૧૮. સમુદ્દવગ્ગો

૧. પઠમસમુદ્દસુત્તં

૨૨૮. ‘‘‘સમુદ્દો, સમુદ્દો’તિ, ભિક્ખવે, અસ્સુતવા પુથુજ્જનો ભાસતિ. નેસો, ભિક્ખવે, અરિયસ્સ વિનયે સમુદ્દો. મહા એસો, ભિક્ખવે, ઉદકરાસિ મહાઉદકણ્ણવો. ચક્ખુ, ભિક્ખવે, પુરિસસ્સ સમુદ્દો; તસ્સ રૂપમયો વેગો. યો તં રૂપમયં વેગં સહતિ, અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, અતરિ ચક્ખુસમુદ્દં સઊમિં સાવટ્ટં સગાહં સરક્ખસં; તિણ્ણો પારઙ્ગતો થલે તિટ્ઠતિ બ્રાહ્મણો…પે… જિવ્હા, ભિક્ખવે, પુરિસસ્સ સમુદ્દો; તસ્સ રસમયો વેગો. યો તં રસમયં વેગં સહતિ, અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, અતરિ જિવ્હાસમુદ્દં સઊમિં સાવટ્ટં સગાહં સરક્ખસં; તિણ્ણો પારઙ્ગતો થલે તિટ્ઠતિ બ્રાહ્મણો…પે… મનો, ભિક્ખવે, પુરિસસ્સ સમુદ્દો; તસ્સ ધમ્મમયો વેગો. યો તં ધમ્મમયં વેગં સહતિ, અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, અતરિ મનોસમુદ્દં સઊમિં સાવટ્ટં સગાહં સરક્ખસં; તિણ્ણો પારઙ્ગતો થલે તિટ્ઠતિ બ્રાહ્મણો’’તિ. ઇદમવોચ…પે… સત્થા –

‘‘યો ઇમં સમુદ્દં સગાહં સરક્ખસં,

સઊમિં સાવટ્ટં સભયં દુત્તરં અચ્ચતરિ;

સ વેદગૂ વુસિતબ્રહ્મચરિયો,

લોકન્તગૂ પારગતોતિ વુચ્ચતી’’તિ. પઠમં;

૨. દુતિયસમુદ્દસુત્તં

૨૨૯. ‘‘સમુદ્દો, સમુદ્દો’તિ, ભિક્ખવે, અસ્સુતવા પુથુજ્જનો ભાસતિ. નેસો, ભિક્ખવે, અરિયસ્સ વિનયે સમુદ્દો. મહા એસો, ભિક્ખવે, ઉદકરાસિ મહાઉદકણ્ણવો. સન્તિ, ભિક્ખવે, ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યા રૂપા ઇટ્ઠા કન્તા મનાપા પિયરૂપા કામૂપસંહિતા રજનીયા. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, અરિયસ્સ વિનયે સમુદ્દો. એત્થાયં સદેવકો લોકો સમારકો સબ્રહ્મકો સસ્સમણબ્રાહ્મણી પજા સદેવમનુસ્સા યેભુય્યેન સમુન્ના તન્તાકુલકજાતા કુલગણ્ઠિકજાતા [ગુળાગુણ્ઠિકજાતા (સી.), કુલગુણ્ડિકજાતા (સ્યા. કં.), ગુણગુણિકજાતા (પી.), કુલાગુણ્ડિકજાતા (ક.)] મુઞ્જપબ્બજભૂતા, અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં સંસારં નાતિવત્તતિ…પે….

‘‘સન્તિ, ભિક્ખવે, જિવ્હાવિઞ્ઞેય્યા રસા…પે… સન્તિ, ભિક્ખવે, મનોવિઞ્ઞેય્યા ધમ્મા ઇટ્ઠા કન્તા મનાપા પિયરૂપા કામૂપસંહિતા રજનીયા. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, અરિયસ્સ વિનયે સમુદ્દો. એત્થાયં સદેવકો લોકો સમારકો સબ્રહ્મકો સસ્સમણબ્રાહ્મણી પજા સદેવમનુસ્સા યેભુય્યેન સમુન્ના તન્તાકુલકજાતા કુલગણ્ઠિકજાતા મુઞ્જપબ્બજભૂતા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં સંસારં નાતિવત્તતી’’તિ.

‘‘યસ્સ રાગો ચ દોસો ચ, અવિજ્જા ચ વિરાજિતા;

સો ઇમં સમુદ્દં સગાહં સરક્ખસં, સઊમિભયં દુત્તરં અચ્ચતરિ.

‘‘સઙ્ગાતિગો મચ્ચુજહો નિરુપધિ, પહાસિ દુક્ખં અપુનબ્ભવાય;

અત્થઙ્ગતો સો ન પુનેતિ [ન પમાણમેતિ (સી. સ્યા. કં. પી.)], અમોહયી, મચ્ચુરાજન્તિ બ્રૂમી’’તિ. દુતિયં;

૩. બાળિસિકોપમસુત્તં

૨૩૦. ‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, બાળિસિકો આમિસગતબળિસં ગમ્ભીરે ઉદકરહદે પક્ખિપેય્ય. તમેનં અઞ્ઞતરો આમિસચક્ખુ મચ્છો ગિલેય્ય. એવઞ્હિ સો, ભિક્ખવે, મચ્છો ગિલિતબળિસો બાળિસિકસ્સ અનયં આપન્નો બ્યસનં આપન્નો યથાકામકરણીયો બાળિસિકસ્સ.

એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, છયિમે બળિસા લોકસ્મિં અનયાય સત્તાનં વધાય [બ્યાબાધાય (સી. પી.)] પાણિનં. કતમે છ? સન્તિ, ભિક્ખવે, ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યા રૂપા ઇટ્ઠા કન્તા મનાપા પિયરૂપા કામૂપસંહિતા રજનીયા. તઞ્ચે, ભિક્ખુ, અભિનન્દતિ અભિવદતિ અજ્ઝોસાય તિટ્ઠતિ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ગિલિતબળિસો, મારસ્સ અનયં આપન્નો બ્યસનં આપન્નો યથાકામકરણીયો પાપિમતો…પે… સન્તિ, ભિક્ખવે, જિવ્હાવિઞ્ઞેય્યા રસા…પે….

