરાયં, ભો, વીણા નામ, યથેવં યં [યથેવાયં (સી.), યથેવયં (પી.)] કિઞ્ચિ વીણા નામ એત્થ ચ પનાયં જનો [એત્થ પનાયં જનો (સ્યા. કં.), એત્થ ચ મહાજનો (પી. ક.)] અતિવેલં પમત્તો પલળિતો’તિ. એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ રૂપં સમન્વેસતિ [સમન્નેસતિ (સી. સ્યા. કં.), સમનેસતિ (પી.)] યાવતા રૂપસ્સ ગતિ, વેદનં સમન્વેસતિ યાવતા વેદનાય ગતિ, સઞ્ઞં સમન્વેસતિ યાવતા સઞ્ઞાય ગતિ, સઙ્ખારે સમન્વેસતિ યાવતા સઙ્ખારાનં ગતિ, વિઞ્ઞાણં સમન્વેસતિ યાવતા વિઞ્ઞાણસ્સ ગતિ. તસ્સ રૂપં સમન્વેસતો યાવતા રૂપસ્સ ગતિ, વેદનં સમન્વેસતો…પે… સઞ્ઞં… સઙ્ખારે… વિઞ્ઞાણં સમન્વેસતો યાવતા વિઞ્ઞાણસ્સ ગતિ. યમ્પિસ્સ તં હોતિ અહન્તિ વા મમન્તિ વા અસ્મીતિ વા તમ્પિ તસ્સ ન હોતી’’તિ. નવમં.

૧૦. છપ્પાણકોપમસુત્તં

૨૪૭. ‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, પુરિસો અરુગત્તો પક્કગત્તો સરવનં પવિસેય્ય. તસ્સ કુસકણ્ટકા ચેવ પાદે વિજ્ઝેય્યું, સરપત્તાનિ ચ ગત્તાનિ [સરપત્તાનિ પક્કગત્તાનિ (સ્યા. કં.), અરુપક્કાનિ ગત્તાનિ (પી. ક.)] વિલેખેય્યું. એવઞ્હિ સો, ભિક્ખવે, પુરિસો ભિય્યોસોમત્તાય તતોનિદાનં દુક્ખં દોમનસ્સં પટિસંવેદિયેથ. એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, ઇધેકચ્ચો ભિક્ખુ ગામગતો વા અરઞ્ઞગતો વા લભતિ વત્તારં – ‘અયઞ્ચ સો [અયઞ્ચ ખો (પી. ક.), અયં સો (?)] આયસ્મા એવંકારી એવંસમાચારો અસુચિગામકણ્ટકો’તિ. તં કણ્ટકોતિ [તં ‘‘અસુચિગામકણ્ડતો’’તિ (ક.)] ઇતિ વિદિત્વા સંવરો ચ અસંવરો ચ વેદિતબ્બો.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, અસંવરો હોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા પિયરૂપે રૂપે અધિમુચ્ચતિ, અપ્પિયરૂપે રૂપે બ્યાપજ્જતિ, અનુપટ્ઠિતકાયસ્સતિ ચ વિહરતિ પરિત્તચેતસો. તઞ્ચ ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ, યત્થસ્સ તે ઉપ્પન્ના પાપકા અકુસલા ધમ્મા અપરિસેસા નિરુજ્ઝન્તિ. સોતેન સદ્દં સુત્વા… ઘાનેન ગન્ધં ઘાયિત્વા… જિવ્હાય રસં સાયિત્વા… કાયેન ફોટ્ઠબ્બં ફુસિત્વા… મનસા ધમ્મં વિઞ્ઞાય પિયરૂપે ધમ્મે અધિમુચ્ચતિ, અપ્પિયરૂપે ધમ્મે બ્યાપજ્જતિ, અનુપટ્ઠિતકાયસ્સતિ ચ વિહરતિ પરિત્તચેતસો, તઞ્ચ ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ, યત્થસ્સ તે ઉપ્પન્ના પાપકા અકુસલા ધમ્મા અપરિસેસા નિરુજ્ઝન્તિ.

