૯. થેરવગ્ગો

૧. આનન્દસુત્તં

૮૩. સાવત્થિનિદાનં. તત્ર ખો આયસ્મા આનન્દો ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘આવુસો, ભિક્ખવે’’તિ. ‘‘આવુસો’’તિ ખો તે ભિક્ખૂ આયસ્મતો આનન્દસ્સ પચ્ચસ્સોસું. આયસ્મા આનન્દો એતદવોચ –

‘‘પુણ્ણો નામ, આવુસો, આયસ્મા મન્તાણિપુત્તો [મન્તાનિપુત્તો (ક. સી. સ્યા. કં. પી. ક.)] અમ્હાકં નવકાનં સતં બહૂપકારો હોતિ. સો અમ્હે ઇમિના ઓવાદેન ઓવદતિ – ‘ઉપાદાય, આવુસો આનન્દ, અસ્મીતિ હોતિ, નો અનુપાદાય. કિઞ્ચ ઉપાદાય અસ્મીતિ હોતિ, નો અનુપાદાય? રૂપં ઉપાદાય અસ્મીતિ હોતિ, નો અનુપાદાય. વેદનં… સઞ્ઞં… સઙ્ખારે… વિઞ્ઞાણં ઉપાદાય અસ્મીતિ હોતિ, નો અનુપાદાય’’’.

‘‘સેય્યથાપિ, આવુસો આનન્દ, ઇત્થી વા પુરિસો વા દહરો યુવા મણ્ડનકજાતિકો આદાસે વા પરિસુદ્ધે પરિયોદાતે અચ્છે વા ઉદકપત્તે સકં મુખનિમિત્તં પચ્ચવેક્ખમાનો ઉપાદાય પસ્સેય્ય, નો અનુપાદાય; એવમેવ ખો, આવુસો આનન્દ, રૂપં ઉપાદાય અસ્મીતિ હોતિ, નો અનુપાદાય. વેદનં… સઞ્ઞં… સઙ્ખારે… વિઞ્ઞાણં ઉપાદાય અસ્મીતિ હોતિ, નો અનુપાદાય.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, આવુસો આનન્દ, ‘રૂપં નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વા’’’તિ? ‘અનિચ્ચં, આવુસો’. વેદના… સઞ્ઞા … સઙ્ખારા… વિઞ્ઞાણં નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વા’તિ? ‘અનિચ્ચં, આવુસો’. તસ્માતિહ…પે… એવં પસ્સં…પે… નાપરં ઇત્થત્તાયાતિ પજાનાતીતિ. પુણ્ણો નામ આવુસો આયસ્મા મન્તાણિપુત્તો અમ્હાકં નવકાનં સતં બહૂપકારો હોતિ. સો અમ્હે ઇમિના ઓવાદેન ઓવદતિ. ઇદઞ્ચ પન મે આયસ્મતો પુણ્ણસ્સ મન્તાણિપુત્તસ્સ ધમ્મદેસનં સુત્વા ધમ્મો અભિસમિતોતિ. પઠમં.

૨. તિસ્સસુત્તં

૮૪. સાવત્થિનિદાનં. તેન ખો પન સમયેન આયસ્મા તિસ્સો ભગવતો પિતુચ્છાપુત્તો સમ્બહુલાનં ભિક્ખૂનં એવમારોચેતિ – ‘‘અપિ મે, આવુસો, મધુરકજાતો વિય કાયો; દિસાપિ મે ન પક્ખાયન્તિ; ધમ્માપિ મં ન પટિભન્તિ; થિનમિદ્ધઞ્ચ [થીનમિદ્ધઞ્ચ (સી. સ્યા. કં. પી.)] મે ચિત્તં પરિયાદાય તિટ્ઠતિ; અનભિરતો ચ બ્રહ્મચરિયં ચરામિ; હોતિ ચ મે ધમ્મેસુ વિચિકિચ્છા’’તિ.

અથ ખો સમ્બહુલા ભિક્ખૂ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. એકમન્તં નિસિન્ના ખો તે ભિક્ખૂ ભગવન્તં એતદવોચું – ‘‘આયસ્મા, ભન્તે, તિસ્સો ભગવતો પિતુચ્છાપુત્તો સમ્બહુલાનં ભિક્ખૂનં એવમારોચેતિ – ‘અપિ મે, આવુસો, મધુરકજાતો વિય કાયો; દિસાપિ મે ન પક્ખાયન્તિ; ધમ્માપિ મં ન પટિભન્તિ; થિનમિદ્ધઞ્ચ મે ચિત્તં પરિયાદાય તિટ્ઠતિ; અનભિરતો ચ બ્રહ્મચરિયં ચરામિ; હોતિ ચ મે ધમ્મેસુ વિચિકિચ્છા’’’તિ.

અથ ખો ભગવા અઞ્ઞતરં ભિક્ખું આમન્તેસિ – ‘‘એહિ ત્વં, ભિક્ખુ, મમ વચનેન તિસ્સં ભિક્ખું આમન્તેહી’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો સો ભિક્ખુ ભગવતો પટિસ્સુત્વા યેનાયસ્મા તિસ્સો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં તિસ્સં એતદવોચ – ‘‘સત્થા તં, આવુસો તિસ્સ, આમન્તેતી’’તિ. ‘‘એવમાવુસો’’તિ ખો આયસ્મા તિસ્સો તસ્સ ભિક્ખુનો પટિસ્સુત્વા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નં ખો આયસ્મન્તં તિસ્સં ભગવા એતદવોચ – ‘‘સચ્ચં કિર ત્વં, તિસ્સ, સમ્બહુલાનં ભિક્ખૂનં એવમારોચેસિ – ‘અપિ મે, આવુસો, મધુરકજાતો વિય કાયો…પે… હોતિ ચ મે ધમ્મેસુ વિચિકિચ્છા’’’તિ? ‘‘એવં, ભન્તે’’. ‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, તિસ્સ, રૂપે અવિગતરાગસ્સ અવિગતચ્છન્દસ્સ અવિગતપેમસ્સ અવિગતપિપાસસ્સ અવિગતપરિળાહસ્સ અવિગતતણ્હસ્સ, તસ્સ રૂપસ્સ વિપરિણામઞ્ઞથાભાવા ઉપ્પજ્જન્તિ સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા’’તિ? ‘‘એવં, ભન્તે’’.

‘‘સાધુ સાધુ, તિસ્સ! એવઞ્હેતં, તિસ્સ, હોતિ. યથા તં રૂપે અવિગતરાગસ્સ… વેદનાય… સઞ્ઞાય… સઙ્ખારેસુ અવિગતરાગસ્સ…પે… તેસં સઙ્ખારાનં વિપરિણામઞ્ઞથાભાવા ઉપ્પજ્જન્તિ સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા’’તિ? ‘‘એવં, ભન્તે’’.

‘‘સાધુ સાધુ, તિસ્સ! એવઞ્હેતં, તિસ્સ, હોતિ. યથા તં વિઞ્ઞાણે અવિગતરાગસ્સ અવિગતચ્છન્દસ્સ અવિગતપેમસ્સ અવિગતપિપાસસ્સ અવિગતપરિળાહસ્સ અવિગતતણ્હસ્સ, તસ્સ વિઞ્ઞાણસ્સ વિપરિણામઞ્ઞથાભાવા ઉપ્પજ્જન્તિ સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા’’તિ? ‘‘એવં, ભન્તે’’.

‘‘સાધુ સાધુ, તિસ્સ! એવઞ્હેતં, તિસ્સ, હોતિ. યથા તં વિઞ્ઞાણે અવિગતરાગસ્સ. તં કિં મઞ્ઞસિ, તિસ્સ, રૂપે વિગતરાગસ્સ વિગતચ્છન્દસ્સ વિગતપેમસ્સ વિગતપિપાસસ્સ વિગતપરિળાહસ્સ વિગતતણ્હસ્સ, તસ્સ રૂપસ્સ વિપરિણામઞ્ઞથાભાવા ઉપ્પજ્જન્તિ સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’.

‘‘સાધુ સાધુ, તિસ્સ! એવઞ્હેતં, તિસ્સ, હોતિ. યથા તં રૂપે વિગતરાગસ્સ… વેદનાય… સઞ્ઞાય… સઙ્ખારેસુ વિગતરાગસ્સ… વિઞ્ઞાણે વિગતરાગસ્સ વિગતચ્છન્દસ્સ વિગતપેમસ્સ વિગતપિપાસસ્સ વિગતપરિળાહસ્સ વિગતતણ્હસ્સ તસ્સ વિઞ્ઞાણસ્સ વિપરિણામઞ્ઞથાભાવા ઉપ્પજ્જન્તિ સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’.