સન્તિ, ભિક્ખવે, મનોવિઞ્ઞેય્યા ધમ્મા ઇટ્ઠા કન્તા મનાપા પિયરૂપા કામૂપસંહિતા રજનીયા. તઞ્ચે, ભિક્ખુ, અભિનન્દતિ અભિવદતિ અજ્ઝોસાય તિટ્ઠતિ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ગિલિતબળિસો મારસ્સ અનયં આપન્નો બ્યસનં આપન્નો યથાકામકરણીયો પાપિમતો.

‘‘સન્તિ ચ, ભિક્ખવે, ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યા રૂપા ઇટ્ઠા કન્તા મનાપા પિયરૂપા કામૂપસંહિતા રજનીયા. તઞ્ચે ભિક્ખુ નાભિનન્દતિ નાભિવદતિ નાજ્ઝોસાય તિટ્ઠતિ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ન ગિલિતબળિસો મારસ્સ અભેદિ બળિસં પરિભેદિ બળિસં ન અનયં આપન્નો ન બ્યસનં આપન્નો ન યથાકામકરણીયો પાપિમતો…પે….

‘‘સન્તિ, ભિક્ખવે, જિવ્હાવિઞ્ઞેય્યા રસા…પે…. સન્તિ, ભિક્ખવે, મનોવિઞ્ઞેય્યા ધમ્મા ઇટ્ઠા કન્તા મનાપા પિયરૂપા કામૂપસંહિતા રજનીયા. તઞ્ચે ભિક્ખુ નાભિનન્દતિ નાભિવદતિ નાજ્ઝોસાય તિટ્ઠતિ, અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ન ગિલિતબળિસો મારસ્સ અભેદિ બળિસં પરિભેદિ બળિસં ન અનયં આપન્નો ન બ્યસનં આપન્નો ન યથાકામકરણીયો પાપિમતો’’તિ. તતિયં.

૪. ખીરરુક્ખોપમસુત્તં

૨૩૧. ‘‘યસ્સ કસ્સચિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુસ્સ વા ભિક્ખુનિયા વા ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યેસુ રૂપેસુ યો રાગો સો અત્થિ, યો દોસો સો અત્થિ, યો મોહો સો અત્થિ, યો રાગો સો અપ્પહીનો, યો દોસો સો અપ્પહીનો, યો મોહો સો અપ્પહીનો તસ્સ પરિત્તા ચેપિ ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યા રૂપા ચક્ખુસ્સ આપાથં આગચ્છન્તિ પરિયાદિયન્તેવસ્સ ચિત્તં; કો પન વાદો અધિમત્તાનં! તં કિસ્સ હેતુ? યો, ભિક્ખવે, રાગો, સો અત્થિ, યો દોસો સો અત્થિ, યો મોહો સો અત્થિ, યો રાગો સો અપ્પહીનો, યો દોસો સો અપ્પહીનો, યો મોહો સો અપ્પહીનો…પે….

‘‘યસ્સ કસ્સચિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુસ્સ વા ભિક્ખુનિયા વા જિવ્હાવિઞ્ઞેય્યેસુ રસેસુ યો રાગો સો અત્થિ…પે….

‘‘યસ્સ કસ્સચિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુસ્સ વા ભિક્ખુનિયા વા મનોવિઞ્ઞેય્યેસુ ધમ્મેસુ યો રાગો સો અત્થિ, યો દોસો સો અત્થિ, યો મોહો સો અત્થિ, યો રાગો સો અપ્પહીનો, યો દોસો સો અપ્પહીનો, યો મોહો સો અપ્પહીનો, તસ્સ પરિત્તા ચેપિ મનોવિઞ્ઞેય્યા ધમ્મા મનસ્સ આપાથં આગચ્છન્તિ પરિયાદિયન્તેવસ્સ ચિત્તં; કો પન વાદો અધિમત્તાનં! તં કિસ્સ હેતુ? યો, ભિક્ખવે, રાગો, સો અત્થિ, યો દોસો સો અત્થિ, યો મોહો સો અત્થિ, યો રાગો સો અપ્પહીનો, યો દોસો સો અપ્પહીનો, યો મોહો સો અપ્પહીનો.

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, ખીરરુક્ખો અસ્સત્થો વા નિગ્રોધો વા પિલક્ખો વા ઉદુમ્બરો વા દહરો તરુણો કોમારકો. તમેનં પુરિસો તિણ્હાય કુઠારિયા યતો યતો આભિન્દેય્ય [ભિન્દેય્ય (સ્યા. કં. સી. અટ્ઠ.), અભિન્દેય્ય (કત્થચિ)] આગચ્છેય્ય ખીર’’ન્તિ? ‘‘એવં, ભન્તે’’. ‘‘તં કિસ્સ હેતુ’’? ‘‘યઞ્હિ, ભન્તે, ખીરં તં અત્થી’’તિ.

‘‘એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, યસ્સ કસ્સચિ ભિક્ખુસ્સ વા ભિક્ખુનિયા વા ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યેસુ રૂપેસુ યો રાગો સો અત્થિ, યો દોસો સો અત્થિ, યો મોહો સો અત્થિ, યો રાગો સો અપ્પહીનો, યો દોસો સો અપ્પહીનો, યો મોહો સો અપ્પહીનો, તસ્સ પરિત્તા ચેપિ ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યા રૂપા ચક્ખુસ્સ આપાથં આગચ્છન્તિ પરિયાદિયન્તેવસ્સ ચિત્તં; કો પન વાદો અધિમત્તાનં! તં કિસ્સ હેતુ? યો, ભિક્ખવે, રાગો સો અત્થિ, યો દોસો સો અત્થિ, યો મોહો સો અત્થિ, યો રાગો સો અપ્પહીનો, યો દોસો સો અપ્પહીનો, યો મોહો સો અપ્પહીનો…પે….

‘‘યસ્સ કસ્સચિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુસ્સ વા ભિક્ખુનિયા વા જિવ્હાવિઞ્ઞેય્યેસુ રસેસુ યો રાગો સો અત્થિ…પે….

‘‘યસ્સ કસ્સચિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુસ્સ વા ભિક્ખુનિયા વા મનોવિઞ્ઞેય્યેસુ ધમ્મેસુ યો રાગો સો અત્થિ, યો દોસો સો અત્થિ, યો મોહો સો અત્થિ, યો રાગો સો અપ્પહીનો, યો દોસો સો અપ્પહીનો, યો મોહો સો અપ્પહીનો, તસ્સ પરિત્તા ચેપિ મનોવિઞ્ઞેય્યા ધમ્મા મનસ્સ આપાથં આગચ્છન્તિ પરિયાદિયન્તેવસ્સ ચિત્તં; કો પન વાદો અધિમત્તાનં! તં કિસ્સ હેતુ? યો, ભિક્ખવે, રાગો સો અત્થિ, યો દોસો સો અત્થિ, યો મોહો સો અત્થિ, યો રાગો સો અપ્પહીનો, યો દોસો સો અપ્પહીનો, યો મોહો સો અપ્પહીનો.

