૨. તિસ્સસુત્તં

૮૪. સાવત્થિનિદાનં. તેન ખો પન સમયેન આયસ્મા તિસ્સો ભગવતો પિતુચ્છાપુત્તો સમ્બહુલાનં ભિક્ખૂનં એવમારોચેતિ – ‘‘અપિ મે, આવુસો, મધુરકજાતો વિય કાયો; દિસાપિ મે ન પક્ખાયન્તિ; ધમ્માપિ મં ન પટિભન્તિ; થિનમિદ્ધઞ્ચ [થીનમિદ્ધઞ્ચ (સી. સ્યા. કં. પી.)] મે ચિત્તં પરિયાદાય તિટ્ઠતિ; અનભિરતો ચ બ્રહ્મચરિયં ચરામિ; હોતિ ચ મે ધમ્મેસુ વિચિકિચ્છા’’તિ.

અથ ખો સમ્બહુલા ભિક્ખૂ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. એકમન્તં નિસિન્ના ખો તે ભિક્ખૂ ભગવન્તં એતદવોચું – ‘‘આયસ્મા, ભન્તે, તિસ્સો ભગવતો પિતુચ્છાપુત્તો સમ્બહુલાનં ભિક્ખૂનં એવમારોચેતિ – ‘અપિ મે, આવુસો, મધુરકજાતો વિય કાયો; દિસાપિ મે ન પક્ખાયન્તિ; ધમ્માપિ મં ન પટિભન્તિ; થિનમિદ્ધઞ્ચ મે ચિત્તં પરિયાદાય તિટ્ઠતિ; અનભિરતો ચ બ્રહ્મચરિયં ચરામિ; હોતિ ચ મે ધમ્મેસુ વિચિકિચ્છા’’’તિ.

અથ ખો ભગવા અઞ્ઞતરં ભિક્ખું આમન્તેસિ – ‘‘એહિ ત્વં, ભિક્ખુ, મમ વચનેન તિસ્સં ભિક્ખું આમન્તેહી’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો સો ભિક્ખુ ભગવતો પટિસ્સુત્વા યેનાયસ્મા તિસ્સો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં તિસ્સં એતદવોચ – ‘‘સત્થા તં, આવુસો તિસ્સ, આમન્તેતી’’તિ. ‘‘એવમાવુસો’’તિ ખો આયસ્મા તિસ્સો તસ્સ ભિક્ખુનો પટિસ્સુત્વા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નં ખો આયસ્મન્તં તિસ્સં ભગવા એતદવોચ – ‘‘સચ્ચં કિર ત્વં, તિસ્સ, સમ્બહુલાનં ભિક્ખૂનં એવમારોચેસિ – ‘અપિ મે, આવુસો, મધુરકજાતો વિય કાયો…પે… હોતિ ચ મે ધમ્મેસુ વિચિકિચ્છા’’’તિ? ‘‘એવં, ભન્તે’’. ‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, તિસ્સ, રૂપે અવિગતરાગસ્સ અવિગતચ્છન્દસ્સ અવિગતપેમસ્સ અવિગતપિપાસસ્સ અવિગતપરિળાહસ્સ અવિગતતણ્હસ્સ, તસ્સ રૂપસ્સ વિપરિણામઞ્ઞથાભાવા ઉપ્પજ્જન્તિ સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા’’તિ? ‘‘એવં, ભન્તે’’.

‘‘સાધુ સાધુ, તિસ્સ! એવઞ્હેતં, તિસ્સ, હોતિ. યથા તં રૂપે અવિગતરાગસ્સ… વેદનાય… સઞ્ઞાય… સઙ્ખારેસુ અવિગતરાગસ્સ…પે… તેસં સઙ્ખારાનં વિપરિણામઞ્ઞથાભાવા ઉપ્પજ્જન્તિ સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા’’તિ? ‘‘એવં, ભન્તે’’.

‘‘સાધુ સાધુ, તિસ્સ! એવઞ્હેતં, તિસ્સ, હોતિ. યથા તં વિઞ્ઞાણે અવિગતરાગસ્સ અવિગતચ્છન્દસ્સ અવિગતપેમસ્સ અવિગતપિપાસસ્સ અવિગતપરિળાહસ્સ અવિગતતણ્હસ્સ, તસ્સ વિઞ્ઞાણસ્સ વિપરિણામઞ્ઞથાભાવા ઉપ્પજ્જન્તિ સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા’’તિ? ‘‘એવં, ભન્તે’’.

‘‘સાધુ સાધુ, તિસ્સ! એવઞ્હેતં, તિસ્સ, હોતિ. યથા તં વિઞ્ઞાણે અવિગતરાગસ્સ. તં કિં મઞ્ઞસિ, તિસ્સ, રૂપે વિગતરાગસ્સ વિગતચ્છન્દસ્સ વિગતપેમસ્સ વિગતપિપાસસ્સ વિગતપરિળાહસ્સ વિગતતણ્હસ્સ, તસ્સ રૂપસ્સ વિપરિણામઞ્ઞથાભાવા ઉપ્પજ્જન્તિ સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’.

