૧૨. લોકકામગુણવગ્ગો

૧. પઠમમારપાસસુત્તં

૧૧૪. ‘‘સન્તિ, ભિક્ખવે, ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યા રૂપા, ઇટ્ઠા કન્તા મનાપા પિયરૂપા કામૂપસંહિતા રજનીયા. તઞ્ચે, ભિક્ખુ, અભિનન્દતિ અભિવદતિ અજ્ઝોસાય તિટ્ઠતિ – અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ આવાસગતો મારસ્સ, મારસ્સ વસં ગતો [વસગતો (સી. અટ્ઠ. સ્યા. અટ્ઠ.)], પટિમુક્કસ્સ મારપાસો. બદ્ધો સો મારબન્ધનેન યથાકામકરણીયો પાપિમતો…પે….

‘‘સન્તિ, ભિક્ખવે, જિવ્હાવિઞ્ઞેય્યા રસા, ઇટ્ઠા કન્તા મનાપા પિયરૂપા કામૂપસંહિતા રજનીયા. તઞ્ચે ભિક્ખુ અભિનન્દતિ અભિવદતિ અજ્ઝોસાય તિટ્ઠતિ – અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ આવાસગતો મારસ્સ, મારસ્સ વસં ગતો, પટિમુક્કસ્સ મારપાસો. બદ્ધો સો મારબન્ધનેન…પે….

‘‘સન્તિ, ભિક્ખવે, મનોવિઞ્ઞેય્યા ધમ્મા, ઇટ્ઠા કન્તા મનાપા પિયરૂપા કામૂપસંહિતા રજનીયા. તઞ્ચે ભિક્ખુ અભિનન્દતિ અભિવદતિ અજ્ઝોસાય તિટ્ઠતિ – અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ આવાસગતો મારસ્સ, મારસ્સ વસં ગતો, પટિમુક્કસ્સ મારપાસો. બદ્ધો સો મારબન્ધનેન યથાકામકરણીયો પાપિમતો.

‘‘સન્તિ ચ ખો, ભિક્ખવે, ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યા રૂપા, ઇટ્ઠા કન્તા મનાપા પિયરૂપા કામૂપસંહિતા રજનીયા. તઞ્ચે ભિક્ખુ નાભિનન્દતિ નાભિવદતિ નાજ્ઝોસાય તિટ્ઠતિ – અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ નાવાસગતો મારસ્સ, ન મારસ્સ વસં ગતો, ઉમ્મુક્કસ્સ મારપાસો. મુત્તો સો મારબન્ધનેન ન યથાકામકરણીયો પાપિમતો…પે….

‘‘સન્તિ, ભિક્ખવે, જિવ્હાવિઞ્ઞેય્યા રસા, ઇટ્ઠા કન્તા મનાપા પિયરૂપા કામૂપસંહિતા રજનીયા. તઞ્ચે ભિક્ખુ નાભિનન્દતિ નાભિવદતિ નાજ્ઝોસાય તિટ્ઠતિ – અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ નાવાસગતો મારસ્સ, ન મારસ્સ વસં ગતો, ઉમ્મુક્કસ્સ મારપાસો. મુત્તો સો મારબન્ધનેન ન યથાકામકરણીયો પાપિમતો…પે….

‘‘સન્તિ, ભિક્ખવે, મનોવિઞ્ઞેય્યા ધમ્મા, ઇટ્ઠા કન્તા મનાપા પિયરૂપા કામૂપસંહિતા રજનીયા. તઞ્ચે ભિક્ખુ નાભિનન્દતિ નાભિવદતિ નાજ્ઝોસાય તિટ્ઠતિ – અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ નાવાસગતો મારસ્સ, ન મારસ્સ વસં ગતો, ઉમ્મુક્કસ્સ મારપાસો. મુત્તો સો મારબન્ધનેન ન યથાકામકરણીયો પાપિમતો’’તિ. પઠમં.

૨. દુતિયમારપાસસુત્તં

૧૧૫. ‘‘સન્તિ, ભિક્ખવે, ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યા રૂપા, ઇટ્ઠા કન્તા મનાપા પિયરૂપા કામૂપસંહિતા રજનીયા. તઞ્ચે ભિક્ખુ અભિનન્દતિ અભિવદતિ અજ્ઝોસાય તિટ્ઠતિ – અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ બદ્ધો ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યેસુ રૂપેસુ, આવાસગતો મારસ્સ, મારસ્સ વસં ગતો, પટિમુક્કસ્સ મારપાસો. બદ્ધો સો મારબન્ધનેન યથાકામકરણીયો પાપિમતો…પે….

‘‘સન્તિ, ભિક્ખવે, જિવ્હાવિઞ્ઞેય્યા રસા…પે… સન્તિ, ભિક્ખવે, મનોવિઞ્ઞેય્યા ધમ્મા, ઇટ્ઠા કન્તા મનાપા પિયરૂપા કામૂપસંહિતા રજનીયા. તઞ્ચે ભિક્ખુ અભિનન્દતિ અભિવદતિ અજ્ઝોસાય તિટ્ઠતિ – અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ બદ્ધો મનોવિઞ્ઞેય્યેસુ ધમ્મેસુ, આવાસગતો મારસ્સ, મારસ્સ વસં ગતો, પટિમુક્કસ્સ મારપાસો. બદ્ધો સો મારબન્ધનેન યથાકામકરણીયો પાપિમતો…પે….

‘‘સન્તિ ચ ખો, ભિક્ખવે, ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યા રૂપા, ઇટ્ઠા કન્તા મનાપા પિયરૂપા કામૂપસંહિતા રજનીયા. તઞ્ચે ભિક્ખુ નાભિનન્દતિ નાભિવદતિ નાજ્ઝોસાય તિટ્ઠતિ – અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ મુત્તો ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યેહિ રૂપેહિ, નાવાસગતો મારસ્સ, ન મારસ્સ વસં ગતો, ઉમ્મુક્કસ્સ મારપાસો. મુત્તો સો મારબન્ધનેન ન યથાકામકરણીયો પાપિમતો…પે….

‘‘સન્તિ, ભિક્ખવે, જિવ્હાવિઞ્ઞેય્યા રસા…પે… સન્તિ, ભિક્ખવે, મનોવિઞ્ઞેય્યા ધમ્મા, ઇટ્ઠા કન્તા મનાપા પિયરૂપા કામૂપસંહિતા રજનીયા. તઞ્ચે ભિક્ખુ નાભિનન્દતિ નાભિવદતિ નાજ્ઝોસાય તિટ્ઠતિ – અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ મુત્તો મનોવિઞ્ઞેય્યેહિ ધમ્મેહિ, નાવાસગતો મારસ્સ, ન મારસ્સ વસં ગતો, ઉમ્મુક્કસ્સ મારપાસો. મુત્તો સો મારબન્ધનેન ન યથાકામકરણીયો પાપિમતો’’તિ. દુતિયં.