‘‘યસ્સ કસ્સચિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુસ્સ વા ભિક્ખુનિયા વા ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યેસુ રૂપેસુ યો રાગો સો નત્થિ, યો દોસો સો નત્થિ, યો મોહો સો નત્થિ, યો રાગો સો પહીનો, યો દોસો સો પહીનો, યો મોહો સો પહીનો, તસ્સ અધિમત્તા ચેપિ ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યા રૂપા ચક્ખુસ્સ આપાથં આગચ્છન્તિ નેવસ્સ ચિત્તં પરિયાદિયન્તિ; કો પન વાદો પરિત્તાનં! તં કિસ્સ હેતુ? યો, ભિક્ખવે, રાગો સો નત્થિ, યો દોસો સો નત્થિ, યો મોહો સો નત્થિ, યો રાગો સો પહીનો, યો દોસો સો પહીનો, યો મોહો સો પહીનો…પે….

‘‘યસ્સ કસ્સચિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુસ્સ વા ભિક્ખુનિયા વા જિવ્હાવિઞ્ઞેય્યેસુ રસેસુ…પે… મનોવિઞ્ઞેય્યેસુ ધમ્મેસુ યો રાગો સો નત્થિ, યો દોસો સો નત્થિ, યો મોહો સો નત્થિ, યો રાગો સો પહીનો, યો દોસો સો પહીનો, યો મોહો સો પહીનો, તસ્સ અધિમત્તા ચેપિ મનોવિઞ્ઞેય્યા ધમ્મા મનસ્સ આપાથં આગચ્છન્તિ નેવસ્સ ચિત્તં પરિયાદિયન્તિ; કો પન વાદો પરિત્તાનં! તં કિસ્સ હેતુ? યો, ભિક્ખવે, રાગો સો નત્થિ, યો દોસો સો નત્થિ, યો મોહો સો નત્થિ, યો રાગો સો પહીનો, યો દોસો સો પહીનો, યો મોહો સો પહીનો. સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, ખીરરુક્ખો અસ્સત્થો વા નિગ્રોધો વા પિલક્ખો વા ઉદુમ્બરો વા સુક્ખો કોલાપો તેરોવસ્સિકો. તમેનં પુરિસો તિણ્હાય કુઠારિયા યતો યતો આભિન્દેય્ય આગચ્છેય્ય ખીર’’ન્તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘તં કિસ્સ હેતુ’’? ‘‘યઞ્હિ, ભન્તે, ખીરં તં નત્થી’’તિ.

‘‘એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, યસ્સ કસ્સચિ ભિક્ખુસ્સ વા ભિક્ખુનિયા વા ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યેસુ રૂપેસુ યો રાગો સો નત્થિ, યો દોસો સો નત્થિ, યો મોહો સો નત્થિ, યો રાગો સો પહીનો, યો દોસો સો પહીનો, યો મોહો સો પહીનો, તસ્સ અધિમત્તા ચેપિ ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યા રૂપા ચક્ખુસ્સ આપાથં આગચ્છન્તિ નેવસ્સ ચિત્તં પરિયાદિયન્તિ; કો પન વાદો પરિત્તાનં! તં કિસ્સ હેતુ? યો, ભિક્ખવે, રાગો સો નત્થિ, યો દોસો સો નત્થિ, યો મોહો સો નત્થિ, યો રાગો સો પહીનો, યો દોસો સો પહીનો, યો મોહો સો પહીનો…પે….

‘‘યસ્સ કસ્સચિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુસ્સ વા ભિક્ખુનિયા વા જિવ્હાવિઞ્ઞેય્યેસુ રસેસુ…પે….

‘‘યસ્સ કસ્સચિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુસ્સ વા ભિક્ખુનિયા વા મનોવિઞ્ઞેય્યેસુ ધમ્મેસુ યો રાગો સો નત્થિ, યો દોસો સો નત્થિ, યો મોહો સો નત્થિ, યો રાગો સો પહીનો, યો દોસો સો પહીનો, યો મોહો સો પહીનો, તસ્સ અધિમત્તા ચેપિ મનોવિઞ્ઞેય્યા ધમ્મા મનસ્સ આપાથં આગચ્છન્તિ, નેવસ્સ ચિત્તં પરિયાદિયન્તિ; કો પન વાદો પરિત્તાનં! તં કિસ્સ હેતુ? યો, ભિક્ખવે, રાગો સો નત્થિ, યો દોસો સો નત્થિ, યો મોહો સો નત્થિ, યો રાગો સો પહીનો, યો દોસો સો પહીનો, યો મોહો સો પહીનો’’તિ. ચતુત્થં.

૫. કોટ્ઠિકસુત્તં

૨૩૨. એકં સમયં આયસ્મા ચ સારિપુત્તો આયસ્મા ચ મહાકોટ્ઠિકો બારાણસિયં વિહરન્તિ ઇસિપતને મિગદાયે. અથ ખો આયસ્મા મહાકોટ્ઠિકો સાયન્હસમયં પટિસલ્લાના વુટ્ઠિતો યેનાયસ્મા સારિપુત્તો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મતા સારિપુત્તેન સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા મહાકોટ્ઠિકો આયસ્મન્તં સારિપુત્તં એતદવોચ –

‘‘કિં નુ ખો, આવુસો સારિપુત્ત, ચક્ખુ રૂપાનં સંયોજનં, રૂપા ચક્ખુસ્સ સંયોજનં…પે… જિવ્હા રસાનં સંયોજનં, રસા જિવ્હાય સંયોજનં …પે… મનો ધમ્માનં સંયોજનં, ધમ્મા મનસ્સ સંયોજન’’ન્તિ?