‘‘સાધુ સાધુ, તિસ્સ! એવઞ્હેતં, તિસ્સ, હોતિ. યથા તં રૂપે વિગતરાગસ્સ… વેદનાય… સઞ્ઞાય… સઙ્ખારેસુ વિગતરાગસ્સ… વિઞ્ઞાણે વિગતરાગસ્સ વિગતચ્છન્દસ્સ વિગતપેમસ્સ વિગતપિપાસસ્સ વિગતપરિળાહસ્સ વિગતતણ્હસ્સ તસ્સ વિઞ્ઞાણસ્સ વિપરિણામઞ્ઞથાભાવા ઉપ્પજ્જન્તિ સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’.

‘‘સાધુ સાધુ, તિસ્સ! એવઞ્હેતં, તિસ્સ, હોતિ. યથા તં વિઞ્ઞાણે વિગતરાગસ્સ. તં કિં મઞ્ઞસિ, તિસ્સ, રૂપં નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વા’’તિ? ‘‘અનિચ્ચં, ભન્તે’’. ‘‘વેદના … સઞ્ઞા… સઙ્ખારા… વિઞ્ઞાણં નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વા’’તિ? ‘‘અનિચ્ચં, ભન્તે’’. તસ્માતિહ…પે… એવં પસ્સં…પે… નાપરં ઇત્થત્તાયાતિ પજાનાતી’’તિ.

‘‘સેય્યથાપિ, તિસ્સ, દ્વે પુરિસા – એકો પુરિસો અમગ્ગકુસલો, એકો પુરિસો મગ્ગકુસલો. તમેનં સો અમગ્ગકુસલો પુરિસો અમું મગ્ગકુસલં પુરિસં મગ્ગં પુચ્છેય્ય. સો એવં વદેય્ય – ‘એહિ, ભો પુરિસ, અયં મગ્ગો. તેન મુહુત્તં ગચ્છ. તેન મુહુત્તં ગન્ત્વા દક્ખિસ્સસિ દ્વેધાપથં, તત્થ વામં મુઞ્ચિત્વા દક્ખિણં ગણ્હાહિ. તેન મુહુત્તં ગચ્છ. તેન મુહુત્તં ગન્ત્વા દક્ખિસ્સસિ તિબ્બં વનસણ્ડં. તેન મુહુત્તં ગચ્છ. તેન મુહુત્તં ગન્ત્વા દક્ખિસ્સસિ મહન્તં નિન્નં પલ્લલં. તેન મુહુત્તં ગચ્છ. તેન મુહુત્તં ગન્ત્વા દક્ખિસ્સસિ સોબ્ભં પપાતં. તેન મુહુત્તં ગચ્છ. તેન મુહુત્તં ગન્ત્વા દક્ખિસ્સસિ સમં ભૂમિભાગં રમણીય’’’ન્તિ.

‘‘ઉપમા ખો મ્યાયં, તિસ્સ, કતા અત્થસ્સ વિઞ્ઞાપનાય. અયં ચેવેત્થ અત્થો – ‘પુરિસો અમગ્ગકુસલો’તિ ખો, તિસ્સ, પુથુજ્જનસ્સેતં અધિવચનં. ‘પુરિસો મગ્ગકુસલો’તિ ખો, તિસ્સ, તથાગતસ્સેતં અધિવચનં અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ. ‘દ્વેધાપથો’તિ ખો, તિસ્સ, વિચિકિચ્છાયેતં અધિવચનં. ‘વામો મગ્ગો’તિ ખો, તિસ્સ, અટ્ઠઙ્ગિકસ્સેતં મિચ્છામગ્ગસ્સ અધિવચનં, સેય્યથિદં – મિચ્છાદિટ્ઠિયા…પે… મિચ્છાસમાધિસ્સ. ‘દક્ખિણો મગ્ગો’તિ ખો, તિસ્સ, અરિયસ્સેતં અટ્ઠઙ્ગિકસ્સ મગ્ગસ્સ અધિવચનં, સેય્યથિદં – સમ્માદિટ્ઠિયા…પે… સમ્માસમાધિસ્સ. ‘તિબ્બો વનસણ્ડો’તિ ખો, તિસ્સ, અવિજ્જાયેતં અધિવચનં. ‘મહન્તં નિન્નં પલ્લલ’ન્તિ ખો, તિસ્સ, કામાનમેતં અધિવચનં. ‘સોબ્ભો પપાતો’તિ ખો, તિસ્સ, કોધૂપાયાસસ્સેતં અધિવચનં. ‘સમો ભૂમિભાગો રમણીયો’તિ ખો, તિસ્સ, નિબ્બાનસ્સેતં અધિવચનં. અભિરમ, તિસ્સ, અભિરમ, તિસ્સ! અહમોવાદેન અહમનુગ્ગહેન અહમનુસાસનિયા’’તિ [અહમામિસધમ્માનુગ્ગહેન મમોવાદેન મમાનુસાસનિયાતિ (ક.)].

ઇદમવોચ ભગવા. અત્તમનો આયસ્મા તિસ્સો ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દીતિ. દુતિયં.