૩. લોકન્તગમનસુત્તં

૧૧૬. ‘‘નાહં, ભિક્ખવે, ગમનેન લોકસ્સ અન્તં ઞાતેય્યં, દટ્ઠેય્યં [દિટ્ઠેય્યં (સ્યા. કં. ક.)], પત્તેય્યન્તિ વદામિ. ન ચ પનાહં, ભિક્ખવે, અપ્પત્વા લોકસ્સ અન્તં દુક્ખસ્સ અન્તકિરિયં વદામી’’તિ. ઇદં વત્વા ભગવા ઉટ્ઠાયાસના વિહારં પાવિસિ. અથ ખો તેસં ભિક્ખૂનં અચિરપક્કન્તસ્સ ભગવતો એતદહોસિ – ‘‘ઇદં ખો નો, આવુસો, ભગવા સંખિત્તેન ઉદ્દેસં ઉદ્દિસિત્વા વિત્થારેન અત્થં અવિભજિત્વા ઉટ્ઠાયાસના વિહારં પવિટ્ઠો – ‘નાહં, ભિક્ખવે, ગમનેન લોકસ્સ અન્તં ઞાતેય્યં, દટ્ઠેય્યં, પત્તેય્યન્તિ વદામિ. ન ચ પનાહં, ભિક્ખવે, અપ્પત્વા લોકસ્સ અન્તં દુક્ખસ્સ અન્તકિરિયં વદામી’તિ. કો નુ ખો ઇમસ્સ ભગવતા સંખિત્તેન ઉદ્દેસસ્સ ઉદ્દિટ્ઠસ્સ વિત્થારેન અત્થં અવિભત્તસ્સ વિત્થારેન અત્થં વિભજેય્યા’’તિ?

અથ ખો તેસં ભિક્ખૂનં એતદહોસિ – ‘‘અયં ખો આયસ્મા આનન્દો સત્થુ ચેવ સંવણ્ણિતો, સમ્ભાવિતો ચ વિઞ્ઞૂનં સબ્રહ્મચારીનં. પહોતિ ચાયસ્મા આનન્દો ઇમસ્સ ભગવતા સંખિત્તેન ઉદ્દેસસ્સ ઉદ્દિટ્ઠસ્સ વિત્થારેન અત્થં અવિભત્તસ્સ વિત્થારેન અત્થં વિભજિતું. યંનૂન મયં યેનાયસ્મા આનન્દો તેનુપસઙ્કમેય્યામ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં આનન્દં એતમત્થં પટિપુચ્છેય્યામા’’તિ.

અથ ખો તે ભિક્ખૂ યેનાયસ્મા આનન્દો તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મતા આનન્દેન સદ્ધિં સમ્મોદિંસુ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. એકમન્તં નિસિન્ના ખો તે ભિક્ખૂ આયસ્મન્તં આનન્દં એતદવોચું –

‘‘ઇદં ખો નો, આવુસો આનન્દ, ભગવા સંખિત્તેન ઉદ્દેસં ઉદ્દિસિત્વા વિત્થારેન અત્થં અવિભજિત્વા ઉટ્ઠાયાસના વિહારં પવિટ્ઠો – ‘નાહં, ભિક્ખવે, ગમનેન લોકસ્સ અન્તં ઞાતેય્યં, દટ્ઠેય્યં, પત્તેય્યન્તિ વદામિ. ન ચ પનાહં, ભિક્ખવે, અપ્પત્વા લોકસ્સ અન્તં દુક્ખસ્સ અન્તકિરિયં વદામી’તિ. તેસં નો, આવુસો, અમ્હાકં અચિરપક્કન્તસ્સ ભગવતો એતદહોસિ – ‘ઇદં ખો નો, આવુસો, ભગવા સંખિત્તેન ઉદ્દેસં ઉદ્દિસિત્વા વિત્થારેન અત્થં અવિભજિત્વા ઉટ્ઠાયાસના વિહારં પવિટ્ઠો – નાહં, ભિક્ખવે, ગમનેન લોકસ્સ અન્તં ઞાતેય્યં, દટ્ઠેય્યં, પત્તેય્યન્તિ વદામિ. ન ચ પનાહં, ભિક્ખવે, અપ્પત્વા લોકસ્સ અન્તં દુક્ખસ્સ અન્તકિરિયં વદામીતિ. કો નુ ખો ઇમસ્સ ભગવતા સંખિત્તેન ઉદ્દેસસ્સ ઉદ્દિટ્ઠસ્સ વિત્થારેન અત્થં અવિભત્તસ્સ વિત્થારેન અત્થં વિભજેય્યા’તિ? તેસં નો, આવુસો, અમ્હાકં એતદહોસિ – ‘અયં ખો, આવુસો, આયસ્મા આનન્દો સત્થુ ચેવ સંવણ્ણિતો, સમ્ભાવિતો ચ વિઞ્ઞૂનં સબ્રહ્મચારીનં. પહોતિ ચાયસ્મા આનન્દો ઇમસ્સ ભગવતા સંખિત્તેન ઉદ્દેસસ્સ ઉદ્દિટ્ઠસ્સ વિત્થારેન અત્થં અવિભત્તસ્સ વિત્થારેન અત્થં વિભજિતું. યંનૂન મયં યેનાયસ્મા આનન્દો તેનુપસઙ્કમેય્યામ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં આનન્દં એતમત્થં પટિપુચ્છેય્યામા’તિ. વિભજતાયસ્મા આનન્દો’’તિ.

‘‘સેય્યથાપિ, આવુસો, પુરિસો સારત્થિકો સારગવેસી સારપરિયેસનં ચરમાનો મહતો રુક્ખસ્સ તિટ્ઠતો સારવતો અતિક્કમ્મેવ, મૂલં અતિક્કમ્મેવ, ખન્ધં સાખાપલાસે સારં પરિયેસિતબ્બં મઞ્ઞેય્ય; એવં સમ્પદમિદં આયસ્મન્તાનં સત્થરિ સમ્મુખીભૂતે તં ભગવન્તં અતિસિત્વા અમ્હે એતમત્થં પટિપુચ્છિતબ્બં મઞ્ઞથ [મઞ્ઞેથ (પી. ક.)]. સો હાવુસો, ભગવા જાનં જાનાતિ, પસ્સં પસ્સતિ – ચક્ખુભૂતો, ઞાણભૂતો, ધમ્મભૂતો, બ્રહ્મભૂતો, વત્તા, પવત્તા, અત્થસ્સ નિન્નેતા, અમતસ્સ દાતા, ધમ્મસ્સામી, તથાગતો. સો ચેવ પનેતસ્સ કાલો અહોસિ યં ભગવન્તંયેવ એતમત્થં પટિપુચ્છેય્યાથ. યથા વો ભગવા બ્યાકરેય્ય તથા વો ધારેય્યાથા’’તિ.

‘‘અદ્ધાવુસો આનન્દ, ભગવા જાનં જાનાતિ, પસ્સં પસ્સતિ – ચક્ખુભૂતો, ઞાણભૂતો, ધમ્મભૂતો, બ્રહ્મભૂતો, વત્તા, પવત્તા, અત્થસ્સ નિન્નેતા, અમતસ્સ દાતા, ધમ્મસ્સામી, તથાગતો. સો ચેવ પનેતસ્સ કાલો અહોસિ યં ભગવન્તંયેવ એતમત્થં પટિપુચ્છેય્યામ. યથા નો ભગવા બ્યાકરેય્ય તથા નં ધારેય્યામ. અપિ ચાયસ્મા આનન્દો સત્થુ ચેવ સંવણ્ણિતો, સમ્ભાવિતો ચ વિઞ્ઞૂનં સબ્રહ્મચારીનં. પહોતિ ચાયસ્મા આનન્દો ઇમસ્સ ભગવતા સંખિત્તેન ઉદ્દેસસ્સ ઉદ્દિટ્ઠસ્સ વિત્થારેન અત્થં અવિભત્તસ્સ વિત્થારેન અત્થં વિભજિતું. વિભજતાયસ્મા આનન્દો અગરું કરિત્વા’’તિ.