‘‘ન ખો, આવુસો કોટ્ઠિક, ચક્ખુ રૂપાનં સંયોજનં, ન રૂપા ચક્ખુસ્સ સંયોજનં. યઞ્ચ તત્થ તદુભયં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ છન્દરાગો તં તત્થ સંયોજનં…પે… ન જિવ્હા રસાનં સંયોજનં, ન રસા જિવ્હાય સંયોજનં. યઞ્ચ તત્થ તદુભયં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ છન્દરાગો તં તત્થ સંયોજનં…પે… ન મનો ધમ્માનં સંયોજનં, ન ધમ્મા મનસ્સ સંયોજનં. યઞ્ચ તત્થ તદુભયં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ છન્દરાગો તં તત્થ સંયોજનં.

‘‘સેય્યથાપિ, આવુસો, કાળો ચ બલીબદ્દો [બલિવદ્દો (સી. પી.), બલિબદ્દો (સ્યા. કં. ક.)] ઓદાતો ચ બલીબદ્દો એકેન દામેન વા યોત્તેન વા સંયુત્તા અસ્સુ. યો નુ ખો એવં વદેય્ય – ‘કાળો બલીબદ્દો ઓદાતસ્સ બલીબદ્દસ્સ સંયોજનં, ઓદાતો બલીબદ્દો કાળસ્સ બલીબદ્દસ્સ સંયોજન’ન્તિ, સમ્મા નુ ખો સો વદમાનો વદેય્યા’’તિ? ‘‘નો હેતં, આવુસો’’. ‘‘ન ખો, આવુસો, કાળો બલીબદ્દો ઓદાતસ્સ બલીબદ્દસ્સ સંયોજનં, ન ઓદાતો બલીબદ્દો કાળસ્સ બલીબદ્દસ્સ સંયોજનં. યેન ચ ખો તે એકેન દામેન વા યોત્તેન વા સંયુત્તા તં તત્થ સંયોજનં.

‘‘એવમેવ ખો, આવુસો, ન ચક્ખુ રૂપાનં સંયોજનં, ન રૂપા ચક્ખુસ્સ સંયોજનં. યઞ્ચ તત્થ તદુભયં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ છન્દરાગો તં તત્થ સંયોજનં…પે… ન જિવ્હા રસાનં સંયોજનં…પે… ન મનો ધમ્માનં સંયોજનં, ન ધમ્મા મનસ્સ સંયોજનં. યઞ્ચ તત્થ તદુભયં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ છન્દરાગો, તં તત્થ સંયોજનં.

‘‘ચક્ખુ વા, આવુસો, રૂપાનં સંયોજનં અભવિસ્સ, રૂપા વા ચક્ખુસ્સ સંયોજનં, નયિદં બ્રહ્મચરિયવાસો પઞ્ઞાયેથ [પઞ્ઞાયતિ (ક.)] સમ્મા દુક્ખક્ખયાય. યસ્મા ચ ખો, આવુસો, ન ચક્ખુ રૂપાનં સંયોજનં, ન રૂપા ચક્ખુસ્સ સંયોજનં; યઞ્ચ તત્થ તદુભયં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ છન્દરાગો, તં તત્થ સંયોજનં, તસ્મા બ્રહ્મચરિયવાસો પઞ્ઞાયતિ સમ્મા દુક્ખક્ખયાય…પે….

‘‘જિવ્હા, આવુસો, રસાનં સંયોજનં અભવિસ્સ, રસા વા જિવ્હાય સંયોજનં, નયિદં બ્રહ્મચરિયવાસો પઞ્ઞાયેથ સમ્મા દુક્ખક્ખયાય. યસ્મા ચ ખો, આવુસો, ન જિવ્હા રસાનં સંયોજનં, ન રસા જિવ્હાય સંયોજનં; યઞ્ચ તત્થ તદુભયં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ છન્દરાગો, તં તત્થ સંયોજનં, તસ્મા બ્રહ્મચરિયવાસો પઞ્ઞાયતિ સમ્મા દુક્ખક્ખયાય…પે….

‘‘મનો વા, આવુસો, ધમ્માનં સંયોજનં અભવિસ્સ, ધમ્મા વા મનસ્સ સંયોજનં, નયિદં બ્રહ્મચરિયવાસો પઞ્ઞાયેથ સમ્મા દુક્ખક્ખયાય. યસ્મા ચ ખો, આવુસો, ન મનો ધમ્માનં સંયોજનં, ન ધમ્મા મનસ્સ સંયોજનં; યઞ્ચ તત્થ તદુભયં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ છન્દરાગો, તં તત્થ સંયોજનં, તસ્મા બ્રહ્મચરિયવાસો પઞ્ઞાયતિ સમ્મા દુક્ખક્ખયાય.

‘‘ઇમિનાપેતં, આવુસો, પરિયાયેન વેદિતબ્બં યથા ન ચક્ખુ રૂપાનં સંયોજનં, ન રૂપા ચક્ખુસ્સ સંયોજનં. યઞ્ચ તત્થ તદુભયં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ છન્દરાગો, તં તત્થ સંયોજનં…પે… ન જિવ્હા રસાનં સંયોજનં…પે… ન મનો ધમ્માનં સંયોજનં, ન ધમ્મા મનસ્સ સંયોજનં. યઞ્ચ તત્થ તદુભયં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ છન્દરાગો, તં તત્થ સંયોજનં.

‘‘સંવિજ્જતિ ખો, આવુસો, ભગવતો ચક્ખુ. પસ્સતિ ભગવા ચક્ખુના રૂપં. છન્દરાગો ભગવતો નત્થિ. સુવિમુત્તચિત્તો ભગવા. સંવિજ્જતિ ખો, આવુસો, ભગવતો સોતં. સુણાતિ ભગવા સોતેન સદ્દં. છન્દરાગો ભગવતો નત્થિ. સુવિમુત્તચિત્તો ભગવા. સંવિજ્જતિ ખો, આવુસો, ભગવતો ઘાનં. ઘાયતિ ભગવા ઘાનેન ગન્ધં. છન્દરાગો ભગવતો નત્થિ. સુવિમુત્તચિત્તો ભગવા. સંવિજ્જતિ ખો, આવુસો, ભગવતો જિવ્હા. સાયતિ ભગવા જિવ્હાય રસં. છન્દરાગો ભગવતો નત્થિ. સુવિમુત્તચિત્તો ભગવા. સંવિજ્જતિ ખો, આવુસો, ભગવતો કાયો. ફુસતિ ભગવા કાયેન ફોટ્ઠબ્બં. છન્દરાગો ભગવતો નત્થિ. સુવિમુત્તચિત્તો ભગવા. સંવિજ્જતિ ખો, આવુસો, ભગવતો મનો. વિજાનાતિ ભગવા મનસા ધમ્મં. છન્દરાગો ભગવતો નત્થિ. સુવિમુત્તચિત્તો ભગવા.