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, પુરિસો છપ્પાણકે ગહેત્વા નાનાવિસયે નાનાગોચરે દળ્હાય રજ્જુયા બન્ધેય્ય. અહિં ગહેત્વા દળ્હાય રજ્જુયા બન્ધેય્ય. સુસુમારં [સુંસુમારં (સી. સ્યા. કં. પી.)] ગહેત્વા દળ્હાય રજ્જુયા બન્ધેય્ય. પક્ખિં ગહેત્વા દળ્હાય રજ્જુયા બન્ધેય્ય. કુક્કુરં ગહેત્વા દળ્હાય રજ્જુયા બન્ધેય્ય. સિઙ્ગાલં ગહેત્વા દળ્હાય રજ્જુયા બન્ધેય્ય. મક્કટં ગહેત્વા દળ્હાય રજ્જુયા બન્ધેય્ય. દળ્હાય રજ્જુયા બન્ધિત્વા મજ્ઝે ગણ્ઠિં કરિત્વા ઓસ્સજ્જેય્ય. અથ ખો, તે, ભિક્ખવે, છપ્પાણકા નાનાવિસયા નાનાગોચરા સકં સકં ગોચરવિસયં આવિઞ્છેય્યું [આવિઞ્જેય્યું (સી.)] – અહિ આવિઞ્છેય્ય ‘વમ્મિકં પવેક્ખામી’તિ, સુસુમારો આવિઞ્છેય્ય ‘ઉદકં પવેક્ખામી’તિ, પક્ખી આવિઞ્છેય્ય ‘આકાસં ડેસ્સામી’તિ, કુક્કુરો આવિઞ્છેય્ય ‘ગામં પવેક્ખામી’તિ, સિઙ્ગાલો આવિઞ્છેય્ય ‘સીવથિકં [સિવથિકં (ક.)] પવેક્ખામી’તિ, મક્કટો આવિઞ્છેય્ય ‘વનં પવેક્ખામી’તિ. યદા ખો તે, ભિક્ખવે, છપ્પાણકા ઝત્તા અસ્સુ કિલન્તા, અથ ખો યો નેસં પાણકાનં બલવતરો અસ્સ તસ્સ તે અનુવત્તેય્યું, અનુવિધાયેય્યું વસં ગચ્છેય્યું. એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, યસ્સ કસ્સચિ ભિક્ખુનો કાયગતાસતિ અભાવિતા અબહુલીકતા, તં ચક્ખુ આવિઞ્છતિ મનાપિયેસુ રૂપેસુ, અમનાપિયા રૂપા પટિકૂલા હોન્તિ…પે… મનો આવિઞ્છતિ મનાપિયેસુ ધમ્મેસુ, અમનાપિયા ધમ્મા પટિકૂલા હોન્તિ. એવં ખો, ભિક્ખવે, અસંવરો હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, સંવરો હોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા પિયરૂપે રૂપે નાધિમુચ્ચતિ, અપ્પિયરૂપે રૂપે ન બ્યાપજ્જતિ, ઉપટ્ઠિતકાયસ્સતિ ચ વિહરતિ અપ્પમાણચેતસો, તઞ્ચ ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં યથાભૂતં પજાનાતિ, યત્થસ્સ તે ઉપ્પન્ના પાપકા અકુસલા ધમ્મા અપરિસેસા નિરુજ્ઝન્તિ…પે… જિવ્હા રસં સાયિત્વા…પે… મનસા ધમ્મં વિઞ્ઞાય પિયરૂપે ધમ્મે નાધિમુચ્ચતિ, અપ્પિયરૂપે ધમ્મે ન બ્યાપજ્જતિ, ઉપટ્ઠિતકાયસ્સતિ ચ વિહરતિ અપ્પમાણચેતસો, તઞ્ચ ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં યથાભૂતં પજાનાતિ યત્થસ્સ તે ઉપ્પન્ના પાપકા અકુસલા ધમ્મા અપરિસેસા નિરુજ્ઝન્તિ.