‘‘તેનહાવુસો, સુણાથ, સાધુકં મનસિ કરોથ; ભાસિસ્સામી’’તિ. ‘‘એવમાવુસો’’તિ ખો તે ભિક્ખૂ આયસ્મતો આનન્દસ્સ પચ્ચસ્સોસું. આયસ્મા આનન્દો એતદવોચ –

‘‘યં ખો વો, આવુસો, ભગવા સંખિત્તેન ઉદ્દેસં ઉદ્દિસિત્વા વિત્થારેન અત્થં અવિભજિત્વા ઉટ્ઠાયાસના વિહારં પવિટ્ઠો – ‘નાહં, ભિક્ખવે, ગમનેન લોકસ્સ અન્તં ઞાતેય્યં, દટ્ઠેય્યં, પત્તેય્યન્તિ વદામિ. ન ચ પનાહં, ભિક્ખવે, અપ્પત્વા લોકસ્સ અન્તં દુક્ખસ્સ અન્તકિરિયં વદામી’તિ, ઇમસ્સ ખ્વાહં, આવુસો, ભગવતા સંખિત્તેન ઉદ્દેસસ્સ ઉદ્દિટ્ઠસ્સ વિત્થારેન અત્થં અવિભત્તસ્સ વિત્થારેન અત્થં આજાનામિ. યેન ખો, આવુસો, લોકસ્મિં લોકસઞ્ઞી હોતિ લોકમાની – અયં વુચ્ચતિ અરિયસ્સ વિનયે લોકો. કેન ચાવુસો, લોકસ્મિં લોકસઞ્ઞી હોતિ લોકમાની? ચક્ખુના ખો, આવુસો, લોકસ્મિં લોકસઞ્ઞી હોતિ લોકમાની. સોતેન ખો, આવુસો… ઘાનેન ખો, આવુસો… જિવ્હાય ખો, આવુસો, લોકસ્મિં લોકસઞ્ઞી હોતિ લોકમાની. કાયેન ખો, આવુસો… મનેન ખો, આવુસો, લોકસ્મિં લોકસઞ્ઞી હોતિ લોકમાની. યેન ખો, આવુસો, લોકસ્મિં લોકસઞ્ઞી હોતિ લોકમાની – અયં વુચ્ચતિ અરિયસ્સ વિનયે લોકો. યં ખો વો, આવુસો, ભગવા સંખિત્તેન ઉદ્દેસં ઉદ્દિસિત્વા વિત્થારેન અત્થં અવિભજિત્વા ઉટ્ઠાયાસના વિહારં પવિટ્ઠો – ‘નાહં, ભિક્ખવે, ગમનેન લોકસ્સ અન્તં ઞાતેય્યં, દટ્ઠેય્યં, પત્તેય્યન્તિ વદામિ. ન ચ પનાહં, ભિક્ખવે, અપ્પત્વા લોકસ્સ અન્તં દુક્ખસ્સ અન્તકિરિયં વદામી’તિ, ઇમસ્સ ખ્વાહં, આવુસો, ભગવતા સંખિત્તેન ઉદ્દેસસ્સ ઉદ્દિટ્ઠસ્સ વિત્થારેન અત્થં અવિભત્તસ્સ એવં વિત્થારેન અત્થં આજાનામિ. આકઙ્ખમાના ચ પન તુમ્હે આયસ્મન્તો ભગવન્તંયેવ ઉપસઙ્કમિત્વા એતમત્થં પટિપુચ્છેય્યાથ. યથા વો ભગવા બ્યાકરોતિ તથા નં ધારેય્યાથા’’તિ.

‘‘એવમાવુસો’’તિ ખો તે ભિક્ખૂ આયસ્મતો આનન્દસ્સ પટિસ્સુત્વા ઉટ્ઠાયાસના યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. એકમન્તં નિસિન્ના ખો તે ભિક્ખૂ ભગવન્તં એતદવોચું –

‘‘યં ખો નો, ભન્તે, ભગવા સંખિત્તેન ઉદ્દેસં ઉદ્દિસિત્વા વિત્થારેન અત્થં અવિભજિત્વા ઉટ્ઠાયાસના વિહારં પવિટ્ઠો – ‘નાહં, ભિક્ખવે, ગમનેન લોકસ્સ અન્તં ઞાતેય્યં, દટ્ઠેય્યં, પત્તેય્યન્તિ વદામિ. ન ચ પનાહં, ભિક્ખવે, અપ્પત્વા લોકસ્સ અન્તં દુક્ખસ્સ અન્તકિરિયં વદામી’તિ. તેસં નો, ભન્તે, અમ્હાકં અચિરપક્કન્તસ્સ ભગવતો એતદહોસિ – ‘ઇદં ખો નો, આવુસો, ભગવા સંખિત્તેન ઉદ્દેસં ઉદ્દિસિત્વા વિત્થારેન અત્થં અવિભજિત્વા ઉટ્ઠાયાસના વિહારં પવિટ્ઠો – નાહં, ભિક્ખવે, ગમનેન લોકસ્સ અન્તં ઞાતેય્યં, દટ્ઠેય્યં, પત્તેય્યન્તિ વદામિ. ન ચ પનાહં, ભિક્ખવે, અપ્પત્વા લોકસ્સ અન્તં દુક્ખસ્સ અન્તકિરિયં વદામી’તિ. કો નુ ખો ઇમસ્સ ભગવતા સંખિત્તેન ઉદ્દેસસ્સ ઉદ્દિટ્ઠસ્સ વિત્થારેન અત્થં અવિભત્તસ્સ વિત્થારેન અત્થં વિભજેય્યાતિ? તેસં નો, ભન્તે, અમ્હાકં એતદહોસિ – ‘અયં ખો આયસ્મા આનન્દો સત્થુ ચેવ સંવણ્ણિતો, સમ્ભાવિતો ચ વિઞ્ઞૂનં સબ્રહ્મચારીનં. પહોતિ ચાયસ્મા આનન્દો ઇમસ્સ ભગવતા સંખિત્તેન ઉદ્દેસસ્સ ઉદ્દિટ્ઠસ્સ વિત્થારેન અત્થં અવિભત્તસ્સ વિત્થારેન અત્થં વિભજિતું. યંનૂન મયં યેનાયસ્મા આનન્દો તેનુપસઙ્કમેય્યામ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં આનન્દં એતમત્થં પટિપુચ્છેય્યામા’તિ. અથ ખો મયં, ભન્તે, યેનાયસ્મા આનન્દો તેનુપસઙ્કમિમ્હ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં આનન્દં એતમત્થં પટિપુચ્છિમ્હ. તેસં નો, ભન્તે, આયસ્મતા આનન્દેન ઇમેહિ આકારેહિ ઇમેહિ પદેહિ ઇમેહિ બ્યઞ્જનેહિ અત્થો વિભત્તો’’તિ.

‘‘પણ્ડિતો, ભિક્ખવે, આનન્દો; મહાપઞ્ઞો, ભિક્ખવે, આનન્દો! મં ચેપિ તુમ્હે, ભિક્ખવે, એતમત્થં પટિપુચ્છેય્યાથ, અહમ્પિ તં એવમેવં બ્યાકરેય્યં યથા તં આનન્દેન બ્યાકતં. એસો ચેવેતસ્સ અત્થો, એવઞ્ચ નં ધારેય્યાથા’’તિ. તતિયં.