‘‘ઇમિના ખો એતં, આવુસો, પરિયાયેન વેદિતબ્બં યથા ન ચક્ખુ રૂપાનં સંયોજનં, ન રૂપા ચક્ખુસ્સ સંયોજનં; યઞ્ચ તત્થ તદુભયં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ છન્દરાગો, તં તત્થ સંયોજનં. ન સોતં… ન ઘાનં… ન જિવ્હા રસાનં સંયોજનં, ન રસા જિવ્હાય સંયોજનં; યઞ્ચ તત્થ તદુભયં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ છન્દરાગો તં તત્થ સંયોજનં. ન કાયો… ન મનો ધમ્માનં સંયોજનં, ન ધમ્મા મનસ્સ સંયોજનં; યઞ્ચ તત્થ તદુભયં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ છન્દરાગો, તં તત્થ સંયોજન’’ન્તિ. પઞ્ચમં.

૬. કામભૂસુત્તં

૨૩૩. એકં સમયં આયસ્મા ચ આનન્દો આયસ્મા ચ કામભૂ કોસમ્બિયં વિહરન્તિ ઘોસિતારામે. અથ ખો આયસ્મા કામભૂ સાયન્હસમયં પટિસલ્લાના વુટ્ઠિતો યેનાયસ્મા આનન્દો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મતા આનન્દેન સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા કામભૂ આયસ્મન્તં આનન્દં એતદવોચ –

‘‘કિં નુ ખો, આવુસો આનન્દ, ચક્ખુ રૂપાનં સંયોજનં, રૂપા ચક્ખુસ્સ સંયોજનં…પે… જિવ્હા રસાનં સંયોજનં, રસા જિવ્હાય સંયોજનં…પે… મનો ધમ્માનં સંયોજનં, ધમ્મા મનસ્સ સંયોજન’’ન્તિ?

‘‘ન ખો, આવુસો કામભૂ [કામભુ (સી.) મોગ્ગલ્લાને ૬૫-ગે વાતિ સુત્તં પસ્સિતબ્બં], ચક્ખુ રૂપાનં સંયોજનં, ન રૂપા ચક્ખુસ્સ સંયોજનં. યઞ્ચ તત્થ તદુભયં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ છન્દરાગો, તં તત્થ સંયોજનં…પે… ન જિવ્હા રસાનં સંયોજનં, ન રસા જિવ્હાય સંયોજનં…પે… ન મનો ધમ્માનં સંયોજનં, ન ધમ્મા મનસ્સ સંયોજનં. યઞ્ચ તત્થ તદુભયં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ છન્દરાગો તં તત્થ સંયોજનં.

‘‘સેય્યથાપિ, આવુસો, કાળો ચ બલીબદ્દો ઓદાતો ચ બલીબદ્દો એકેન દામેન વા યોત્તેન વા સંયુત્તા અસ્સુ. યો નુ ખો એવં વદેય્ય – ‘કાળો બલીબદ્દો ઓદાતસ્સ બલીબદ્દસ્સ સંયોજનં, ઓદાતો બલીબદ્દો કાળસ્સ બલીબદ્દસ્સ સંયોજન’ન્તિ, સમ્મા નુ ખો સો વદમાનો વદેય્યા’’તિ? ‘‘નો હેતં, આવુસો’’. ‘‘ન ખો, આવુસો, કાળો બલીબદ્દો ઓદાતસ્સ બલીબદ્દસ્સ સંયોજનં, નપિ ઓદાતો બલીબદ્દો કાળસ્સ બલીબદ્દસ્સ સંયોજનં. યેન ચ ખો તે એકેન દામેન વા યોત્તેન વા સંયુત્તા, તં તત્થ સંયોજનં. એવમેવ ખો, આવુસો, ન ચક્ખુ રૂપાનં સંયોજનં, ન રૂપા ચક્ખુસ્સ સંયોજનં…પે… ન જિવ્હા…પે… ન મનો…પે… યઞ્ચ તત્થ તદુભયં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ છન્દરાગો, તં તત્થ સંયોજન’’ન્તિ. છટ્ઠં.

૭. ઉદાયીસુત્તં

૨૩૪. એકં સમયં આયસ્મા ચ આનન્દો આયસ્મા ચ ઉદાયી કોસમ્બિયં વિહરન્તિ ઘોસિતારામે. અથ ખો આયસ્મા ઉદાયી સાયન્હસમયં પટિસલ્લાના વુટ્ઠિતો યેનાયસ્મા આનન્દો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મતા આનન્દેન સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા ઉદાયી આયસ્મન્તં આનન્દં એતદવોચ –

‘‘યથેવ નુ ખો, આવુસો આનન્દ, અયં કાયો ભગવતા અનેકપરિયાયેન અક્ખાતો વિવટો પકાસિતો – ‘ઇતિપાયં કાયો અનત્તા’તિ, સક્કા એવમેવ વિઞ્ઞાણં પિદં આચિક્ખિતું દેસેતું પઞ્ઞપેતું પટ્ઠપેતું વિવરિતું વિભજિતું ઉત્તાનીકાતું – ‘ઇતિપિદં વિઞ્ઞાણં અનત્તા’’’તિ?

‘‘યથેવ ખો, આવુસો ઉદાયી, અયં કાયો ભગવતા અનેકપરિયાયેન અક્ખાતો વિવટો પકાસિતો – ‘ઇતિપાયં કાયો અનત્તા’તિ, સક્કા એવમેવ વિઞ્ઞાણં પિદં આચિક્ખિતું દેસેતું પઞ્ઞપેતું પટ્ઠપેતું વિવરિતું વિભજિતું ઉત્તાનીકાતું – ‘ઇતિપિદં વિઞ્ઞાણં અનત્તા’’’તિ.

‘‘ચક્ખુઞ્ચ, આવુસો, પટિચ્ચ રૂપે ચ ઉપ્પજ્જતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણ’’ન્તિ? ‘‘એવમાવુસો’’તિ. ‘‘યો ચાવુસો, હેતુ, યો ચ પચ્ચયો ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ ઉપ્પાદાય, સો ચ હેતુ, સો ચ પચ્ચયો સબ્બેન સબ્બં સબ્બથા સબ્બં અપરિસેસં નિરુજ્ઝેય્ય. અપિ નુ ખો ચક્ખુવિઞ્ઞાણં પઞ્ઞાયેથા’’તિ? ‘‘નો હેતં, આવુસો’’. ‘‘ઇમિનાપિ ખો એતં, આવુસો, પરિયાયેન ભગવતા અક્ખાતં વિવટં પકાસિતં – ‘ઇતિપિદં વિઞ્ઞાણં અનત્તા’’’તિ…પે….