‘‘સાધુ સાધુ, તિસ્સ! એવઞ્હેતં, તિસ્સ, હોતિ. યથા તં વિઞ્ઞાણે વિગતરાગસ્સ. તં કિં મઞ્ઞસિ, તિસ્સ, રૂપં નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વા’’તિ? ‘‘અનિચ્ચં, ભન્તે’’. ‘‘વેદના … સઞ્ઞા… સઙ્ખારા… વિઞ્ઞાણં નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વા’’તિ? ‘‘અનિચ્ચં, ભન્તે’’. તસ્માતિહ…પે… એવં પસ્સં…પે… નાપરં ઇત્થત્તાયાતિ પજાનાતી’’તિ.

‘‘સેય્યથાપિ, તિસ્સ, દ્વે પુરિસા – એકો પુરિસો અમગ્ગકુસલો, એકો પુરિસો મગ્ગકુસલો. તમેનં સો અમગ્ગકુસલો પુરિસો અમું મગ્ગકુસલં પુરિસં મગ્ગં પુચ્છેય્ય. સો એવં વદેય્ય – ‘એહિ, ભો પુરિસ, અયં મગ્ગો. તેન મુહુત્તં ગચ્છ. તેન મુહુત્તં ગન્ત્વા દક્ખિસ્સસિ દ્વેધાપથં, તત્થ વામં મુઞ્ચિત્વા દક્ખિણં ગણ્હાહિ. તેન મુહુત્તં ગચ્છ. તેન મુહુત્તં ગન્ત્વા દક્ખિસ્સસિ તિબ્બં વનસણ્ડં. તેન મુહુત્તં ગચ્છ. તેન મુહુત્તં ગન્ત્વા દક્ખિસ્સસિ મહન્તં નિન્નં પલ્લલં. તેન મુહુત્તં ગચ્છ. તેન મુહુત્તં ગન્ત્વા દક્ખિસ્સસિ સોબ્ભં પપાતં. તેન મુહુત્તં ગચ્છ. તેન મુહુત્તં ગન્ત્વા દક્ખિસ્સસિ સમં ભૂમિભાગં રમણીય’’’ન્તિ.

‘‘ઉપમા ખો મ્યાયં, તિસ્સ, કતા અત્થસ્સ વિઞ્ઞાપનાય. અયં ચેવેત્થ અત્થો – ‘પુરિસો અમગ્ગકુસલો’તિ ખો, તિસ્સ, પુથુજ્જનસ્સેતં અધિવચનં. ‘પુરિસો મગ્ગકુસલો’તિ ખો, તિસ્સ, તથાગતસ્સેતં અધિવચનં અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ. ‘દ્વેધાપથો’તિ ખો, તિસ્સ, વિચિકિચ્છાયેતં અધિવચનં. ‘વામો મગ્ગો’તિ ખો, તિસ્સ, અટ્ઠઙ્ગિકસ્સેતં મિચ્છામગ્ગસ્સ અધિવચનં, સેય્યથિદં – મિચ્છાદિટ્ઠિયા…પે… મિચ્છાસમાધિસ્સ. ‘દક્ખિણો મગ્ગો’તિ ખો, તિસ્સ, અરિયસ્સેતં અટ્ઠઙ્ગિકસ્સ મગ્ગસ્સ અધિવચનં, સેય્યથિદં – સમ્માદિટ્ઠિયા…પે… સમ્માસમાધિસ્સ. ‘તિબ્બો વનસણ્ડો’તિ ખો, તિસ્સ, અવિજ્જાયેતં અધિવચનં. ‘મહન્તં નિન્નં પલ્લલ’ન્તિ ખો, તિસ્સ, કામાનમેતં અધિવચનં. ‘સોબ્ભો પપાતો’તિ ખો, તિસ્સ, કોધૂપાયાસસ્સેતં અધિવચનં. ‘સમો ભૂમિભાગો રમણીયો’તિ ખો, તિસ્સ, નિબ્બાનસ્સેતં અધિવચનં. અભિરમ, તિસ્સ, અભિરમ, તિસ્સ! અહમોવાદેન અહમનુગ્ગહેન અહમનુસાસનિયા’’તિ [અહમામિસધમ્માનુગ્ગહેન મમોવાદેન મમાનુસાસનિયાતિ (ક.)].

ઇદમવોચ ભગવા. અત્તમનો આયસ્મા તિસ્સો ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દીતિ. દુતિયં.

૩. યમકસુત્તં

૮૫. એકં સમયં આયસ્મા સારિપુત્તો સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. તેન ખો પન સમયેન યમકસ્સ નામ ભિક્ખુનો એવરૂપં પાપકં દિટ્ઠિગતં ઉપ્પન્નં હોતિ – ‘‘તથાહં ભગવતા ધમ્મં દેસિતં આજાનામિ, યથા ખીણાસવો ભિક્ખુ કાયસ્સ ભેદા ઉચ્છિજ્જતિ વિનસ્સતિ, ન હોતિ પરં મરણા’’તિ.

અસ્સોસું ખો સમ્બહુલા ભિક્ખૂ યમકસ્સ કિર નામ ભિક્ખુનો એવરૂપં પાપકં દિટ્ઠિગતં ઉપ્પન્નં હોતિ – ‘‘તથાહં ભગવતા ધમ્મં દેસિતં આજાનામિ, યથા ખીણાસવો ભિક્ખુ કાયસ્સ ભેદા ઉચ્છિજ્જતિ વિનસ્સતિ, ન હોતિ પરં મરણા’’તિ. અથ ખો તે ભિક્ખૂ યેનાયસ્મા યમકો તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મતા યમકેન સદ્ધિં સમ્મોદિંસુ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. એકમન્તં નિસિન્ના ખો તે ભિક્ખૂ આયસ્મન્તં યમકં એતદવોચું –

‘‘સચ્ચં કિર તે, આવુસો યમક, એવરૂપં પાપકં દિટ્ઠિગતં ઉપ્પન્નં – ‘તથાહં ભગવતા ધમ્મં દેસિતં આજાનામિ, યથા ખીણાસવો ભિક્ખુ કાયસ્સ ભેદા ઉચ્છિજ્જતિ વિનસ્સતિ, ન હોતિ પરં મરણા’’’તિ? ‘‘એવં ખ્વાહં, આવુસો, ભગવતા ધમ્મં દેસિતં આજાનામિ – ‘ખીણાસવો ભિક્ખુ કાયસ્સ ભેદા ઉચ્છિજ્જતિ વિનસ્સતિ, ન હોતિ પરં મરણા’’’તિ.

‘‘મા, આવુસો યમક, એવં અવચ, મા ભગવન્તં અબ્ભાચિક્ખિ. ન હિ સાધુ ભગવતો અબ્ભાચિક્ખનં. ન હિ ભગવા એવં વદેય્ય – ‘ખીણાસવો ભિક્ખુ કાયસ્સ ભેદા ઉચ્છિજ્જતિ વિનસ્સતિ, ન હોતિ પરં મરણા’’’તિ. એવમ્પિ ખો આયસ્મા યમકો તેહિ ભિક્ખૂહિ વુચ્ચમાનો તથેવ તં પાપકં દિટ્ઠિગતં થામસા પરામાસા અભિનિવિસ્સ વોહરતિ – ‘‘તથાહં ભગવતા ધમ્મં દેસિતં આજાનામિ, યથા ખીણાસવો ભિક્ખુ કાયસ્સ ભેદા ઉચ્છિજ્જતિ વિનસ્સતિ, ન હોતિ પરં મરણા’’તિ.