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, પુરિસો છપ્પાણકે ગહેત્વા નાનાવિસયે નાનાગોચરે દળ્હાય રજ્જુયા બન્ધેય્ય. અહિં ગહેત્વા દળ્હાય રજ્જુયા બન્ધેય્ય. સુસુમારં ગહેત્વા દળ્હાય રજ્જુયા બન્ધેય્ય. પક્ખિં ગહેત્વા…પે… કુક્કુરં ગહેત્વા… સિઙ્ગાલં ગહેત્વા… મક્કટં ગહેત્વા દળ્હાય રજ્જુયા બન્ધેય્ય. દળ્હાય રજ્જુયા બન્ધિત્વા દળ્હે ખીલે વા થમ્ભે વા ઉપનિબન્ધેય્ય. અથ ખો તે, ભિક્ખવે, છપ્પાણકા નાનાવિસયા નાનાગોચરા સકં સકં ગોચરવિસયં આવિઞ્છેય્યું – અહિ આવિઞ્છેય્ય ‘વમ્મિકં પવેક્ખામી’તિ, સુસુમારો આવિઞ્છેય્ય ‘ઉદકં પવેક્ખામી’તિ, પક્ખી આવિઞ્છેય્ય ‘આકાસં ડેસ્સામી’તિ, કુક્કુરો આવિઞ્છેય્ય ‘ગામં પવેક્ખામી’તિ, સિઙ્ગાલો આવિઞ્છેય્ય ‘સીવથિકં પવેક્ખામી’તિ, મક્કટો આવિઞ્છેય્ય ‘વનં પવેક્ખામી’તિ. યદા ખો તે, ભિક્ખવે, છપ્પાણકા ઝત્તા અસ્સુ કિલન્તા, અથ તમેવ ખીલં વા થમ્ભં વા ઉપતિટ્ઠેય્યું, ઉપનિસીદેય્યું, ઉપનિપજ્જેય્યું. એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, યસ્સ કસ્સચિ ભિક્ખુનો કાયગતાસતિ ભાવિતા બહુલીકતા, તં ચક્ખુ નાવિઞ્છતિ મનાપિયેસુ રૂપેસુ, અમનાપિયા રૂપા નપ્પટિકૂલા હોન્તિ…પે… જિવ્હા નાવિઞ્છતિ મનાપિયેસુ રસેસુ…પે… મનો નાવિઞ્છતિ મનાપિયેસુ ધમ્મેસુ, અમનાપિયા ધમ્મા નપ્પટિકૂલા હોન્તિ. એવં ખો, ભિક્ખવે, સંવરો હોતિ.

‘‘‘દળ્હે ખીલે વા થમ્ભે વા’તિ ખો, ભિક્ખવે, કાયગતાય સતિયા એતં અધિવચનં. તસ્માતિહ વો, ભિક્ખવે, એવં સિક્ખિતબ્બં – ‘કાયગતા નો સતિ ભાવિતા ભવિસ્સતિ બહુલીકતા યાનીકતા વત્થુકતા અનુટ્ઠિતા પરિચિતા સુસમારદ્ધા’તિ. એવઞ્હિ ખો, ભિક્ખવે, સિક્ખિતબ્બ’’ન્તિ. દસમં.