‘‘જિવ્હઞ્ચાવુસો, પટિચ્ચ રસે ચ ઉપ્પજ્જતિ જિવ્હાવિઞ્ઞાણ’’ન્તિ? ‘‘એવમાવુસો’’તિ. ‘‘યો ચાવુસો, હેતુ યો ચ પચ્ચયો જિવ્હાવિઞ્ઞાણસ્સ ઉપ્પાદાય, સો ચ હેતુ, સો ચ પચ્ચયો સબ્બેન સબ્બં સબ્બથા સબ્બં અપરિસેસં નિરુજ્ઝેય્ય, અપિ નુ ખો જિવ્હાવિઞ્ઞાણં પઞ્ઞાયેથા’’તિ? ‘‘નો હેતં, આવુસો’’. ‘‘ઇમિનાપિ ખો એતં, આવુસો, પરિયાયેન ભગવતા અક્ખાતં વિવટં પકાસિતં – ‘ઇતિપિદં વિઞ્ઞાણં અનત્તા’’’તિ…પે….

‘‘મનઞ્ચાવુસો, પટિચ્ચ ધમ્મે ચ ઉપ્પજ્જતિ મનોવિઞ્ઞાણ’’ન્તિ? ‘‘એવમાવુસો’’તિ. ‘‘યો ચાવુસો, હેતુ, યો ચ પચ્ચયો મનોવિઞ્ઞાણસ્સ ઉપ્પાદાય, સો ચ હેતુ, સો ચ પચ્ચયો સબ્બેન સબ્બં સબ્બથા સબ્બં અપરિસેસં નિરુજ્ઝેય્ય, અપિ નુ ખો મનોવિઞ્ઞાણં પઞ્ઞાયેથા’’તિ? ‘‘નો હેતં, આવુસો’’. ‘‘ઇમિનાપિ ખો એતં, આવુસો, પરિયાયેન ભગવતા અક્ખાતં વિવટં પકાસિતં – ‘ઇતિપિદં વિઞ્ઞાણં અનત્તા’’’તિ.

‘‘સેય્યથાપિ, આવુસો, પુરિસો સારત્થિકો સારગવેસી સારપરિયેસનં ચરમાનો તિણ્હં કુઠારિં આદાય વનં પવિસેય્ય. સો તત્થ પસ્સેય્ય મહન્તં કદલિક્ખન્ધં ઉજું નવં અકુક્કુકજાતં [અકુક્કુટકજાતં (સ્યા. કં.), અકુક્કજટજાતં (ક.)]. તમેનં મૂલે છિન્દેય્ય; મૂલે છેત્વા અગ્ગે છિન્દેય્ય; અગ્ગે છેત્વા પત્તવટ્ટિં વિનિબ્ભુજેય્ય [વિનિબ્ભુજ્જેય્ય (પી.), વિનિબ્ભજ્જેય્ય (સ્યા. કં.)]. સો તત્થ ફેગ્ગુમ્પિ નાધિગચ્છેય્ય, કુતો સારં! એવમેવ ખો, આવુસો, ભિક્ખુ છસુ ફસ્સાયતનેસુ નેવત્તાનં ન અત્તનિયં સમનુપસ્સતિ. સો એવં અસમનુપસ્સન્તો [એવં સમનુપસ્સન્તો (સ્યા. કં. ક.)] ન કિઞ્ચિ લોકે ઉપાદિયતિ. અનુપાદિયં ન પરિતસ્સતિ. અપરિતસ્સં પચ્ચત્તઞ્ઞેવ પરિનિબ્બાયતિ. ‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’તિ પજાનાતી’’તિ. સત્તમં.

૮. આદિત્તપરિયાયસુત્તં

૨૩૫. ‘‘આદિત્તપરિયાયં વો, ભિક્ખવે, ધમ્મપરિયાયં દેસેસ્સામિ. તં સુણાથ. કતમો ચ, ભિક્ખવે, આદિત્તપરિયાયો, ધમ્મપરિયાયો? વરં, ભિક્ખવે, તત્તાય અયોસલાકાય આદિત્તાય સમ્પજ્જલિતાય સજોતિભૂતાય [સઞ્જોતિભૂતાય (સ્યા. કં.)] ચક્ખુન્દ્રિયં સમ્પલિમટ્ઠં, ન ત્વેવ ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યેસુ રૂપેસુ અનુબ્યઞ્જનસો નિમિત્તગ્ગાહો. નિમિત્તસ્સાદગથિતં [નિમિત્તસ્સાદગધિતં (સ્યા. કં. ક.) મ. નિ. ૩.૩૧૬-૩૧૭] વા, ભિક્ખવે, વિઞ્ઞાણં તિટ્ઠમાનં તિટ્ઠેય્ય, અનુબ્યઞ્જનસ્સાદગથિતં વા તસ્મિઞ્ચે સમયે કાલં કરેય્ય, ઠાનમેતં વિજ્જતિ, યં દ્વિન્નં ગતીનં અઞ્ઞતરં ગતિં ગચ્છેય્ય – નિરયં વા, તિરચ્છાનયોનિં વા. ઇમં ખ્વાહં, ભિક્ખવે, આદીનવં દિસ્વા એવં વદામિ.

‘‘વરં, ભિક્ખવે, તિણ્હેન અયોસઙ્કુના આદિત્તેન સમ્પજ્જલિતેન સજોતિભૂતેન સોતિન્દ્રિયં સમ્પલિમટ્ઠં, ન ત્વેવ સોતવિઞ્ઞેય્યેસુ સદ્દેસુ અનુબ્યઞ્જનસો નિમિત્તગ્ગાહો. નિમિત્તસ્સાદગથિતં વા, ભિક્ખવે, વિઞ્ઞાણં તિટ્ઠમાનં તિટ્ઠેય્ય, અનુબ્યઞ્જનસ્સાદગથિતં વા તસ્મિઞ્ચે સમયે કાલઙ્કરેય્ય, ઠાનમેતં વિજ્જતિ, યં દ્વિન્નં ગતીનં અઞ્ઞતરં ગતિં ગચ્છેય્ય – નિરયં વા તિરચ્છાનયોનિં વા. ઇમં ખ્વાહં, ભિક્ખવે, આદીનવં દિસ્વા એવં વદામિ.