યતો ખો તે ભિક્ખૂ નાસક્ખિંસુ આયસ્મન્તં યમકં એતસ્મા પાપકા દિટ્ઠિગતા વિવેચેતું, અથ ખો તે ભિક્ખૂ ઉટ્ઠાયાસના યેનાયસ્મા સારિપુત્તો તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં સારિપુત્તં એતદવોચું – ‘‘યમકસ્સ નામ, આવુસો સારિપુત્ત, ભિક્ખુનો એવરૂપં પાપકં દિટ્ઠિગતં ઉપ્પન્નં – ‘તથાહં ભગવતા ધમ્મં દેસિતં આજાનામિ યથા ખીણાસવો ભિક્ખુ કાયસ્સ ભેદા ઉચ્છિજ્જતિ વિનસ્સતિ, ન હોતિ પરં મરણા’તિ. સાધાયસ્મા સારિપુત્તો યેન યમકો ભિક્ખુ તેનુપસઙ્કમતુ અનુકમ્પં ઉપાદાયા’’તિ. અધિવાસેસિ ખો આયસ્મા સારિપુત્તો તુણ્હીભાવેન. અથ ખો આયસ્મા સારિપુત્તો સાયન્હસમયં પટિસલ્લાના વુટ્ઠિતો યેનાયસ્મા યમકો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મતા યમકેન સદ્ધિં સમ્મોદિ…પે… એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા સારિપુત્તો આયસ્મન્તં યમકં એતદવોચ –

‘‘સચ્ચં કિર તે, આવુસો યમક, એવરૂપં પાપકં દિટ્ઠિગતં ઉપ્પન્નં – ‘તથાહં ભગવતા ધમ્મં દેસિતં આજાનામિ, યથા ખીણાસવો ભિક્ખુ કાયસ્સ ભેદા ઉચ્છિજ્જતિ વિનસ્સતિ, ન હોતિ પરં મરણા’’’તિ? ‘‘એવં ખ્વાહં, આવુસો, ભગવતા ધમ્મં દેસિતં આજાનામિ, યથા ખીણાસવો ભિક્ખુ કાયસ્સ ભેદા ઉચ્છિજ્જતિ વિનસ્સતિ, ન હોતિ પરં મરણા’’તિ.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, આવુસો યમક, રૂપં નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વા’’તિ? ‘‘અનિચ્ચં, આવુસો’’. ‘‘વેદના નિચ્ચા… સઞ્ઞા… સઙ્ખારા… વિઞ્ઞાણં નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વા’’તિ? ‘‘અનિચ્ચં, આવુસો’’. તસ્માતિહ…પે… એવં પસ્સં…પે… નાપરં ઇત્થત્તાયાતિ પજાનાતી’’તિ.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, આવુસો યમક, રૂપં તથાગતોતિ સમનુપસ્સસી’’તિ? ‘‘નો હેતં, આવુસો’’ … ‘‘વેદનં તથાગતોતિ સમનુપસ્સસી’’તિ? ‘‘નો હેતં, આવુસો’’… ‘‘સઞ્ઞં… સઙ્ખારે… વિઞ્ઞાણં તથાગતોતિ સમનુપસ્સસી’’તિ? ‘‘નો હેતં, આવુસો’’.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, આવુસો યમક, રૂપસ્મિં તથાગતોતિ સમનુપસ્સસી’’તિ? ‘‘નો હેતં, આવુસો’’. ‘‘અઞ્ઞત્ર રૂપા તથાગતોતિ સમનુપસ્સસી’’તિ? ‘‘નો હેતં, આવુસો’’. ‘‘વેદનાય… અઞ્ઞત્ર વેદનાય…પે… સઞ્ઞાય… અઞ્ઞત્ર સઞ્ઞાય… સઙ્ખારેસુ… અઞ્ઞત્ર સઙ્ખારેહિ… વિઞ્ઞાણસ્મિં તથાગતોતિ સમનુપસ્સસી’’તિ? ‘‘નો હેતં, આવુસો’’. ‘‘અઞ્ઞત્ર વિઞ્ઞાણા તથાગતોતિ સમનુપસ્સસી’’તિ? ‘‘નો હેતં, આવુસો’’.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, આવુસો યમક, રૂપં… વેદનં… સઞ્ઞં… સઙ્ખારે… વિઞ્ઞાણં તથાગતોતિ સમનુપસ્સસી’’તિ? ‘‘નો હેતં, આવુસો’’.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, આવુસો યમક, અયં સો અરૂપી… અવેદનો… અસઞ્ઞી… અસઙ્ખારો… અવિઞ્ઞાણો તથાગતોતિ સમનુપસ્સસી’’તિ? ‘‘નો હેતં, આવુસો’’. ‘‘એત્થ ચ તે, આવુસો યમક, દિટ્ઠેવ ધમ્મે સચ્ચતો થેતતો [તથતો (સ્યા. કં.)] તથાગતે અનુપલબ્ભિયમાને [તથાગતે અનુપલબ્ભમાને (?)], કલ્લં નુ તે તં વેય્યાકરણં – ‘તથાહં ભગવતા ધમ્મં દેસિતં આજાનામિ, યથા ખીણાસવો ભિક્ખુ કાયસ્સ ભેદા ઉચ્છિજ્જતિ વિનસ્સતિ, ન હોતિ પરં મરણા’’’તિ?

‘‘અહુ ખો મે તં, આવુસો સારિપુત્ત, પુબ્બે અવિદ્દસુનો પાપકં દિટ્ઠિગતં; ઇદઞ્ચ પનાયસ્મતો સારિપુત્તસ્સ ધમ્મદેસનં સુત્વા તઞ્ચેવ પાપકં દિટ્ઠિગતં પહીનં, ધમ્મો ચ મે અભિસમિતો’’તિ.

‘‘સચે તં, આવુસો યમક, એવં પુચ્છેય્યું – ‘યો સો, આવુસો યમક, ભિક્ખુ અરહં ખીણાસવો સો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા કિં હોતી’તિ? એવં પુટ્ઠો ત્વં, આવુસો યમક, કિન્તિ બ્યાકરેય્યાસી’’તિ? ‘‘સચે મં, આવુસો, એવં પુચ્છેય્યું – ‘યો સો, આવુસો યમક, ભિક્ખુ અરહં ખીણાસવો સો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા કિં હોતી’તિ? એવં પુટ્ઠોહં, આવુસો, એવં બ્યાકરેય્યં – ‘રૂપં ખો, આવુસો, અનિચ્ચં. યદનિચ્ચં તં દુક્ખં; યં દુક્ખં તં નિરુદ્ધં તદત્થઙ્ગતં. વેદના… સઞ્ઞા… સઙ્ખારા… વિઞ્ઞાણં અનિચ્ચં. યદનિચ્ચં તં દુક્ખં; યં દુક્ખં તં નિરુદ્ધં તદત્થઙ્ગત’ન્તિ. એવં પુટ્ઠોહં, આવુસો, એવં બ્યાકરેય્ય’’ન્તિ.

‘‘સાધુ સાધુ, આવુસો યમક! તેન હાવુસો, યમક, ઉપમં તે કરિસ્સામિ એતસ્સેવ અત્થસ્સ ભિય્યોસોમત્તાય ઞાણાય. સેય્યથાપિ, આવુસો યમક, ગહપતિ વા ગહપતિપુત્તો વા અડ્ઢો મહદ્ધનો મહાભોગો; સો ચ આરક્ખસમ્પન્નો. તસ્સ કોચિદેવ પુરિસો ઉપ્પજ્જેય્ય અનત્થકામો અહિતકામો અયોગક્ખેમકામો જીવિતા વોરોપેતુકામો. તસ્સ એવમસ્સ – ‘અયં ખો ગહપતિ વા ગહપતિપુત્તો વા અડ્ઢો મહદ્ધનો મહાભોગો; સો ચ આરક્ખસમ્પન્નો; નાયં [ન હાયં (સ્યા. કં.)] સુકરો પસય્હ જીવિતા વોરોપેતું. યંનૂનાહં અનુપખજ્જ જીવિતા વોરોપેય્ય’ન્તિ. સો તં ગહપતિં વા ગહપતિપુત્તં વા ઉપસઙ્કમિત્વા એવં વદેય્ય – ‘ઉપટ્ઠહેય્યં તં, ભન્તે’તિ. તમેનં સો ગહપતિ વા ગહપતિપુત્તો વા ઉપટ્ઠાપેય્ય. સો ઉપટ્ઠહેય્ય પુબ્બુટ્ઠાયી પચ્છાનિપાતી કિંકારપટિસ્સાવી મનાપચારી પિયવાદી. તસ્સ સો ગહપતિ વા ગહપતિપુત્તો વા મિત્તતોપિ નં સદ્દહેય્ય [દહેય્ય (સ્યા. કં. પી. ક.)]; સુહજ્જતોપિ નં સદ્દહેય્ય; તસ્મિઞ્ચ વિસ્સાસં આપજ્જેય્ય. યદા ખો, આવુસો, તસ્સ પુરિસસ્સ એવમસ્સ – ‘સંવિસ્સત્થો ખો મ્યાયં ગહપતિ વા ગહપતિપુત્તો વા’તિ, અથ નં રહોગતં વિદિત્વા તિણ્હેન સત્થેન જીવિતા વોરોપેય્ય.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, આવુસો યમક, યદા હિ સો પુરિસો અમું ગહપતિં વા ગહપતિપુત્તં વા ઉપસઙ્કમિત્વા એવં આહ – ‘ઉપટ્ઠહેય્યં તં, ભન્તે’તિ, તદાપિ સો વધકોવ. વધકઞ્ચ પન સન્તં ન અઞ્ઞાસિ – ‘વધકો મે’તિ. યદાપિ સો ઉપટ્ઠહતિ પુબ્બુટ્ઠાયી પચ્છાનિપાતી કિંકારપટિસ્સાવી મનાપચારી પિયવાદી, તદાપિ સો વધકોવ. વધકઞ્ચ પન સન્તં ન અઞ્ઞાસિ – ‘વધકો મે’તિ. યદાપિ નં રહોગતં વિદિત્વા તિણ્હેન સત્થેન જીવિતા વોરોપેતિ, તદાપિ સો વધકોવ. વધકઞ્ચ પન સન્તં ન અઞ્ઞાસિ – ‘વધકો મે’’’તિ. ‘‘એવમાવુસો’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, આવુસો, અસ્સુતવા પુથુજ્જનો અરિયાનં અદસ્સાવી અરિયધમ્મસ્સ અકોવિદો અરિયધમ્મે અવિનીતો, સપ્પુરિસાનં અદસ્સાવી સપ્પુરિસધમ્મસ્સ અકોવિદો સપ્પુરિસધમ્મે અવિનીતો રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતિ, રૂપવન્તં વા અત્તાનં; અત્તનિ વા રૂપં, રૂપસ્મિં વા અત્તાનં. વેદનં… સઞ્ઞં… સઙ્ખારે… વિઞ્ઞાણં અત્તતો સમનુપસ્સતિ, વિઞ્ઞાણવન્તં વા અત્તાનં; અત્તનિ વા વિઞ્ઞાણં, વિઞ્ઞાણસ્મિં વા અત્તાનં’’.