૧૧. યવકલાપિસુત્તં

૨૪૮. ‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, યવકલાપી ચાતુમહાપથે નિક્ખિત્તા અસ્સ. અથ છ પુરિસા આગચ્છેય્યું બ્યાભઙ્ગિહત્થા. તે યવકલાપિં છહિ બ્યાભઙ્ગીહિ હનેય્યું. એવઞ્હિ સા, ભિક્ખવે, યવકલાપી સુહતા અસ્સ છહિ બ્યાભઙ્ગીહિ હઞ્ઞમાના. અથ સત્તમો પુરિસો આગચ્છેય્ય બ્યાભઙ્ગિહત્થો. સો તં યવકલાપિં સત્તમાય બ્યાભઙ્ગિયા હનેય્ય. એવઞ્હિ સા ભિક્ખવે, યવકલાપી સુહતતરા અસ્સ, સત્તમાય બ્યાભઙ્ગિયા હઞ્ઞમાના. એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, અસ્સુતવા પુથુજ્જનો ચક્ખુસ્મિં હઞ્ઞતિ મનાપામનાપેહિ રૂપેહિ…પે… જિવ્હાય હઞ્ઞતિ મનાપામનાપેહિ રસેહિ…પે… મનસ્મિં હઞ્ઞતિ મનાપામનાપેહિ ધમ્મેહિ. સચે સો, ભિક્ખવે, અસ્સુતવા પુથુજ્જનો આયતિં પુનબ્ભવાય ચેતેતિ, એવઞ્હિ સો, ભિક્ખવે, મોઘપુરિસો સુહતતરો હોતિ, સેય્યથાપિ સા યવકલાપી સત્તમાય બ્યાભઙ્ગિયા હઞ્ઞમાના.

‘‘ભૂતપુબ્બં, ભિક્ખવે, દેવાસુરસઙ્ગામો સમુપબ્યૂળ્હો [સમુપબ્બૂળ્હો (સી. પી.)] અહોસિ. અથ ખો, ભિક્ખવે, વેપચિત્તિ અસુરિન્દો અસુરે આમન્તેસિ – ‘સચે, મારિસા, દેવાસુરસઙ્ગામે સમુપબ્યૂળ્હે અસુરા જિનેય્યું દેવા પરાજિનેય્યું, યેન નં સક્કં દેવાનમિન્દં કણ્ઠપઞ્ચમેહિ બન્ધનેહિ બન્ધિત્વા મમ સન્તિકે આનેય્યાથ અસુરપુર’ન્તિ. સક્કોપિ ખો, ભિક્ખવે, દેવાનમિન્દો દેવે તાવતિંસે આમન્તેસિ – ‘સચે, મારિસા, દેવાસુરસઙ્ગામે સમુપબ્યૂળ્હે દેવા જિનેય્યું અસુરા પરાજિનેય્યું, યેન નં વેપચિત્તિં અસુરિન્દં કણ્ઠપઞ્ચમેહિ બન્ધનેહિ બન્ધિત્વા મમ સન્તિકે આનેય્યાથ સુધમ્મં દેવસભ’ન્તિ. તસ્મિં ખો પન, ભિક્ખવે, સઙ્ગામે દેવા જિનિંસુ, અસુરા પરાજિનિંસુ. અથ ખો, ભિક્ખવે, દેવા તાવતિંસા વેપચિત્તિં અસુરિન્દં કણ્ઠપઞ્ચમેહિ બન્ધનેહિ બન્ધિત્વા સક્કસ્સ દેવાનમિન્દસ્સ સન્તિકે આનેસું સુધમ્મં દેવસભં. તત્ર સુદં, ભિક્ખવે, વેપચિત્તિ અસુરિન્દો કણ્ઠપઞ્ચમેહિ બન્ધનેહિ બદ્ધો [બન્ધો (સી. સ્યા. કં. ક.)] હોતિ. યદા ખો, ભિક્ખવે, વેપચિત્તિસ્સ અસુરિન્દસ્સ એવં હોતિ – ‘ધમ્મિકા ખો દેવા, અધમ્મિકા અસુરા, ઇધેવ દાનાહં દેવપુરં ગચ્છામી’તિ. અથ કણ્ઠપઞ્ચમેહિ બન્ધનેહિ મુત્તં અત્તાનં સમનુપસ્સતિ, દિબ્બેહિ ચ પઞ્ચહિ કામગુણેહિ સમપ્પિતો સમઙ્ગીભૂતો પરિચારેતિ. યદા ચ ખો, ભિક્ખવે, વેપચિત્તિસ્સ અસુરિન્દસ્સ એવં હોતિ – ‘ધમ્મિકા ખો અસુરા, અધમ્મિકા દેવા, તત્થેવ દાનાહં અસુરપુરં ગમિસ્સામી’તિ, અથ કણ્ઠપઞ્ચમેહિ બન્ધનેહિ બદ્ધં અત્તાનં સમનુપસ્સતિ. દિબ્બેહિ ચ પઞ્ચહિ કામગુણેહિ પરિહાયતિ. એવં સુખુમં ખો, ભિક્ખવે, વેપચિત્તિબન્ધનં. તતો સુખુમતરં મારબન્ધનં. મઞ્ઞમાનો ખો, ભિક્ખવે, બદ્ધો મારસ્સ, અમઞ્ઞમાનો મુત્તો પાપિમતો.