૪. કામગુણસુત્તં

૧૧૭. ‘‘પુબ્બેવ મે, ભિક્ખવે, સમ્બોધા અનભિસમ્બુદ્ધસ્સ બોધિસત્તસ્સેવ સતો એતદહોસિ – ‘યેમે પઞ્ચ કામગુણા ચેતસો સમ્ફુટ્ઠપુબ્બા અતીતા નિરુદ્ધા વિપરિણતા, તત્ર મે ચિત્તં બહુલં ગચ્છમાનં ગચ્છેય્ય પચ્ચુપ્પન્નેસુ વા અપ્પં વા અનાગતેસુ’. તસ્સ મય્હં, ભિક્ખવે, એતદહોસિ – ‘યેમે પઞ્ચ કામગુણા ચેતસો સમ્ફુટ્ઠપુબ્બા અતીતા નિરુદ્ધા વિપરિણતા, તત્ર મે અત્તરૂપેન અપ્પમાદો સતિ ચેતસો આરક્ખો કરણીયો’. તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, તુમ્હાકમ્પિ યે તે પઞ્ચ કામગુણા ચેતસો સમ્ફુટ્ઠપુબ્બા અતીતા નિરુદ્ધા વિપરિણતા, તત્ર વો ચિત્તં બહુલં ગચ્છમાનં ગચ્છેય્ય પચ્ચુપ્પન્નેસુ વા અપ્પં વા અનાગતેસુ. તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, તુમ્હાકમ્પિ યે તે પઞ્ચ કામગુણા ચેતસો સમ્ફુટ્ઠપુબ્બા અતીતા નિરુદ્ધા વિપરિણતા, તત્ર વો અત્તરૂપેહિ અપ્પમાદો સતિ ચેતસો આરક્ખો કરણીયો. તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, સે આયતને વેદિતબ્બે યત્થ ચક્ખુ ચ નિરુજ્ઝતિ, રૂપસઞ્ઞા ચ નિરુજ્ઝતિ, સે આયતને વેદિતબ્બે…પે… યત્થ જિવ્હા ચ નિરુજ્ઝતિ, રસસઞ્ઞા ચ નિરુજ્ઝતિ, સે આયતને વેદિતબ્બે…પે… યત્થ મનો ચ નિરુજ્ઝતિ, ધમ્મસઞ્ઞા ચ નિરુજ્ઝતિ, સે આયતને વેદિતબ્બે’’તિ. ઇદં વત્વા ભગવા ઉટ્ઠાયાસના વિહારં પાવિસિ.

અથ ખો તેસં ભિક્ખૂનં અચિરપક્કન્તસ્સ ભગવતો એતદહોસિ – ‘‘ઇદં ખો નો, આવુસો, ભગવા સંખિત્તેન ઉદ્દેસં ઉદ્દિસિત્વા વિત્થારેન અત્થં અવિભજિત્વા ઉટ્ઠાયાસના વિહારં પવિટ્ઠો – ‘તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, સે આયતને વેદિતબ્બે યત્થ ચક્ખુ ચ નિરુજ્ઝતિ, રૂપસઞ્ઞા ચ નિરુજ્ઝતિ, સે આયતને વેદિતબ્બે…પે… યત્થ જિવ્હા ચ નિરુજ્ઝતિ, રસસઞ્ઞા ચ નિરુજ્ઝતિ, સે આયતને વેદિતબ્બે…પે… યત્થ મનો ચ નિરુજ્ઝતિ, ધમ્મસઞ્ઞા ચ નિરુજ્ઝતિ, સે આયતને વેદિતબ્બે’તિ. કો નુ ખો ઇમસ્સ ભગવતા સંખિત્તેન ઉદ્દેસસ્સ ઉદ્દિટ્ઠસ્સ વિત્થારેન અત્થં અવિભત્તસ્સ વિત્થારેન અત્થં વિભજેય્યા’’તિ?

‘‘ઇદં ખો નો, આવુસો આનન્દ, ભગવા સંખિત્તેન ઉદ્દેસં ઉદ્દિસિત્વા વિત્થારેન અત્થં અવિભજિત્વા ઉટ્ઠાયાસના વિહારં પવિટ્ઠો – ‘તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, સે આયતને વેદિતબ્બે યત્થ ચક્ખુ ચ નિરુજ્ઝતિ, રૂપસઞ્ઞા ચ નિરુજ્ઝતિ, સે આયતને વેદિતબ્બે…પે… યત્થ જિવ્હા ચ નિરુજ્ઝતિ, રસસઞ્ઞા ચ નિરુજ્ઝતિ, સે આયતને વેદિતબ્બે…પે… યત્થ મનો ચ નિરુજ્ઝતિ, ધમ્મસઞ્ઞા ચ નિરુજ્ઝતિ, સે આયતને વેદિતબ્બે’તિ. તેસં નો, આવુસો, અમ્હાકં અચિરપક્કન્તસ્સ ભગવતો એતદહોસિ – ‘ઇદં ખો નો, આવુસો, ભગવા સંખિત્તેન ઉદ્દેસં ઉદ્દિસિત્વા વિત્થારેન અત્થં અવિભજિત્વા ઉટ્ઠાયાસના વિહારં પવિટ્ઠો – તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, સે આયતને વેદિતબ્બે યત્થ ચક્ખુ ચ નિરુજ્ઝતિ, રૂપસઞ્ઞા ચ નિરુજ્ઝતિ, સે આયતને વેદિતબ્બે…પે… યત્થ જિવ્હા ચ નિરુજ્ઝતિ, રસસઞ્ઞા ચ નિરુજ્ઝતિ સે આયતને વેદિતબ્બે…પે… યત્થ મનો ચ નિરુજ્ઝતિ, ધમ્મસઞ્ઞા ચ નિરુજ્ઝતિ, સે આયતને વેદિતબ્બે’તિ. કો નુ ખો ઇમસ્સ ભગવતા સંખિત્તેન ઉદ્દેસસ્સ ઉદ્દિટ્ઠસ્સ વિત્થારેન અત્થં અવિભત્તસ્સ વિત્થારેન અત્થં વિભજેય્યાતિ? તેસં નો, આવુસો, અમ્હાકં એતદહોસિ – ‘અયં ખો આયસ્મા આનન્દો સત્થુ ચેવ સંવણ્ણિતો, સમ્ભાવિતો ચ વિઞ્ઞૂનં સબ્રહ્મચારીનં. પહોતિ ચાયસ્મા આનન્દો ઇમસ્સ ભગવતા સંખિત્તેન ઉદ્દેસસ્સ ઉદ્દિટ્ઠસ્સ વિત્થારેન અત્થં અવિભત્તસ્સ વિત્થારેન અત્થં વિભજિતું. યંનૂન મયં યેનાયસ્મા આનન્દો તેનુપસઙ્કમેય્યામ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં આનન્દં એતમત્થં પટિપુચ્છેય્યામા’તિ. વિભજતાયસ્મા આનન્દો’’તિ.

‘‘સેય્યથાપિ, આવુસો, પુરિસો સારત્થિકો સારગવેસી સારપરિયેસનં ચરમાનો મહતો રુક્ખસ્સ…પે… વિભજતાયસ્મા આનન્દો અગરું કરિત્વાતિ.