‘‘સો અનિચ્ચં રૂપં ‘અનિચ્ચં રૂપ’ન્તિ યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ. અનિચ્ચં વેદનં ‘અનિચ્ચા વેદના’તિ યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ. અનિચ્ચં સઞ્ઞં ‘અનિચ્ચા સઞ્ઞા’તિ યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ. અનિચ્ચે સઙ્ખારે ‘અનિચ્ચા સઙ્ખારા’તિ યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ. અનિચ્ચં વિઞ્ઞાણં ‘અનિચ્ચં વિઞ્ઞાણ’ન્તિ યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ.

‘‘દુક્ખં રૂપં ‘દુક્ખં રૂપ’ન્તિ યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ. દુક્ખં વેદનં… દુક્ખં સઞ્ઞં… દુક્ખે સઙ્ખારે… દુક્ખં વિઞ્ઞાણં ‘દુક્ખં વિઞ્ઞાણ’ન્તિ યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ.

‘‘અનત્તં રૂપં ‘અનત્તા રૂપ’ન્તિ યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ. અનત્તં વેદનં… અનત્તં સઞ્ઞં… અનત્તે સઙ્ખારે… અનત્તં વિઞ્ઞાણં ‘અનત્તં વિઞ્ઞાણ’ન્તિ યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ.

‘‘સઙ્ખતં રૂપં ‘સઙ્ખતં રૂપ’ન્તિ યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ. સઙ્ખતં વેદનં… સઙ્ખતં સઞ્ઞં… સઙ્ખતે સઙ્ખારે… સઙ્ખતં વિઞ્ઞાણં ‘સઙ્ખતં વિઞ્ઞાણ’ન્તિ યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ.

‘‘વધકં રૂપં ‘વધકં રૂપ’ન્તિ યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ. વધકં વેદનં ‘વધકા વેદના’તિ… વધકં સઞ્ઞં ‘વધકા સઞ્ઞા’તિ… વધકે સઙ્ખારે ‘વધકા સઙ્ખારા’તિ યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ. વધકં વિઞ્ઞાણં ‘વધકં વિઞ્ઞાણ’ન્તિ યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ.

‘‘સો રૂપં ઉપેતિ ઉપાદિયતિ અધિટ્ઠાતિ ‘અત્તા મે’તિ. વેદનં… સઞ્ઞં… સઙ્ખારે… વિઞ્ઞાણં ઉપેતિ ઉપાદિયતિ અધિટ્ઠાતિ ‘અત્તા મે’તિ. તસ્સિમે પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા ઉપેતા ઉપાદિન્ના દીઘરત્તં અહિતાય દુક્ખાય સંવત્તન્તિ.

‘‘સુતવા ચ ખો, આવુસો, અરિયસાવકો અરિયાનં દસ્સાવી…પે… સપ્પુરિસધમ્મે સુવિનીતો ન રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતિ, ન રૂપવન્તં અત્તાનં; ન અત્તનિ રૂપં, ન રૂપસ્મિં અત્તાનં. ન વેદનં… ન સઞ્ઞં… ન સઙ્ખારે… ન વિઞ્ઞાણં અત્તતો સમનુપસ્સતિ, ન વિઞ્ઞાણવન્તં અત્તાનં; ન અત્તનિ વિઞ્ઞાણં, ન વિઞ્ઞાણસ્મિં અત્તાનં.

‘‘સો અનિચ્ચં રૂપં ‘અનિચ્ચં રૂપ’ન્તિ યથાભૂતં પજાનાતિ. અનિચ્ચં વેદનં … અનિચ્ચં સઞ્ઞં… અનિચ્ચે સઙ્ખારે … અનિચ્ચં વિઞ્ઞાણં ‘અનિચ્ચં વિઞ્ઞાણ’ન્તિ યથાભૂતં પજાનાતિ.

‘‘દુક્ખં રૂપં ‘દુક્ખં રૂપ’ન્તિ યથાભૂતં પજાનાતિ. દુક્ખં વેદનં… દુક્ખં સઞ્ઞં… દુક્ખે સઙ્ખારે… દુક્ખં વિઞ્ઞાણં ‘દુક્ખં વિઞ્ઞાણ’ન્તિ યથાભૂતં પજાનાતિ.

‘‘અનત્તં રૂપં ‘અનત્તા રૂપ’ન્તિ યથાભૂતં પજાનાતિ. અનત્તં વેદનં… અનત્તં સઞ્ઞં… અનત્તે સઙ્ખારે… અનત્તં વિઞ્ઞાણં ‘અનત્તા વિઞ્ઞાણ’ન્તિ યથાભૂતં પજાનાતિ.

‘‘સઙ્ખતં રૂપં ‘સઙ્ખતં રૂપ’ન્તિ યથાભૂતં પજાનાતિ. સઙ્ખતં વેદનં… સઙ્ખતં સઞ્ઞં… સઙ્ખતે સઙ્ખારે… સઙ્ખતં વિઞ્ઞાણં ‘સઙ્ખતં વિઞ્ઞાણ’ન્તિ યથાભૂતં પજાનાતિ.

‘‘વધકં રૂપં ‘વધકં રૂપ’ન્તિ યથાભૂતં પજાનાતિ. વધકં વેદનં… વધકં સઞ્ઞં… વધકે સઙ્ખારે ‘‘વધકા સઙ્ખારા’’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ. વધકં વિઞ્ઞાણં ‘વધકં વિઞ્ઞાણ’ન્તિ યથાભૂતં પજાનાતિ.

‘‘સો રૂપં ન ઉપેતિ, ન ઉપાદિયતિ, નાધિટ્ઠાતિ – ‘અત્તા મે’તિ. વેદનં… સઞ્ઞં… સઙ્ખારે… વિઞ્ઞાણં ન ઉપેતિ, ન ઉપાદિયતિ, નાધિટ્ઠાતિ – ‘અત્તા મે’તિ. તસ્સિમે પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા અનુપેતા અનુપાદિન્ના દીઘરત્તં હિતાય સુખાય સંવત્તન્તી’’તિ. ‘‘એવમેતં, આવુસો સારિપુત્ત, હોતિ યેસં આયસ્મન્તાનં તાદિસા સબ્રહ્મચારિનો અનુકમ્પકા અત્થકામા ઓવાદકા અનુસાસકા. ઇદઞ્ચ પન મે આયસ્મતો સારિપુત્તસ્સ ધમ્મદેસનં સુત્વા અનુપાદાય આસવેહિ ચિત્તં વિમુત્ત’’ન્તિ. તતિયં.

૪. અનુરાધસુત્તં

૮૬. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા વેસાલિયં વિહરતિ મહાવને કૂટાગારસાલાયં. તેન ખો પન સમયેન આયસ્મા અનુરાધો ભગવતો અવિદૂરે અરઞ્ઞકુટિકાયં વિહરતિ. અથ ખો સમ્બહુલા અઞ્ઞતિત્થિયા પરિબ્બાજકા યેન આયસ્મા અનુરાધો તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મતા અનુરાધેન સદ્ધિં સમ્મોદિંસુ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. એકમન્તં નિસિન્ના ખો તે અઞ્ઞતિત્થિયા પરિબ્બાજકા આયસ્મન્તં અનુરાધં એતદવોચું – ‘‘યો સો, આવુસો અનુરાધ, તથાગતો ઉત્તમપુરિસો પરમપુરિસો પરમપત્તિપત્તો, તં તથાગતો ઇમેસુ ચતૂસુ ઠાનેસુ પઞ્ઞાપયમાનો પઞ્ઞાપેતિ – ‘હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિ વા, ‘ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિ વા, ‘હોતિ ચ ન ચ હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિ વા, ‘નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિ વા’’તિ?