‘‘‘અસ્મી’તિ, ભિક્ખવે, મઞ્ઞિતમેતં, ‘અયમહમસ્મી’તિ મઞ્ઞિતમેતં, ‘ભવિસ્સ’ન્તિ મઞ્ઞિતમેતં, ‘ન ભવિસ્સ’ન્તિ મઞ્ઞિતમેતં, ‘રૂપી ભવિસ્સ’ન્તિ મઞ્ઞિતમેતં, ‘અરૂપી ભવિસ્સ’ન્તિ મઞ્ઞિતમેતં, ‘સઞ્ઞી ભવિસ્સ’ન્તિ મઞ્ઞિતમેતં, ‘અસઞ્ઞી ભવિસ્સ’ન્તિ મઞ્ઞિતમેતં, ‘નેવસઞ્ઞીનાસઞ્ઞી ભવિસ્સ’ન્તિ મઞ્ઞિતમેતં. મઞ્ઞિતં, ભિક્ખવે, રોગો, મઞ્ઞિતં ગણ્ડો, મઞ્ઞિતં સલ્લં. તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, ‘અમઞ્ઞમાનેન [અમઞ્ઞિતમાનેન (પી. ક.)] ચેતસા વિહરિસ્સામા’તિ – એવઞ્હિ વો, ભિક્ખવે, સિક્ખિતબ્બં.

‘‘‘અસ્મી’તિ, ભિક્ખવે, ઇઞ્જિતમેતં, ‘અયમહમસ્મી’તિ ઇઞ્જિતમેતં, ‘ભવિસ્સ’ન્તિ ઇઞ્જિતમેતં, ‘ન ભવિસ્સ’ન્તિ ઇઞ્જિતમેતં, ‘રૂપી ભવિસ્સ’ન્તિ ઇઞ્જિતમેતં, ‘અરૂપી ભવિસ્સ’ન્તિ ઇઞ્જિતમેતં, ‘સઞ્ઞી ભવિસ્સ’ન્તિ ઇઞ્જિતમેતં, ‘અસઞ્ઞી ભવિસ્સ’ન્તિ ઇઞ્જિતમેતં, ‘નેવસઞ્ઞીનાસઞ્ઞી ભવિસ્સ’ન્તિ ઇઞ્જિતમેતં. ઇઞ્જિતં, ભિક્ખવે, રોગો, ઇઞ્જિતં ગણ્ડો, ઇઞ્જિતં સલ્લં. તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, ‘અનિઞ્જમાનેન [અનિઞ્જિયમાનેન (સ્યા. કં. ક.)] ચેતસા વિહરિસ્સામા’તિ – એવઞ્હિ વો, ભિક્ખવે, સિક્ખિતબ્બં.