‘‘યં ખો વો, આવુસો, ભગવા સંખિત્તેન ઉદ્દેસં ઉદ્દિસિત્વા વિત્થારેન અત્થં અવિભજિત્વા ઉટ્ઠાયાસના વિહારં પવિટ્ઠો – ‘તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, સે આયતને વેદિતબ્બે યત્થ ચક્ખુ ચ નિરુજ્ઝતિ, રૂપસઞ્ઞા ચ નિરુજ્ઝતિ, સે આયતને વેદિતબ્બે…પે… યત્થ મનો ચ નિરુજ્ઝતિ, ધમ્મસઞ્ઞા ચ નિરુજ્ઝતિ, સે આયતને વેદિતબ્બે’તિ. ઇમસ્સ ખ્વાહં, આવુસો, ભગવતા સંખિત્તેન ઉદ્દેસસ્સ ઉદ્દિટ્ઠસ્સ વિત્થારેન અત્થં અવિભત્તસ્સ વિત્થારેન અત્થં આજાનામિ. સળાયતનનિરોધં નો એતં, આવુસો, ભગવતા સન્ધાય ભાસિતં – ‘તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, સે આયતને વેદિતબ્બે, યત્થ ચક્ખુ ચ નિરુજ્ઝતિ, રૂપસઞ્ઞા ચ નિરુજ્ઝતિ, સે આયતને વેદિતબ્બે…પે… યત્થ મનો ચ નિરુજ્ઝતિ, ધમ્મસઞ્ઞા ચ નિરુજ્ઝતિ, સે આયતને વેદિતબ્બે’તિ. અયં ખો, આવુસો, ભગવા સંખિત્તેન ઉદ્દેસં ઉદ્દિસિત્વા વિત્થારેન અત્થં અવિભજિત્વા ઉટ્ઠાયાસના વિહારં પવિટ્ઠો – ‘તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, સે આયતને વેદિતબ્બે યત્થ ચક્ખુ ચ નિરુજ્ઝતિ, રૂપસઞ્ઞા ચ નિરુજ્ઝતિ, સે આયતને વેદિતબ્બે…પે… યત્થ મનો ચ નિરુજ્ઝતિ, ધમ્મસઞ્ઞા ચ નિરુજ્ઝતિ, સે આયતને વેદિતબ્બે’તિ. ઇમસ્સ ખ્વાહં, આવુસો, ભગવતા સંખિત્તેન ઉદ્દેસસ્સ ઉદ્દિટ્ઠસ્સ વિત્થારેન અત્થં અવિભત્તસ્સ એવં વિત્થારેન અત્થં આજાનામિ. આકઙ્ખમાના ચ પન તુમ્હે આયસ્મન્તો ભગવન્તંયેવ ઉપસઙ્કમથ; ઉપસઙ્કમિત્વા એતમત્થં પુચ્છેય્યાથ. યથા વો ભગવા બ્યાકરોતિ તથા નં ધારેય્યાથા’’તિ.

‘‘યં ખો નો, ભન્તે, ભગવા સંખિત્તેન ઉદ્દેસં ઉદ્દિસિત્વા વિત્થારેન અત્થં અવિભજિત્વા ઉટ્ઠાયાસના વિહારં પવિટ્ઠો – ‘તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, સે આયતને વેદિતબ્બે યત્થ ચક્ખુ ચ નિરુજ્ઝતિ, રૂપસઞ્ઞા ચ નિરુજ્ઝતિ, સે આયતને વેદિતબ્બે…પે… યત્થ જિવ્હા ચ નિરુજ્ઝતિ, રસસઞ્ઞા ચ નિરુજ્ઝતિ, સે આયતને વેદિતબ્બે…પે… યત્થ મનો ચ નિરુજ્ઝતિ, ધમ્મસઞ્ઞા ચ નિરુજ્ઝતિ, સે આયતને વેદિતબ્બે’તિ, તેસં નો, ભન્તે, અમ્હાકં અચિરપક્કન્તસ્સ ભગવતો એતદહોસિ – ‘ઇદં ખો નો, આવુસો, ભગવા સંખિત્તેન ઉદ્દેસં ઉદ્દિસિત્વા વિત્થારેન અત્થં અવિભજિત્વા ઉટ્ઠાયાસના વિહારં પવિટ્ઠો – તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, સે આયતને વેદિતબ્બે યત્થ ચક્ખુ ચ નિરુજ્ઝતિ, રૂપસઞ્ઞા ચ નિરુજ્ઝતિ, સે આયતને વેદિતબ્બે…પે… યત્થ મનો ચ નિરુજ્ઝતિ, ધમ્મસઞ્ઞા ચ નિરુજ્ઝતિ, સે આયતને વેદિતબ્બે’તિ. ‘કો નુ ખો ઇમસ્સ ભગવતા સંખિત્તેન ઉદ્દેસસ્સ ઉદ્દિટ્ઠસ્સ વિત્થારેન અત્થં અવિભત્તસ્સ વિત્થારેન અત્થં વિભજેય્યા’તિ? તેસં નો, ભન્તે, અમ્હાકં એતદહોસિ – ‘અયં ખો આયસ્મા આનન્દો સત્થુ ચેવ સંવણ્ણિતો, સમ્ભાવિતો ચ વિઞ્ઞૂનં સબ્રહ્મચારીનં. પહોતિ ચાયસ્મા આનન્દો ઇમસ્સ ભગવતા સંખિત્તેન ઉદ્દેસસ્સ ઉદ્દિટ્ઠસ્સ વિત્થારેન અત્થં અવિભત્તસ્સ વિત્થારેન અત્થં વિભજિતું. યંનૂન મયં યેનાયસ્મા આનન્દો તેનુપસઙ્કમેય્યામ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં આનન્દં એતમત્થં પટિપુચ્છેય્યામા’તિ. અથ ખો મયં, ભન્તે, યેનાયસ્મા આનન્દો તેનુપસઙ્કમિમ્હ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં આનન્દં એતમત્થં પટિપુચ્છિમ્હ. તેસં નો, ભન્તે, આયસ્મતા આનન્દેન ઇમેહિ આકારેહિ, ઇમેહિ પદેહિ, ઇમેહિ બ્યઞ્જનેહિ અત્થો વિભત્તો’’તિ.

‘‘પણ્ડિતો, ભિક્ખવે, આનન્દો; મહાપઞ્ઞો, ભિક્ખવે, આનન્દો! મં ચેપિ તુમ્હે, ભિક્ખવે, એતમત્થં પટિપુચ્છેય્યાથ, અહમ્પિ તં એવમેવં બ્યાકરેય્યં યથા તં આનન્દેન બ્યાકતં. એસો ચેવેતસ્સ અત્થો. એવઞ્ચ નં ધારેય્યાથા’’તિ. ચતુત્થં.

૫. સક્કપઞ્હસુત્તં

૧૧૮. એકં સમયં ભગવા રાજગહે વિહરતિ ગિજ્ઝકૂટે પબ્બતે. અથ ખો સક્કો દેવાનમિન્દો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં અટ્ઠાસિ. એકમન્તં ઠિતો ખો સક્કો દેવાનમિન્દો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘કો નુ ખો, ભન્તે, હેતુ, કો પચ્ચયો યેન મિધેકચ્ચે સત્તા દિટ્ઠેવ ધમ્મે નો પરિનિબ્બાયન્તિ? કો પન, ભન્તે, હેતુ, કો પચ્ચયો યેન મિધેકચ્ચે સત્તા દિટ્ઠેવ ધમ્મે પરિનિબ્બાયન્તી’’તિ?

‘‘સન્તિ ખો, દેવાનમિન્દ, ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યા રૂપા, ઇટ્ઠા કન્તા મનાપા પિયરૂપા કામૂપસંહિતા રજનીયા. તઞ્ચે ભિક્ખુ અભિનન્દતિ અભિવદતિ અજ્ઝોસાય તિટ્ઠતિ. તસ્સ તં અભિનન્દતો અભિવદતો અજ્ઝોસાય તિટ્ઠતો તન્નિસ્સિતં વિઞ્ઞાણં હોતિ તદુપાદાનં. સઉપાદાનો, દેવાનમિન્દ, ભિક્ખુ નો પરિનિબ્બાયતિ…પે….