એવં વુત્તે, આયસ્મા અનુરાધો તે અઞ્ઞતિત્થિયે પરિબ્બાજકે એતદવોચ – ‘‘યો સો આવુસો તથાગતો ઉત્તમપુરિસો પરમપુરિસો પરમપત્તિપત્તો તં તથાગતો અઞ્ઞત્ર ઇમેહિ ચતૂહિ ઠાનેહિ પઞ્ઞાપયમાનો પઞ્ઞાપેતિ – ‘હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિ વા, ‘ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિ વા, ‘હોતિ ચ ન ચ હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિ વા, ‘નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિ વા’’તિ. એવં વુત્તે, અઞ્ઞતિત્થિયા પરિબ્બાજકા આયસ્મન્તં અનુરાધં એતદવોચું – ‘‘સો ચાયં ભિક્ખુ નવો ભવિસ્સતિ અચિરપબ્બજિતો, થેરો વા પન બાલો અબ્યત્તો’’તિ. અથ ખો અઞ્ઞતિત્થિયા પરિબ્બાજકા આયસ્મન્તં અનુરાધં નવવાદેન ચ બાલવાદેન ચ અપસાદેત્વા ઉટ્ઠાયાસના પક્કમિંસુ.

અથ ખો આયસ્મતો અનુરાધસ્સ અચિરપક્કન્તેસુ તેસુ અઞ્ઞતિત્થિયેસુ પરિબ્બાજકેસુ એતદહોસિ – ‘‘સચે ખો મં તે અઞ્ઞતિત્થિયા પરિબ્બાજકા ઉત્તરિં પઞ્હં પુચ્છેય્યું. કથં બ્યાકરમાનો નુ ખ્વાહં તેસં અઞ્ઞતિત્થિયાનં પરિબ્બાજકાનં વુત્તવાદી ચેવ ભગવતો અસ્સં, ન ચ ભગવન્તં અભૂતેન અબ્ભાચિક્ખેય્યં, ધમ્મસ્સ ચાનુધમ્મં બ્યાકરેય્યં, ન ચ કોચિ સહધમ્મિકો વાદાનુવાદો ગારય્હં ઠાનં આગચ્છેય્યા’’તિ?

અથ ખો આયસ્મા અનુરાધો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા…પે… એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા અનુરાધો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘ઇધાહં, ભન્તે, ભગવતો અવિદૂરે અરઞ્ઞકુટિકાયં વિહરામિ. અથ ખો, ભન્તે, સમ્બહુલા અઞ્ઞતિત્થિયા પરિબ્બાજકા યેનાહં તેનુપસઙ્કમિંસુ …પે… મં એતદવોચું – ‘યો સો, આવુસો અનુરાધ, તથાગતો ઉત્તમપુરિસો પરમપુરિસો પરમપત્તિપત્તો તં તથાગતો ઇમેસુ ચતૂસુ ઠાનેસુ પઞ્ઞાપયમાનો પઞ્ઞાપેતિ – હોતિ તથાગતો પરં મરણાતિ વા, ન હોતિ… હોતિ ચ ન ચ હોતિ, નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણાતિ વા’’’તિ?

એવં વુત્તાહં, ભન્તે, તે અઞ્ઞતિત્થિયે પરિબ્બાજકે એતદવોચં – ‘‘યો સો, આવુસો, તથાગતો ઉત્તમપુરિસો પરમપુરિસો પરમપત્તિપત્તો, તં તથાગતો અઞ્ઞત્ર ઇમેહિ ચતૂહિ ઠાનેહિ પઞ્ઞાપયમાનો પઞ્ઞાપેતિ – ‘હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિ વા…પે… ‘નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિ વાતિ. એવં વુત્તે, ભન્તે, તે અઞ્ઞતિત્થિયા પરિબ્બાજકા મં એતદવોચું – ‘સો ચાયં ભિક્ખુ ન વો ભવિસ્સતિ અચિરપબ્બજિતો થેરો વા પન બાલો અબ્યત્તો’તિ. અથ ખો મં, ભન્તે, તે અઞ્ઞતિત્થિયા પરિબ્બાજકા નવવાદેન બાલવાદેન ચ અપસાદેત્વા ઉટ્ઠાયાસના પક્કમિંસુ’’.

‘‘તસ્સ મય્હં, ભન્તે, અચિરપક્કન્તેસુ તેસુ અઞ્ઞતિત્થિયેસુ પરિબ્બાજકેસુ એતદહોસિ – ‘સચે ખો મં તે અઞ્ઞતિત્થિયા પરિબ્બાજકા ઉત્તરિં પઞ્હં પુચ્છેય્યું. કથં બ્યાકરમાનો નુ ખ્વાહં તેસં અઞ્ઞતિત્થિયાનં પરિબ્બાજકાનં વુત્તવાદી ચેવ ભગવતો અસ્સં, ન ચ ભગવન્તં અભૂતેન અબ્ભાચિક્ખેય્યં, ધમ્મસ્સ ચાનુધમ્મં બ્યાકરેય્યં, ન ચ કોચિ સહધમ્મિકો વાદાનુવાદો ગારય્હં ઠાનં આગચ્છેય્યા’’’તિ?

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, અનુરાધ, રૂપં નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વા’’તિ? ‘‘અનિચ્ચં, ભન્તે’’. ‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વા તં સુખં વા’’તિ? ‘‘દુક્ખં, ભન્તે’’. ‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વિપરિણામધમ્મં કલ્લં નુ તં સમનુપસ્સિતું – ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘વેદના… સઞ્ઞા… સઙ્ખારા… વિઞ્ઞાણં નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વા’’તિ? ‘‘અનિચ્ચં ભન્તે’’…પે… તસ્માતિહ…પે… એવં પસ્સં…પે… નાપરં ઇત્થત્તાયાતિ પજાનાતિ’’.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, અનુરાધ, રૂપં તથાગતોતિ સમનુપસ્સસી’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘વેદનં… સઞ્ઞં… સઙ્ખારે… વિઞ્ઞાણં તથાગતોતિ સમનુપસ્સસી’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, અનુરાધ, રૂપસ્મિં તથાગતોતિ સમનુપસ્સસી’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘અઞ્ઞત્ર રૂપા તથાગતોતિ સમનુપસ્સસી’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘વેદનાય…પે… અઞ્ઞત્ર વેદનાય…પે… સઞ્ઞાય… અઞ્ઞત્ર સઞ્ઞાય… સઙ્ખારેસુ… અઞ્ઞત્ર સઙ્ખારેહિ… વિઞ્ઞાણસ્મિં… અઞ્ઞત્ર વિઞ્ઞાણા તથાગતોતિ સમનુપસ્સસી’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, અનુરાધ, રૂપં… વેદના… સઞ્ઞા… સઙ્ખારા… વિઞ્ઞાણં તથાગતોતિ સમનુપસ્સસી’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, અનુરાધ, અયં સો અરૂપી અવેદનો અસઞ્ઞી અસઙ્ખારો અવિઞ્ઞાણો તથાગતોતિ સમનુપસ્સસી’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’.

‘‘એત્થ ચ તે, અનુરાધ, દિટ્ઠેવ ધમ્મે સચ્ચતો થેતતો તથાગતે અનુપલબ્ભિયમાને કલ્લં નુ તે તં વેય્યાકરણં – ‘યો સો, આવુસો, તથાગતો ઉત્તમપુરિસો પરમપુરિસો પરમપત્તિપત્તો તં તથાગતો અઞ્ઞત્ર ઇમેહિ ચતૂહિ ઠાનેહિ પઞ્ઞાપયમાનો પઞ્ઞાપેતિ – હોતિ તથાગતો પરં મરણાતિ વા… નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણાતિ વા’’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’.

‘‘સાધુ સાધુ, અનુરાધ! પુબ્બે ચાહં, અનુરાધ, એતરહિ ચ દુક્ખઞ્ચેવ પઞ્ઞપેમિ, દુક્ખસ્સ ચ નિરોધ’’ન્તિ. ચતુત્થં.