‘‘વરં, ભિક્ખવે, તિણ્હેન નખચ્છેદનેન આદિત્તેન સમ્પજ્જલિતેન સજોતિભૂતેન ઘાનિન્દ્રિયં સમ્પલિમટ્ઠં, ન ત્વેવ ઘાનવિઞ્ઞેય્યેસુ ગન્ધેસુ અનુબ્યઞ્જનસો નિમિત્તગ્ગાહો. નિમિત્તસ્સાદગથિતં વા, ભિક્ખવે, વિઞ્ઞાણં તિટ્ઠમાનં તિટ્ઠેય્ય, અનુબ્યઞ્જનસ્સાદગથિતં વા તસ્મિઞ્ચે સમયે કાલં કરેય્ય. ઠાનમેતં વિજ્જતિ, યં દ્વિન્નં ગતીનં અઞ્ઞતરં ગતિં ગચ્છેય્ય – નિરયં વા તિરચ્છાનયોનિં વા. ઇમં ખ્વાહં, ભિક્ખવે, આદીનવં દિસ્વા એવં વદામિ.

‘‘વરં, ભિક્ખવે, તિણ્હેન ખુરેન આદિત્તેન સમ્પજ્જલિતેન સજોતિભૂતેન જિવ્હિન્દ્રિયં સમ્પલિમટ્ઠં, ન ત્વેવ જિવ્હાવિઞ્ઞેય્યેસુ રસેસુ અનુબ્યઞ્જનસો નિમિત્તગ્ગાહો. નિમિત્તસ્સાદગથિતં વા, ભિક્ખવે, વિઞ્ઞાણં તિટ્ઠમાનં તિટ્ઠેય્ય, અનુબ્યઞ્જનસ્સાદગથિતં વા તસ્મિઞ્ચે સમયે કાલં કરેય્ય. ઠાનમેતં વિજ્જતિ, યં દ્વિન્નં ગતીનં અઞ્ઞતરં ગતિં ગચ્છેય્ય – નિરયં વા તિરચ્છાનયોનિં વા. ઇમં ખ્વાહં, ભિક્ખવે, આદીનવં દિસ્વા એવં વદામિ.

‘‘વરં, ભિક્ખવે, તિણ્હાય સત્તિયા આદિત્તાય સમ્પજ્જલિતાય સજોતિભૂતાય કાયિન્દ્રિયં સમ્પલિમટ્ઠં, ન ત્વેવ કાયવિઞ્ઞેય્યેસુ ફોટ્ઠબ્બેસુ અનુબ્યઞ્જનસો નિમિત્તગ્ગાહો. નિમિત્તસ્સાદગથિતં વા, ભિક્ખવે, વિઞ્ઞાણં તિટ્ઠમાનં તિટ્ઠેય્ય, અનુબ્યઞ્જનસ્સાદગથિતં વા તસ્મિઞ્ચે સમયે કાલં કરેય્ય. ઠાનમેતં વિજ્જતિ, યં દ્વિન્નં ગતીનં અઞ્ઞતરં ગતિં ગચ્છેય્ય – નિરયં વા તિરચ્છાનયોનિં વા. ઇમં ખ્વાહં, ભિક્ખવે, આદીનવં દિસ્વા એવં વદામિ.

‘‘વરં, ભિક્ખવે, સોત્તં. સોત્તં ખો પનાહં, ભિક્ખવે, વઞ્ઝં જીવિતાનં વદામિ, અફલં જીવિતાનં વદામિ, મોમૂહં જીવિતાનં વદામિ, ન ત્વેવ તથારૂપે વિતક્કે વિતક્કેય્ય યથારૂપાનં વિતક્કાનં વસં ગતો સઙ્ઘં ભિન્દેય્ય. ઇમં ખ્વાહં, ભિક્ખવે, વઞ્ઝં જીવિતાનં આદીનવં દિસ્વા એવં વદામિ.

‘‘તત્થ, ભિક્ખવે, સુતવા અરિયસાવકો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘તિટ્ઠતુ તાવ તત્તાય અયોસલાકાય આદિત્તાય સમ્પજ્જલિતાય સજોતિભૂતાય ચક્ખુન્દ્રિયં સમ્પલિમટ્ઠં. હન્દાહં ઇદમેવ મનસિ કરોમિ – ઇતિ ચક્ખુ અનિચ્ચં, રૂપા અનિચ્ચા, ચક્ખુવિઞ્ઞાણં અનિચ્ચં, ચક્ખુસમ્ફસ્સો અનિચ્ચો, યમ્પિદં ચક્ખુસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તમ્પિ અનિચ્ચં’’’ [અનિચ્ચ’’ન્તિ (?)].

‘‘તિટ્ઠતુ તાવ તિણ્હેન અયોસઙ્કુના આદિત્તેન સમ્પજ્જલિતેન સજોતિભૂતેન સોતિન્દ્રિયં સમ્પલિમટ્ઠં. હન્દાહં ઇદમેવ મનસિ કરોમિ – ઇતિ સોતં અનિચ્ચં, સદ્દા અનિચ્ચા, સોતવિઞ્ઞાણં અનિચ્ચં, સોતસમ્ફસ્સો અનિચ્ચો, યમ્પિદં સોતસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તમ્પિ અનિચ્ચં.

‘‘તિટ્ઠતુ તાવ તિણ્હેન નખચ્છેદનેન આદિત્તેન સમ્પજ્જલિતેન સજોતિભૂતેન ઘાનિન્દ્રિયં સમ્પલિમટ્ઠં. હન્દાહં ઇદમેવ મનસિ કરોમિ – ઇતિ ઘાનં અનિચ્ચં, ગન્ધા અનિચ્ચા, ઘાનવિઞ્ઞાણં અનિચ્ચં, ઘાનસમ્ફસ્સો અનિચ્ચો, યમ્પિદં ઘાનસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં…પે… તમ્પિ અનિચ્ચં.