‘‘સન્તિ ખો, દેવાનમિન્દ, જિવ્હાવિઞ્ઞેય્યા રસા…પે… સન્તિ ખો, દેવાનમિન્દ, મનોવિઞ્ઞેય્યા ધમ્મા, ઇટ્ઠા કન્તા મનાપા પિયરૂપા કામૂપસંહિતા રજનીયા. તઞ્ચે ભિક્ખુ અભિનન્દતિ અભિવદતિ અજ્ઝોસાય તિટ્ઠતિ. તસ્સ તં અભિનન્દતો અભિવદતો અજ્ઝોસાય તિટ્ઠતો તન્નિસ્સિતં વિઞ્ઞાણં હોતિ તદુપાદાનં. સઉપાદાનો, દેવાનમિન્દ, ભિક્ખુ નો પરિનિબ્બાયતિ. અયં ખો, દેવાનમિન્દ, હેતુ, અયં પચ્ચયો યેન મિધેકચ્ચે સત્તા દિટ્ઠેવ ધમ્મે નો પરિનિબ્બાયન્તિ.

‘‘સન્તિ ચ ખો, દેવાનમિન્દ, ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યા રૂપા, ઇટ્ઠા કન્તા મનાપા પિયરૂપા કામૂપસંહિતા રજનીયા. તઞ્ચે ભિક્ખુ નાભિનન્દતિ નાભિવદતિ નાજ્ઝોસાય તિટ્ઠતિ. તસ્સ તં અનભિનન્દતો અનભિવદતો અનજ્ઝોસાય તિટ્ઠતો ન તન્નિસ્સિતં વિઞ્ઞાણં હોતિ, ન તદુપાદાનં. અનુપાદાનો, દેવાનમિન્દ, ભિક્ખુ પરિનિબ્બાયતિ…પે….

‘‘સન્તિ ખો, દેવાનમિન્દ, જિવ્હાવિઞ્ઞેય્યા રસા…પે… સન્તિ ખો, દેવાનમિન્દ, મનોવિઞ્ઞેય્યા ધમ્મા ઇટ્ઠા કન્તા મનાપા પિયરૂપા કામૂપસંહિતા રજનીયા. તઞ્ચે ભિક્ખુ નાભિનન્દતિ નાભિવદતિ નાજ્ઝોસાય તિટ્ઠતિ. તસ્સ તં અનભિનન્દતો અનભિવદતો અનજ્ઝોસાય તિટ્ઠતો ન તન્નિસ્સિતં વિઞ્ઞાણં હોતિ ન તદુપાદાનં. અનુપાદાનો, દેવાનમિન્દ, ભિક્ખુ પરિનિબ્બાયતિ. અયં ખો, દેવાનમિન્દ, હેતુ, અયં પચ્ચયો યેન મિધેકચ્ચે સત્તા દિટ્ઠેવ ધમ્મે પરિનિબ્બાયન્તી’’તિ. પઞ્ચમં.

૬. પઞ્ચસિખસુત્તં

૧૧૯. એકં સમયં ભગવા રાજગહે વિહરતિ ગિજ્ઝકૂટે પબ્બતે. અથ ખો પઞ્ચસિખો ગન્ધબ્બદેવપુત્તો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં અટ્ઠાસિ. એકમન્તં ઠિતો ખો પઞ્ચસિખો ગન્ધબ્બદેવપુત્તો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘કો નુ ખો, ભન્તે, હેતુ, કો પચ્ચયો યેન મિધેકચ્ચે સત્તા દિટ્ઠેવ ધમ્મે નો પરિનિબ્બાયન્તિ? કો પન, ભન્તે, હેતુ, કો પચ્ચયો યેન મિધેકચ્ચે સત્તા દિટ્ઠેવ ધમ્મે પરિનિબ્બાયન્તી’’તિ? ‘‘સન્તિ ખો, પઞ્ચસિખ, ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યા રૂપા…પે… સન્તિ ખો, પઞ્ચસિખ, મનોવિઞ્ઞેય્યા ધમ્મા, ઇટ્ઠા કન્તા મનાપા પિયરૂપા કામૂપસંહિતા રજનીયા. તઞ્ચે ભિક્ખુ અભિનન્દતિ અભિવદતિ અજ્ઝોસાય તિટ્ઠતિ. તસ્સ તં અભિનન્દતો અભિવદતો અજ્ઝોસાય તિટ્ઠતો તન્નિસ્સિતં વિઞ્ઞાણં હોતિ તદુપાદાનં. સઉપાદાનો, પઞ્ચસિખ, ભિક્ખુ નો પરિનિબ્બાયતિ. અયં ખો, પઞ્ચસિખ, હેતુ, અયં પચ્ચયો યેન મિધેકચ્ચે સત્તા દિટ્ઠેવ ધમ્મે નો પરિનિબ્બાયન્તિ’’.

‘‘સન્તિ ચ ખો, પઞ્ચસિખ, ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યા રૂપા ઇટ્ઠા કન્તા મનાપા…પે… સન્તિ ખો, પઞ્ચસિખ, મનોવિઞ્ઞેય્યા ધમ્મા ઇટ્ઠા કન્તા મનાપા પિયરૂપા કામૂપસંહિતા રજનીયા. તઞ્ચે ભિક્ખુ નાભિનન્દતિ નાભિવદતિ નાજ્ઝોસાય તિટ્ઠતિ, તસ્સ તં અનભિનન્દતો અનભિવદતો અનજ્ઝોસાય તિટ્ઠતો ન તન્નિસ્સિતં વિઞ્ઞાણં હોતિ, ન તદુપાદાનં. અનુપાદાનો, પઞ્ચસિખ, ભિક્ખુ પરિનિબ્બાયતિ. અયં ખો, પઞ્ચસિખ, હેતુ, અયં પચ્ચયો યેન મિધેકચ્ચે સત્તા દિટ્ઠેવ ધમ્મે પરિનિબ્બાયન્તી’’તિ. છટ્ઠં.

૭. સારિપુત્તસદ્ધિવિહારિકસુત્તં

૧૨૦. એકં સમયં આયસ્મા સારિપુત્તો સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. અથ ખો અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ યેનાયસ્મા સારિપુત્તો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મતા સારિપુત્તેન સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો સો ભિક્ખુ આયસ્મન્તં સારિપુત્તં એતદવોચ – ‘‘સદ્ધિવિહારિકો, આવુસો સારિપુત્ત, ભિક્ખુ સિક્ખં પચ્ચક્ખાય હીનાયાવત્તો’’તિ.

‘‘એવમેતં, આવુસો, હોતિ ઇન્દ્રિયેસુ અગુત્તદ્વારસ્સ, ભોજને અમત્તઞ્ઞુનો, જાગરિયં અનનુયુત્તસ્સ. ‘સો વતાવુસો, ભિક્ખુ ઇન્દ્રિયેસુ અગુત્તદ્વારો ભોજને અમત્તઞ્ઞૂ જાગરિયં અનનુયુત્તો યાવજીવં પરિપુણ્ણં પરિસુદ્ધં બ્રહ્મચરિયં સન્તાનેસ્સતી’તિ નેતં ઠાનં વિજ્જતિ. ‘સો વતાવુસો, ભિક્ખુ ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારો, ભોજને મત્તઞ્ઞૂ, જાગરિયં અનુયુત્તો યાવજીવં પરિપુણ્ણં પરિસુદ્ધં બ્રહ્મચરિયં સન્તાનેસ્સતી’તિ ઠાનમેતં વિજ્જતિ.