૫. વક્કલિસુત્તં

૮૭. એકં સમયં ભગવા રાજગહે વિહરતિ વેળુવને કલન્દકનિવાપે. તેન ખો પન સમયેન આયસ્મા વક્કલિ કુમ્ભકારનિવેસને વિહરતિ આબાધિકો દુક્ખિતો બાળ્હગિલાનો. અથ ખો આયસ્મા વક્કલિ ઉપટ્ઠાકે આમન્તેસિ – ‘‘એથ તુમ્હે, આવુસો, યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમથ; ઉપસઙ્કમિત્વા મમ વચનેન ભગવતો પાદે સિરસા વન્દથ – ‘વક્કલિ, ભન્તે, ભિક્ખુ આબાધિકો દુક્ખિતો બાળ્હગિલાનો, સો ભગવતો પાદે સિરસા વન્દતી’તિ. એવઞ્ચ વદેથ – ‘સાધુ કિર, ભન્તે, ભગવા યેન વક્કલિ ભિક્ખુ તેનુપસઙ્કમતુ; અનુકમ્પં ઉપાદાયા’’’તિ. ‘‘એવમાવુસો’’તિ ખો તે ભિક્ખૂ આયસ્મતો વક્કલિસ્સ પટિસ્સુત્વા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. એકમન્તં નિસિન્ના ખો તે ભિક્ખૂ ભગવન્તં એતદવોચું – ‘‘વક્કલિ, ભન્તે, ભિક્ખુ આબાધિકો દુક્ખિતો બાળ્હગિલાનો, સો ભગવતો પાદે સિરસા વન્દતિ; એવઞ્ચ પન વદેતિ – ‘સાધુ કિર, ભન્તે, ભગવા યેન વક્કલિ ભિક્ખુ તેનુપસઙ્કમતુ; અનુકમ્પં ઉપાદાયા’’’તિ. અધિવાસેસિ ભગવા તુણ્હીભાવેન.

અથ ખો ભગવા નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય યેનાયસ્મા વક્કલિ તેનુપસઙ્કમિ. અદ્દસા ખો આયસ્મા વક્કલિ ભગવન્તં દૂરતોવ આગચ્છન્તં. દિસ્વાન મઞ્ચકે સમધોસિ [સમઞ્ચોસિ (સી.), સમઞ્ચોપિ (સ્યા. કં.) સં + ધૂ + ઈ = સમધોસિ]. અથ ખો ભગવા આયસ્મન્તં વક્કલિં એતદવોચ – ‘‘અલં, વક્કલિ, મા ત્વં મઞ્ચકે સમધોસિ. સન્તિમાનિ આસનાનિ પઞ્ઞત્તાનિ; તત્થાહં નિસીદિસ્સામી’’તિ. નિસીદિ ભગવા પઞ્ઞત્તે આસને. નિસજ્જ ખો ભગવા આયસ્મન્તં વક્કલિં એતદવોચ – ‘‘કચ્ચિ તે, વક્કલિ, ખમનીયં, કચ્ચિ યાપનીયં, કચ્ચિ દુક્ખા વેદના પટિક્કમન્તિ, નો અભિક્કમન્તિ; પટિક્કમોસાનં પઞ્ઞાયતિ, નો અભિક્કમો’’તિ? ‘‘ન મે, ભન્તે, ખમનીયં, ન યાપનીયં; બાળ્હા મે દુક્ખા વેદના અભિક્કમન્તિ, નો પટિક્કમન્તિ; અભિક્કમોસાનં પઞ્ઞાયતિ, નો પટિક્કમો’’તિ. ‘‘કચ્ચિ તે, વક્કલિ, ન કિઞ્ચિ કુક્કુચ્ચં, ન કોચિ વિપ્પટિસારો’’તિ? ‘‘તગ્ઘ મે, ભન્તે, અનપ્પકં કુક્કુચ્ચં, અનપ્પકો વિપ્પટિસારો’’તિ. ‘‘કચ્ચિ પન તં, વક્કલિ, અત્તા સીલતો ન ઉપવદતી’’તિ? ‘‘ન ખો મં, ભન્તે, અત્તા સીલતો ઉપવદતી’’તિ. ‘‘નો ચે કિર તં, વક્કલિ, અત્તા સીલતો ઉપવદતિ; અથ કિઞ્ચ તે કુક્કુચ્ચં કો ચ વિપ્પટિસારો’’તિ? ‘‘ચિરપટિકાહં, ભન્તે, ભગવન્તં દસ્સનાય ઉપસઙ્કમિતુકામો, નત્થિ ચ મે કાયસ્મિં તાવતિકા બલમત્તા, યાવતાહં [યાહં (સી.), યાયાહં (પી.)] ભગવન્તં દસ્સનાય ઉપસઙ્કમેય્ય’’ન્તિ.

‘‘અલં, વક્કલિ, કિં તે ઇમિના પૂતિકાયેન દિટ્ઠેન? યો ખો, વક્કલિ, ધમ્મં પસ્સતિ સો મં પસ્સતિ; યો મં પસ્સતિ સો ધમ્મં પસ્સતિ. ધમ્મઞ્હિ, વક્કલિ, પસ્સન્તો મં પસ્સતિ; મં પસ્સન્તો ધમ્મં પસ્સતિ.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, વક્કલિ, રૂપં નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વા’’તિ? ‘‘અનિચ્ચં, ભન્તે’’. ‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વા તં સુખં વા’’તિ? ‘‘દુક્ખં, ભન્તે’’. ‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વિપરિણામધમ્મં, કલ્લં નુ તં સમનુપસ્સિતું – ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘વેદના… સઞ્ઞા… સઙ્ખારા… વિઞ્ઞાણં નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વા’’તિ? ‘‘અનિચ્ચં, ભન્તે’’…પે… એસો મે અત્તાતિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘તસ્માતિહ…પે… એવં પસ્સં…પે… નાપરં ઇત્થત્તાયાતિ પજાનાતી’’તિ.

અથ ખો ભગવા આયસ્મન્તં વક્કલિં ઇમિના ઓવાદેન ઓવદિત્વા ઉટ્ઠાયાસના યેન ગિજ્ઝકૂટો પબ્બતો તેન પક્કામિ. અથ ખો આયસ્મા વક્કલિ અચિરપક્કન્તસ્સ ભગવતો ઉપટ્ઠાકે આમન્તેસિ – ‘‘એથ મં, આવુસો, મઞ્ચકં આરોપેત્વા યેન ઇસિગિલિપસ્સં કાળસિલા તેનુપસઙ્કમથ. કથઞ્હિ નામ માદિસો અન્તરઘરે કાલં કત્તબ્બં મઞ્ઞેય્યા’’તિ? ‘‘એવમાવુસો’’તિ ખો તે ભિક્ખૂ આયસ્મતો વક્કલિસ્સ પટિસ્સુત્વા આયસ્મન્તં વક્કલિં મઞ્ચકં આરોપેત્વા યેન ઇસિગિલિપસ્સં કાળસિલા તેનુપસઙ્કમિંસુ. અથ ખો ભગવા તઞ્ચ રત્તિં તઞ્ચ દિવાવસેસં ગિજ્ઝકૂટે પબ્બતે વિહાસિ. અથ ખો દ્વે દેવતાયો અભિક્કન્તાય રત્તિયા અભિક્કન્તવણ્ણા કેવલકપ્પં ગિજ્ઝકૂટં ઓભાસેત્વા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસુ…પે… એકમન્તં અટ્ઠંસુ. એકમન્તં ઠિતા ખો એકા દેવતા ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘વક્કલિ, ભન્તે, ભિક્ખુ વિમોક્ખાય ચેતેતી’’તિ. અપરા દેવતા ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘સો હિ નૂન, ભન્તે, સુવિમુત્તો વિમુચ્ચિસ્સતી’’તિ. ઇદમવોચું તા દેવતાયો. ઇદં વત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વા તત્થેવન્તરધાયિંસુ.

અથ ખો ભગવા તસ્સા રત્તિયા અચ્ચયેન ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘એથ તુમ્હે, ભિક્ખવે, યેન વક્કલિ ભિક્ખુ તેનુપસઙ્કમથ; ઉપસઙ્કમિત્વા વક્કલિં ભિક્ખું એવં વદેથ –

‘‘‘સુણાવુસો ત્વં, વક્કલિ, ભગવતો વચનં દ્વિન્નઞ્ચ દેવતાનં. ઇમં, આવુસો, રત્તિં દ્વે દેવતાયો અભિક્કન્તાય રત્તિયા અભિક્કન્તવણ્ણા કેવલકપ્પં ગિજ્ઝકૂટં ઓભાસેત્વા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં અટ્ઠંસુ. એકમન્તં ઠિતા ખો, આવુસો, એકા દેવતા ભગવન્તં એતદવોચ – વક્કલિ, ભન્તે, ભિક્ખુ વિમોક્ખાય ચેતેતીતિ. અપરા દેવતા ભગવન્તં એતદવોચ – સો હિ નૂન, ભન્તે, સુવિમુત્તો વિમુચ્ચિસ્સતીતિ. ભગવા ચ તં, આવુસો વક્કલિ, એવમાહ – મા ભાયિ, વક્કલિ; મા ભાયિ, વક્કલિ! અપાપકં તે મરણં ભવિસ્સતિ, અપાપિકા કાલકિરિયા’’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો તે ભિક્ખૂ ભગવતો પટિસ્સુત્વા યેનાયસ્મા વક્કલિ તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં વક્કલિં એતદવોચું – ‘‘સુણાવુસો વક્કલિ, ભગવતો વચનં દ્વિન્નઞ્ચ દેવતાન’’ન્તિ.