‘‘‘અસ્મી’તિ, ભિક્ખવે, ફન્દિતમેતં, ‘અયમહમસ્મી’તિ ફન્દિતમેતં, ‘ભવિસ્સ’ન્તિ…પે… ‘ન ભવિસ્સ’ન્તિ… ‘રૂપી ભવિસ્સ’ન્તિ… ‘અરૂપી ભવિસ્સ’ન્તિ… ‘સઞ્ઞી ભવિસ્સ’ન્તિ… ‘અસઞ્ઞી ભવિસ્સ’ન્તિ… ‘નેવસઞ્ઞીનાસઞ્ઞી ભવિસ્સ’ન્તિ ફન્દિતમેતં. ફન્દિતં, ભિક્ખવે, રોગો, ફન્દિતં ગણ્ડો, ફન્દિતં સલ્લં. તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, ‘અફન્દમાનેન [અફન્દિયમાનેન (સ્યા. કં. ક.)] ચેતસા વિહરિસ્સામા’તિ – એવઞ્હિ વો, ભિક્ખવે, સિક્ખિતબ્બં.

‘‘‘અસ્મી’તિ, ભિક્ખવે, પપઞ્ચિતમેતં, ‘અયમહમસ્મી’તિ પપઞ્ચિતમેતં, ‘ભવિસ્સ’ન્તિ…પે… ‘ન ભવિસ્સ’ન્તિ… ‘રૂપી ભવિસ્સ’ન્તિ… ‘અરૂપી ભવિસ્સ’ન્તિ… ‘સઞ્ઞી ભવિસ્સ’ન્તિ… ‘અસઞ્ઞી ભવિસ્સ’ન્તિ… ‘નેવસઞ્ઞીનાસઞ્ઞી ભવિસ્સ’ન્તિ પપઞ્ચિતમેતં. પપઞ્ચિતં, ભિક્ખવે, રોગો, પપઞ્ચિતં ગણ્ડો, પપઞ્ચિતં સલ્લં. તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, ‘નિપ્પપઞ્ચેન ચેતસા વિહરિસ્સામા’તિ – એવઞ્હિ વો, ભિક્ખવે, સિક્ખિતબ્બં.

‘‘‘અસ્મી’તિ, ભિક્ખવે, માનગતમેતં, ‘અયમહમસ્મી’તિ માનગતમેતં, ‘ભવિસ્સ’ન્તિ માનગતમેતં, ‘ન ભવિસ્સ’ન્તિ માનગતમેતં, ‘રૂપી ભવિસ્સ’ન્તિ માનગતમેતં, ‘અરૂપી ભવિસ્સ’ન્તિ માનગતમેતં, ‘સઞ્ઞી ભવિસ્સ’ન્તિ માનગતમેતં, ‘અસઞ્ઞી ભવિસ્સ’ન્તિ માનગતમેતં, ‘નેવસઞ્ઞીનાસઞ્ઞી ભવિસ્સ’ન્તિ માનગતમેતં. માનગતં, ભિક્ખવે, રોગો, માનગતં ગણ્ડો, માનગતં સલ્લં. તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, ‘નિહતમાનેન ચેતસા વિહરિસ્સામા’તિ – એવઞ્હિ વો, ભિક્ખવે, સિક્ખિતબ્બ’’ન્તિ. એકાદસમં.

આસીવિસવગ્ગો એકૂનવીસતિમો.

તસ્સુદ્દાનં –

આસીવિસો રથો કુમ્મો, દ્વે દારુક્ખન્ધા અવસ્સુતો;

દુક્ખધમ્મા કિંસુકા વીણા, છપ્પાણા યવકલાપીતિ.

સળાયતનવગ્ગે ચતુત્થપણ્ણાસકો સમત્તો.

તસ્સ વગ્ગુદ્દાનં –

નન્દિક્ખયો સટ્ઠિનયો, સમુદ્દો ઉરગેન ચ;

ચતુપણ્ણાસકા એતે, નિપાતેસુ પકાસિતાતિ.

સળાયતનસંયુત્તં સમત્તં.