‘‘કથઞ્ચાવુસો, ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારો હોતિ? ઇધાવુસો, ભિક્ખુ ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા ન નિમિત્તગ્ગાહી હોતિ નાનુબ્યઞ્જનગ્ગાહી. યત્વાધિકરણમેનં ચક્ખુન્દ્રિયં અસંવુતં વિહરન્તં અભિજ્ઝાદોમનસ્સા પાપકા અકુસલા ધમ્મા અન્વાસ્સવેય્યું તસ્સ સંવરાય પટિપજ્જતિ, રક્ખતિ ચક્ખુન્દ્રિયં, ચક્ખુન્દ્રિયે સંવરં આપજ્જતિ. સોતેન સદ્દં સુત્વા… ઘાનેન ગન્ધં ઘાયિત્વા… જિવ્હાય રસં સાયિત્વા… કાયેન ફોટ્ઠબ્બં ફુસિત્વા… મનસા ધમ્મં વિઞ્ઞાય ન નિમિત્તગ્ગાહી હોતિ નાનુબ્યઞ્જનગ્ગાહી. યત્વાધિકરણમેનં મનિન્દ્રિયં અસંવુતં વિહરન્તં અભિજ્ઝાદોમનસ્સા પાપકા અકુસલા ધમ્મા અન્વાસ્સવેય્યું, તસ્સ સંવરાય પટિપજ્જતિ, રક્ખતિ મનિન્દ્રિયં, મનિન્દ્રિયે સંવરં આપજ્જતિ. એવં ખો, આવુસો, ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારો હોતિ.

‘‘કથઞ્ચાવુસો, ભોજને મત્તઞ્ઞૂ હોતિ? ઇધાવુસો, ભિક્ખુ પટિસઙ્ખા યોનિસો આહારં આહારેતિ – ‘નેવ દવાય, ન મદાય, ન મણ્ડનાય, ન વિભૂસનાય, યાવદેવ ઇમસ્સ કાયસ્સ ઠિતિયા યાપનાય, વિહિંસૂપરતિયા, બ્રહ્મચરિયાનુગ્ગહાય. ઇતિ પુરાણઞ્ચ વેદનં પટિહઙ્ખામિ, નવઞ્ચ વેદનં ન ઉપ્પાદેસ્સામિ, યાત્રા ચ મે ભવિસ્સતિ, અનવજ્જતા ચ ફાસુવિહારો ચા’તિ. એવં ખો, આવુસો, ભોજને મત્તઞ્ઞૂ હોતિ.

‘‘કથઞ્ચાવુસો, જાગરિયં અનુયુત્તો હોતિ? ઇધાવુસો, ભિક્ખુ દિવસં ચઙ્કમેન નિસજ્જાય આવરણીયેહિ ધમ્મેહિ ચિત્તં પરિસોધેતિ. રત્તિયા પઠમં યામં ચઙ્કમેન નિસજ્જાય આવરણીયેહિ ધમ્મેહિ ચિત્તં પરિસોધેતિ. રત્તિયા મજ્ઝિમં યામં દક્ખિણેન પસ્સેન સીહસેય્યં કપ્પેતિ પાદે પાદં અચ્ચાધાય સતો સમ્પજાનો, ઉટ્ઠાનસઞ્ઞં મનસિ કરિત્વા. રત્તિયા પચ્છિમં યામં પચ્ચુટ્ઠાય ચઙ્કમેન નિસજ્જાય આવરણીયેહિ ધમ્મેહિ ચિત્તં પરિસોધેતિ. એવં ખો, આવુસો, જાગરિયં અનુયુત્તો હોતિ. તસ્માતિહાવુસો, એવં સિક્ખિતબ્બં – ‘ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારા ભવિસ્સામ, ભોજને મત્તઞ્ઞુનો, જાગરિયં અનુયુત્તા’તિ. એવઞ્હિ વો, આવુસો, સિક્ખિતબ્બ’’ન્તિ. સત્તમં.

૮. રાહુલોવાદસુત્તં

૧૨૧. એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. અથ ખો ભગવતો રહોગતસ્સ પટિસલ્લીનસ્સ એવં ચેતસો પરિવિતક્કો ઉદપાદિ – ‘‘પરિપક્કા ખો રાહુલસ્સ વિમુત્તિપરિપાચનિયા ધમ્મા; યંનૂનાહં રાહુલં ઉત્તરિં આસવાનં ખયે વિનેય્ય’’ન્તિ. અથ ખો ભગવા પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય સાવત્થિયં પિણ્ડાય ચરિત્વા પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપટિક્કન્તો આયસ્મન્તં રાહુલં આમન્તેસિ – ‘‘ગણ્હાહિ, રાહુલ, નિસીદનં. યેન અન્ધવનં તેનુપસઙ્કમિસ્સામ દિવાવિહારાયા’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો આયસ્મા રાહુલો ભગવતો પટિસ્સુત્વા નિસીદનં આદાય ભગવન્તં પિટ્ઠિતો પિટ્ઠિતો અનુબન્ધિ.

તેન ખો પન સમયેન અનેકાનિ દેવતાસહસ્સાનિ ભગવન્તં અનુબન્ધાનિ હોન્તિ – ‘‘અજ્જ ભગવા આયસ્મન્તં રાહુલં ઉત્તરિં આસવાનં ખયે વિનેસ્સતી’’તિ. અથ ખો ભગવા અન્ધવનં અજ્ઝોગાહેત્વા અઞ્ઞતરસ્મિં રુક્ખમૂલે પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિ. આયસ્માપિ ખો રાહુલો ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નં ખો આયસ્મન્તં રાહુલં ભગવા એતદવોચ –

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, રાહુલ, ચક્ખુ નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વા’’તિ?

‘‘અનિચ્ચં, ભન્તે’’.

‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વા તં સુખં વા’’તિ?

‘‘દુક્ખં, ભન્તે’’.

‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વિપરિણામધમ્મં, કલ્લં નુ તં સમનુપસ્સિતું – ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’’’તિ?

‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ( ) [(તં કિં મઞ્ઞસિ) એવમિતરેસુપિ (મ. નિ. ૩.૪૧૬-૪૧૭)]

‘‘રૂપા નિચ્ચા વા અનિચ્ચા વા’’તિ?

‘‘અનિચ્ચા, ભન્તે’’…પે….

‘‘ચક્ખુવિઞ્ઞાણં નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વા’’તિ?

‘‘અનિચ્ચં, ભન્તે’’…પે….

‘‘ચક્ખુસમ્ફસ્સો નિચ્ચો વા અનિચ્ચો વા’’તિ?

‘‘અનિચ્ચો, ભન્તે’’…પે….

‘‘યમ્પિદં ચક્ખુસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદનાગતં, સઞ્ઞાગતં, સઙ્ખારગતં, વિઞ્ઞાણગતં, તમ્પિ નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વા’’તિ?

‘‘અનિચ્ચં, ભન્તે’’.

‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વા તં સુખં વા’’તિ?

‘‘દુક્ખં, ભન્તે’’.

‘‘નો હેતં, ભન્તે’’…પે….

‘‘જિવ્હા નિચ્ચા વા અનિચ્ચા વા’’તિ?

‘‘અનિચ્ચા, ભન્તે’’…પે….

‘‘જિવ્હાવિઞ્ઞાણં નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વા’’તિ?

‘‘અનિચ્ચં, ભન્તે’’…પે….