અથ ખો આયસ્મા વક્કલિ ઉપટ્ઠાકે આમન્તેસિ – ‘‘એથ મં, આવુસો, મઞ્ચકા ઓરોપેથ. કથઞ્હિ નામ માદિસો ઉચ્ચે આસને નિસીદિત્વા તસ્સ ભગવતો સાસનં સોતબ્બં મઞ્ઞેય્યા’’તિ! ‘‘એવમાવુસો’’તિ ખો તે ભિક્ખૂ આયસ્મતો વક્કલિસ્સ પટિસ્સુત્વા આયસ્મન્તં વક્કલિં મઞ્ચકા ઓરોપેસું. ‘‘ઇમં, આવુસો, રત્તિં દ્વે દેવતાયો અભિક્કન્તાય રત્તિયા…પે… એકમન્તં અટ્ઠંસુ. એકમન્તં ઠિતા ખો, આવુસો, એકા દેવતા ભગવન્તં એતદવોચ – ‘વક્કલિ, ભન્તે, ભિક્ખુ વિમોક્ખાય ચેતેતી’તિ. અપરા દેવતા ભગવન્તં એતદવોચ – ‘સો હિ નૂન, ભન્તે, સુવિમુત્તો વિમુચ્ચિસ્સતી’તિ. ભગવા ચ તં, આવુસો વક્કલિ, એવમાહ – ‘મા ભાયિ, વક્કલિ; મા ભાયિ, વક્કલિ! અપાપકં તે મરણં ભવિસ્સતિ, અપાપિકા કાલકિરિયા’’’તિ. ‘‘તેન હાવુસો, મમ વચનેન ભગવતો પાદે સિરસા વન્દથ – ‘વક્કલિ, ભન્તે, ભિક્ખુ આબાધિકો દુક્ખિતો બાળ્હગિલાનો. સો ભગવતો પાદે સિરસા વન્દતી’તિ. એવઞ્ચ વદેથ – ‘રૂપં અનિચ્ચં. તાહં, ભન્તે, ન કઙ્ખામિ. યદનિચ્ચં તં દુક્ખન્તિ ન વિચિકિચ્છામિ. યદનિચ્ચં દુક્ખં વિપરિણામધમ્મં, નત્થિ મે તત્થ છન્દો વા રાગો વા પેમં વાતિ ન વિચિકિચ્છામિ. વેદના અનિચ્ચા. તાહં, ભન્તે, ન કઙ્ખામિ. યદનિચ્ચં તં દુક્ખન્તિ ન વિચિકિચ્છામિ. યદનિચ્ચં દુક્ખં વિપરિણામધમ્મં, નત્થિ મે તત્થ છન્દો વા રાગો વા પેમં વાતિ ન વિચિકિચ્છામિ. સઞ્ઞા… સઙ્ખારા અનિચ્ચા. તાહં, ભન્તે, ન કઙ્ખામિ. યદનિચ્ચં તં દુક્ખન્તિ ન વિચિકિચ્છામિ. યદનિચ્ચં દુક્ખં વિપરિણામધમ્મં, નત્થિ મે તત્થ છન્દો વા રાગો વા પેમં વાતિ ન વિચિકિચ્છામિ. વિઞ્ઞાણં અનિચ્ચં. તાહં, ભન્તે, ન કઙ્ખામિ. યદનિચ્ચં તં દુક્ખન્તિ ન વિચિકિચ્છામિ. યદનિચ્ચં દુક્ખં વિપરિણામધમ્મં, નત્થિ મે તત્થ છન્દો વા રાગો વા પેમં વાતિ ન વિચિકિચ્છામી’’’તિ. ‘‘એવમાવુસો’’તિ ખો તે ભિક્ખૂ આયસ્મતો વક્કલિસ્સ પટિસ્સુત્વા પક્કમિંસુ. અથ ખો આયસ્મા વક્કલિ અચિરપક્કન્તેસુ તેસુ ભિક્ખૂસુ સત્થં આહરેસિ.

અથ ખો તે ભિક્ખૂ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. એકમન્તં નિસિન્ના ખો તે ભિક્ખૂ ભગવન્તં એતદવોચું – ‘‘વક્કલિ, ભન્તે, ભિક્ખુ આબાધિકો દુક્ખિતો બાળ્હગિલાનો; સો ભગવતો પાદે સિરસા વન્દતિ; એવઞ્ચ વદેતિ – ‘રૂપં અનિચ્ચં. તાહં, ભન્તે, ન કઙ્ખામિ. યદનિચ્ચં તં દુક્ખન્તિ ન વિચિકિચ્છામિ. યદનિચ્ચં દુક્ખં વિપરિણામધમ્મં, નત્થિ મે તત્થ છન્દો વા રાગો વા પેમં વાતિ ન વિચિકિચ્છામિ. વેદના… સઞ્ઞા… સઙ્ખારા … વિઞ્ઞાણં અનિચ્ચં. તાહં, ભન્તે, ન કઙ્ખામિ. યદનિચ્ચં તં દુક્ખન્તિ ન વિચિકિચ્છામિ. યદનિચ્ચં દુક્ખં વિપરિણામધમ્મં, નત્થિ મે તત્થ છન્દો વા રાગો વા પેમં વાતિ ન વિચિકિચ્છામી’’’તિ.

અથ ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘આયામ, ભિક્ખવે, યેન ઇસિગિલિપસ્સં કાળસિલા તેનુપસઙ્કમિસ્સામ; યત્થ વક્કલિના કુલપુત્તેન સત્થમાહરિત’’ન્તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું. અથ ખો ભગવા સમ્બહુલેહિ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં યેન ઇસિગિલિપસ્સં કાળસિલા તેનુપસઙ્કમિ. અદ્દસા ખો ભગવા આયસ્મન્તં વક્કલિં દૂરતોવ મઞ્ચકે વિવત્તક્ખન્ધં સેમાનં.

તેન ખો પન સમયેન ધૂમાયિતત્તં તિમિરાયિતત્તં ગચ્છતેવ પુરિમં દિસં, ગચ્છતિ પચ્છિમં દિસં, ગચ્છતિ ઉત્તરં દિસં, ગચ્છતિ દક્ખિણં દિસં, ગચ્છતિ ઉદ્ધં દિસં, ગચ્છતિ અધો દિસં, ગચ્છતિ અનુદિસં. અથ ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘પસ્સથ નો તુમ્હે, ભિક્ખવે, એતં ધૂમાયિતત્તં તિમિરાયિતત્તં ગચ્છતેવ પુરિમં દિસં…પે… ગચ્છતિ અનુદિસ’’ન્તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’. ‘‘એસો ખો, ભિક્ખવે, મારો પાપિમા વક્કલિસ્સ કુલપુત્તસ્સ વિઞ્ઞાણં સમન્વેસતિ [સમન્નેસતિ (ક. સી. પી.)] – ‘કત્થ વક્કલિસ્સ કુલપુત્તસ્સ વિઞ્ઞાણં પતિટ્ઠિત’ન્તિ? અપ્પતિટ્ઠિતેન ચ, ભિક્ખવે, વિઞ્ઞાણેન વક્કલિ કુલપુત્તો પરિનિબ્બુતો’’તિ. પઞ્ચમં.

૬. અસ્સજિસુત્તં

૮૮. એકં સમયં ભગવા રાજગહે વિહરતિ વેળુવને કલન્દકનિવાપે. તેન ખો પન સમયેન આયસ્મા અસ્સજિ કસ્સપકારામે વિહરતિ આબાધિકો દુક્ખિતો બાળ્હગિલાનો. અથ ખો આયસ્મા અસ્સજિ ઉપટ્ઠાકે આમન્તેસિ – ‘‘એથ તુમ્હે, આવુસો, યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમથ; ઉપસઙ્કમિત્વા મમ વચનેન ભગવતો પાદે સિરસા વન્દથ – ‘અસ્સજિ, ભન્તે, ભિક્ખુ આબાધિકો દુક્ખિતો બાળ્હગિલાનો. સો ભગવતો પાદે સિરસા વન્દતી’તિ. એવઞ્ચ વદેથ – ‘સાધુ કિર, ભન્તે, ભગવા યેન અસ્સજિ ભિક્ખુ તેનુપસઙ્કમતુ અનુકમ્પં ઉપાદાયા’’’તિ. ‘‘એવમાવુસો’’તિ ખો તે ભિક્ખૂ આયસ્મતો અસ્સજિસ્સ પટિસ્સુત્વા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. એકમન્તં નિસિન્ના ખો તે ભિક્ખૂ ભગવન્તં એતદવોચું – ‘‘અસ્સજિ, ભન્તે, ભિક્ખુ આબાધિકો…પે… સાધુ કિર, ભન્તે, ભગવા યેન અસ્સજિ ભિક્ખુ તેનુપસઙ્કમતુ અનુકમ્પં ઉપાદાયા’’તિ. અધિવાસેસિ ભગવા તુણ્હીભાવેન.