‘‘તિટ્ઠતુ તાવ તિણ્હેન ખુરેન આદિત્તેન સમ્પજ્જલિતેન સજોતિભૂતેન જિવ્હિન્દ્રિયં સમ્પલિમટ્ઠં. હન્દાહં ઇદમેવ મનસિ કરોમિ – ઇતિ જિવ્હા અનિચ્ચા, રસા અનિચ્ચા, જિવ્હાવિઞ્ઞાણં અનિચ્ચં, જિવ્હાસમ્ફસ્સો અનિચ્ચો, યમ્પિદં જિવ્હાસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ…પે… તમ્પિ અનિચ્ચં.

‘‘તિટ્ઠતુ તાવ તિણ્હાય સત્તિયા આદિત્તાય સમ્પજ્જલિતાય સજોતિભૂતાય કાયિન્દ્રિયં સમ્પલિમટ્ઠં. હન્દાહં ઇદમેવ મનસિ કરોમિ – ઇતિ કાયો અનિચ્ચો, ફોટ્ઠબ્બા અનિચ્ચા, કાયવિઞ્ઞાણં અનિચ્ચં, કાયસમ્ફસ્સો અનિચ્ચો, યમ્પિદં કાયસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં…પે… તમ્પિ અનિચ્ચં.

‘‘તિટ્ઠતુ તાવ સોત્તં. હન્દાહં ઇદમેવ મનસિ કરોમિ – ઇતિ મનો અનિચ્ચો, ધમ્મા અનિચ્ચા, મનોવિઞ્ઞાણં અનિચ્ચં, મનોસમ્ફસ્સો અનિચ્ચો, યમ્પિદં મનોસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તમ્પિ અનિચ્ચં’’.

‘‘એવં પસ્સં, ભિક્ખવે, સુતવા અરિયસાવકો ચક્ખુસ્મિમ્પિ નિબ્બિન્દતિ, રૂપેસુપિ નિબ્બિન્દતિ, ચક્ખુવિઞ્ઞાણેપિ નિબ્બિન્દતિ, ચક્ખુસમ્ફસ્સેપિ નિબ્બિન્દતિ…પે… યમ્પિદં મનોસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તસ્મિમ્પિ નિબ્બિન્દતિ. નિબ્બિન્દં વિરજ્જતિ; વિરાગા વિમુચ્ચતિ; વિમુત્તસ્મિં વિમુત્તમિતિ ઞાણં હોતિ. ‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’તિ પજાનાતિ. અયં ખો, ભિક્ખવે, આદિત્તપરિયાયો, ધમ્મપરિયાયો’’તિ. અટ્ઠમં.

૯. પઠમહત્થપાદોપમસુત્તં

૨૩૬. ‘‘હત્થેસુ, ભિક્ખવે, સતિ આદાનનિક્ખેપનં પઞ્ઞાયતિ; પાદેસુ સતિ અભિક્કમપટિક્કમો પઞ્ઞાયતિ; પબ્બેસુ સતિ સમિઞ્જનપસારણં પઞ્ઞાયતિ; કુચ્છિસ્મિં સતિ જિઘચ્છા પિપાસા પઞ્ઞાયતિ. એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, ચક્ખુસ્મિં સતિ ચક્ખુસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ અજ્ઝત્તં સુખં દુક્ખં…પે… જિવ્હાય સતિ જિવ્હાસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ અજ્ઝત્તં સુખં દુક્ખં…પે… મનસ્મિં સતિ મનોસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ અજ્ઝત્તં સુખં દુક્ખં…પે….

‘‘હત્થેસુ, ભિક્ખવે, અસતિ આદાનનિક્ખેપનં ન પઞ્ઞાયતિ; પાદેસુ અસતિ અભિક્કમપટિક્કમો ન પઞ્ઞાયતિ; પબ્બેસુ અસતિ સમિઞ્જનપસારણં ન પઞ્ઞાયતિ; કુચ્છિસ્મિં અસતિ જિઘચ્છા પિપાસા ન પઞ્ઞાયતિ. એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, ચક્ખુસ્મિં અસતિ ચક્ખુસમ્ફસ્સપચ્ચયા નુપ્પજ્જતિ અજ્ઝત્તં સુખં દુક્ખં…પે… જિવ્હાય અસતિ જિવ્હાસમ્ફસ્સપચ્ચયા નુપ્પજ્જતિ…પે… મનસ્મિં અસતિ મનોસમ્ફસ્સપચ્ચયા નુપ્પજ્જતિ અજ્ઝત્તં સુખં દુક્ખ’’ન્તિ. નવમં.

૧૦. દુતિયહત્થપાદોપમસુત્તં

૨૩૭. ‘‘હત્થેસુ, ભિક્ખવે, સતિ આદાનનિક્ખેપનં હોતિ; પાદેસુ સતિ અભિક્કમપટિક્કમો હોતિ; પબ્બેસુ સતિ સમિઞ્જનપસારણં હોતિ; કુચ્છિસ્મિં સતિ જિઘચ્છા પિપાસા હોતિ. એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, ચક્ખુસ્મિં સતિ ચક્ખુસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ અજ્ઝત્તં સુખં દુક્ખં…પે… જિવ્હાય સતિ…પે… મનસ્મિં સતિ મનોસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ અજ્ઝત્તં સુખં દુક્ખં…પે….

‘‘હત્થેસુ, ભિક્ખવે, અસતિ આદાનનિક્ખેપનં ન હોતિ; પાદેસુ અસતિ અભિક્કમપટિક્કમો ન હોતિ; પબ્બેસુ અસતિ સમિઞ્જનપસારણં ન હોતિ; કુચ્છિસ્મિં અસતિ જિઘચ્છા પિપાસા ન હોતિ. એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, ચક્ખુસ્મિં અસતિ ચક્ખુસમ્ફસ્સપચ્ચયા નુપ્પજ્જતિ અજ્ઝત્તં સુખં દુક્ખં…પે… જિવ્હાય અસતિ જિવ્હાસમ્ફસ્સપચ્ચયા નુપ્પજ્જતિ…પે… મનસ્મિં અસતિ મનોસમ્ફસ્સપચ્ચયા નુપ્પજ્જતિ અજ્ઝત્તં સુખં દુક્ખ’’ન્તિ. દસમં.

સમુદ્દવગ્ગો અટ્ઠરસમો.

તસ્સુદ્દાનં –

દ્વે સમુદ્દા બાળિસિકો, ખીરરુક્ખેન કોટ્ઠિકો;

કામભૂ ઉદાયી ચેવ, આદિત્તેન ચ અટ્ઠમં;

હત્થપાદૂપમા દ્વેતિ, વગ્ગો તેન પવુચ્ચતીતિ.