‘‘જિવ્હાસમ્ફસ્સો નિચ્ચો વા અનિચ્ચો વા’’તિ?

‘‘અનિચ્ચો, ભન્તે’’…પે….

‘‘યમ્પિદં જિવ્હાસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદનાગતં, સઞ્ઞાગતં, સઙ્ખારગતં, વિઞ્ઞાણગતં, તમ્પિ નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વા’’તિ?

‘‘અનિચ્ચં, ભન્તે’’.

‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વા તં સુખં વા’’તિ?

‘‘દુક્ખં, ભન્તે’’.

‘‘નો હેતં, ભન્તે’’…પે….

‘‘મનો નિચ્ચો વા અનિચ્ચો વા’’તિ?

‘‘અનિચ્ચો, ભન્તે’’.

‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વા તં સુખં વાતિ?

‘‘દુક્ખં, ભન્તે’’.

‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વિપરિણામધમ્મં, કલ્લં નુ તં સમનુપસ્સિતું ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’’’તિ?

‘‘નો હેતં, ભન્તે’’.

‘‘ધમ્મા નિચ્ચા વા અનિચ્ચા વા’’તિ?

‘‘અનિચ્ચા, ભન્તે’’…પે….

‘‘મનોવિઞ્ઞાણં નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વા’’તિ?

‘‘અનિચ્ચં, ભન્તે’’…પે….

‘‘મનોસમ્ફસ્સો નિચ્ચો વા અનિચ્ચો વા’’તિ?

‘‘અનિચ્ચો, ભન્તે’’…પે….

‘‘યમ્પિદં મનોસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદનાગતં, સઞ્ઞાગતં, સઙ્ખારગતં, વિઞ્ઞાણગતં, તમ્પિ નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વા’’તિ?

‘‘અનિચ્ચં, ભન્તે’’.

‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વા તં સુખં વા’’તિ?

‘‘દુક્ખં, ભન્તે’’.

‘‘નો હેતં, ભન્તે’’.

‘‘એવં પસ્સં, રાહુલ, સુતવા અરિયસાવકો ચક્ખુસ્મિમ્પિ નિબ્બિન્દતિ, રૂપેસુપિ નિબ્બિન્દતિ, ચક્ખુવિઞ્ઞાણેપિ નિબ્બિન્દતિ, ચક્ખુસમ્ફસ્સેપિ નિબ્બિન્દતિ, યમ્પિદં ચક્ખુસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદનાગતં સઞ્ઞાગતં સઙ્ખારગતં વિઞ્ઞાણગતં તસ્મિમ્પિ નિબ્બિન્દતિ…પે… જિવ્હાયપિ નિબ્બિન્દતિ, રસેસુપિ નિબ્બિન્દતિ, જિવ્હાવિઞ્ઞાણેપિ નિબ્બિન્દતિ, જિવ્હાસમ્ફસ્સેપિ નિબ્બિન્દતિ, યમ્પિદં જિવ્હાસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદનાગતં સઞ્ઞાગતં સઙ્ખારગતં વિઞ્ઞાણગતં તસ્મિમ્પિ નિબ્બિન્દતિ…પે….

‘‘મનસ્મિમ્પિ નિબ્બિન્દતિ, ધમ્મેસુપિ નિબ્બિન્દતિ, મનોવિઞ્ઞાણેપિ નિબ્બિન્દતિ, મનોસમ્ફસ્સેપિ નિબ્બિન્દતિ, યમ્પિદં મનોસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદનાગતં સઞ્ઞાગતં સઙ્ખારગતં વિઞ્ઞાણગતં તસ્મિમ્પિ નિબ્બિન્દતિ. નિબ્બિન્દં વિરજ્જતિ; વિરાગા વિમુચ્ચતિ; વિમુત્તસ્મિં વિમુત્તમિતિ ઞાણં હોતિ. ‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’તિ પજાનાતી’’તિ.

ઇદમવોચ ભગવા. અત્તમનો આયસ્મા રાહુલો ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દિ. ઇમસ્મિઞ્ચ પન વેય્યાકરણસ્મિં ભઞ્ઞમાને આયસ્મતો રાહુલસ્સ અનુપાદાય આસવેહિ ચિત્તં વિમુચ્ચિ. અનેકાનઞ્ચ દેવતાસહસ્સાનં વિરજં વીતમલં ધમ્મચક્ખું ઉદપાદિ – ‘‘યં કિઞ્ચિ સમુદયધમ્મં, સબ્બં તં નિરોધધમ્મ’’ન્તિ. અટ્ઠમં.

૯. સંયોજનિયધમ્મસુત્તં

૧૨૨. ‘‘સંયોજનિયે ચ, ભિક્ખવે, ધમ્મે દેસેસ્સામિ સંયોજનઞ્ચ. તં સુણાથ. કતમે ચ, ભિક્ખવે, સંયોજનિયા ધમ્મા, કતમઞ્ચ સંયોજનં? સન્તિ, ભિક્ખવે, ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યા રૂપા ઇટ્ઠા કન્તા મનાપા પિયરૂપા કામૂપસંહિતા રજનીયા. ઇમે વુચ્ચન્તિ, ભિક્ખવે, સંયોજનિયા ધમ્મા. યો તત્થ છન્દરાગો, તં તત્થ સંયોજનં…પે… સન્તિ, ભિક્ખવે, જિવ્હાવિઞ્ઞેય્યા રસા…પે… સન્તિ, ભિક્ખવે, મનોવિઞ્ઞેય્યા ધમ્મા ઇટ્ઠા કન્તા મનાપા પિયરૂપા કામૂપસંહિતા રજનીયા. ઇમે વુચ્ચન્તિ, ભિક્ખવે, સંયોજનિયા ધમ્મા. યો તત્થ છન્દરાગો તં તત્થ સંયોજન’’ન્તિ. નવમં.

૧૦. ઉપાદાનિયધમ્મસુત્તં

૧૨૩. ‘‘ઉપાદાનિયે ચ, ભિક્ખવે, ધમ્મે દેસેસ્સામિ ઉપાદાનઞ્ચ. તં સુણાથ. કતમે ચ, ભિક્ખવે, ઉપાદાનિયા ધમ્મા, કતમઞ્ચ ઉપાદાનં? સન્તિ, ભિક્ખવે, ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યા રૂપા ઇટ્ઠા કન્તા મનાપા પિયરૂપા કામૂપસંહિતા રજનીયા. ઇમે વુચ્ચન્તિ, ભિક્ખવે, ઉપાદાનિયા ધમ્મા. યો તત્થ છન્દરાગો, તં તત્થ ઉપાદાનં…પે… સન્તિ, ભિક્ખવે, જિવ્હાવિઞ્ઞેય્યા રસા…પે… સન્તિ, ભિક્ખવે, મનોવિઞ્ઞેય્યા ધમ્મા ઇટ્ઠા કન્તા મનાપા પિયરૂપા કામૂપસંહિતા રજનીયા. ઇમે વુચ્ચન્તિ, ભિક્ખવે, ઉપાદાનિયા ધમ્મા. યો તત્થ છન્દરાગો તં તત્થ ઉપાદાન’’ન્તિ. દસમં.

લોકકામગુણવગ્ગો દ્વાદસમો.

તસ્સુદ્દાનં –

મારપાસેન દ્વે વુત્તા, લોકકામગુણેન ચ;

સક્કો પઞ્ચસિખો ચેવ, સારિપુત્તો ચ રાહુલો;

સંયોજનં ઉપાદાનં, વગ્ગો તેન પવુચ્ચતીતિ.