અથ ખો ભગવા સાયન્હસમયં પટિસલ્લાના વુટ્ઠિતો યેનાયસ્મા અસ્સજિ તેનુપસઙ્કમિ. અદ્દસા ખો આયસ્મા અસ્સજિ ભગવન્તં દૂરતોવ આગચ્છન્તં. દિસ્વાન મઞ્ચકે સમધોસિ. અથ ખો ભગવા આયસ્મન્તં અસ્સજિં [આયસ્મતો અસ્સજિસ્સ (પી. ક.)] એતદવોચ – ‘‘અલં, અસ્સજિ, મા ત્વં મઞ્ચકે સમધોસિ. સન્તિમાનિ આસનાનિ પઞ્ઞત્તાનિ, તત્થાહં નિસીદિસ્સામી’’તિ. નિસીદિ ભગવા પઞ્ઞત્તે આસને. નિસજ્જ ખો ભગવા આયસ્મન્તં અસ્સજિં એતદવોચ – ‘‘કચ્ચિ તે, અસ્સજિ, ખમનીયં, કચ્ચિ યાપનીયં…પે… પટિક્કમોસાનં પઞ્ઞાયતિ નો અભિક્કમો’’તિ?

‘‘ન મે, ભન્તે, ખમનીયં…પે… અભિક્કમોસાનં પઞ્ઞાયતિ નો પટિક્કમો’’તિ. ‘‘કચ્ચિ તે, અસ્સજિ, ન કિઞ્ચિ કુક્કુચ્ચં ન કોચિ વિપ્પટિસારો’’તિ? ‘‘તગ્ઘ મે, ભન્તે, અનપ્પકં કુક્કુચ્ચં અનપ્પકો વિપ્પટિસારો’’તિ. ‘‘કચ્ચિ પન તં, અસ્સજિ, અત્તા સીલતો ન ઉપવદતી’’તિ? ‘‘ન ખો મં, ભન્તે, અત્તા સીલતો ઉપવદતી’’તિ. ‘‘નો ચે કિર તં, અસ્સજિ, અત્તા સીલતો ઉપવદતિ, અથ કિઞ્ચ તે કુક્કુચ્ચં કો ચ વિપ્પટિસારો’’તિ? ‘‘પુબ્બે ખ્વાહં, ભન્તે, ગેલઞ્ઞે પસ્સમ્ભેત્વા પસ્સમ્ભેત્વા કાયસઙ્ખારે વિહરામિ, સોહં સમાધિં નપ્પટિલભામિ. તસ્સ મય્હં, ભન્તે, તં સમાધિં અપ્પટિલભતો એવં હોતિ – ‘નો ચસ્સાહં પરિહાયામી’’’તિ. ‘‘યે તે, અસ્સજિ, સમણબ્રાહ્મણા સમાધિસારકા સમાધિસામઞ્ઞા તેસં તં સમાધિં અપ્પટિલભતં એવં હોતિ – ‘નો ચસ્સુ મયં પરિહાયામા’’’તિ.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, અસ્સજિ, રૂપં નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વા’’તિ? ‘‘અનિચ્ચં, ભન્તે’’…પે… વિઞ્ઞાણં …પે… તસ્માતિહ…પે… એવં પસ્સં…પે… નાપરં ઇત્થત્તાયાતિ પજાનાતીતિ. સો સુખં ચે વેદનં વેદયતિ [વેદિયતિ (સી. પી.)], સા ‘અનિચ્ચા’તિ પજાનાતિ. ‘અનજ્ઝોસિતા’તિ પજાનાતિ. ‘અનભિનન્દિતા’તિ પજાનાતિ. દુક્ખં ચે વેદનં વેદયતિ, સા ‘અનિચ્ચા’તિ પજાનાતિ. ‘અનજ્ઝોસિતા’તિ પજાનાતિ. ‘અનભિનન્દિતા’તિ પજાનાતિ. અદુક્ખમસુખં ચે વેદનં વેદયતિ, સા ‘અનિચ્ચા’તિ પજાનાતિ…પે… ‘અનભિનન્દિતા’તિ પજાનાતિ. સો સુખં ચે વેદનં વેદયતિ, વિસંયુત્તો નં વેદયતિ; દુક્ખં ચે વેદનં વેદયતિ, વિસંયુત્તો નં વેદયતિ; અદુક્ખમસુખં ચે વેદનં વેદયતિ, વિસંયુત્તો નં વેદયતિ. સો કાયપરિયન્તિકં ચે વેદનં વેદયમાનો ‘કાયપરિયન્તિકં વેદનં વેદયામી’તિ પજાનાતિ. જીવિતપરિયન્તિકં ચે વેદનં વેદયમાનો ‘જીવિતપરિયન્તિકં વેદનં વેદયામી’તિ પજાનાતિ. ‘કાયસ્સ ભેદા ઉદ્ધં જીવિતપરિયાદાના ઇધેવ સબ્બવેદયિતાનિ અનભિનન્દિતાનિ સીતીભવિસ્સન્તી’તિ પજાનાતિ.

‘‘સેય્યથાપિ, અસ્સજિ, તેલઞ્ચ પટિચ્ચ, વટ્ટિઞ્ચ પટિચ્ચ, તેલપ્પદીપો ઝાયેય્ય; તસ્સેવ તેલસ્સ ચ વટ્ટિયા ચ પરિયાદાના અનાહારો નિબ્બાયેય્ય. એવમેવ ખો, અસ્સજિ, ભિક્ખુ કાયપરિયન્તિકં વેદનં વેદયમાનો ‘કાયપરિયન્તિકં વેદનં વેદયામી’તિ પજાનાતિ. જીવિતપરિયન્તિકં વેદનં વેદયમાનો ‘જીવિતપરિયન્તિકં વેદનં વેદયામી’તિ પજાનાતિ. ‘કાયસ્સ ભેદા ઉદ્ધં જીવિતપરિયાદાના ઇધેવ સબ્બવેદયિતાનિ અનભિનન્દિતાનિ સીતીભવિસ્સન્તી’તિ પજાનાતી’’તિ. છટ્ઠં.

૭. ખેમકસુત્તં

૮૯. એકં સમયં સમ્બહુલા થેરા ભિક્ખૂ કોસમ્બિયં વિહરન્તિ ઘોસિતારામે. તેન ખો પન સમયેન આયસ્મા ખેમકો બદરિકારામે વિહરતિ આબાધિકો દુક્ખિતો બાળ્હગિલાનો. અથ ખો થેરા ભિક્ખૂ સાયન્હસમયં પટિસલ્લાના વુટ્ઠિતા આયસ્મન્તં દાસકં આમન્તેસું – ‘‘એહિ ત્વં, આવુસો દાસક, યેન ખેમકો ભિક્ખુ તેનુપસઙ્કમ; ઉપસઙ્કમિત્વા ખેમકં ભિક્ખું એવં વદેહિ – ‘થેરા તં, આવુસો ખેમક, એવમાહંસુ – કચ્ચિ તે, આવુસો, ખમનીયં, કચ્ચિ યાપનીયં, કચ્ચિ દુક્ખા વેદના પટિક્કમન્તિ નો અભિક્કમન્તિ, પટિક્કમોસાનં પઞ્ઞાયતિ નો અભિક્કમો’’’તિ? ‘‘એવમાવુસો’’તિ ખો આયસ્મા દાસકો થેરાનં ભિક્ખૂનં પટિસ્સુત્વા યેનાયસ્મા ખેમકો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં ખેમકં એતદવોચ – ‘‘થેરા તં, આવુસો ખેમક, એવમાહંસુ – ‘કચ્ચિ તે, આવુસો, ખમનીયં…પે… નો અભિક્કમો’’’તિ? ‘‘ન મે, આવુસો, ખમનીયં ન યાપનીયં…પે… અભિક્કમોસાનં પઞ્ઞાયતિ નો પટિક્કમો’’તિ.

અથ ખો આયસ્મા દાસકો યેન થેરા ભિક્ખૂ તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા થેરે ભિક્ખૂ એતદવોચ – ‘‘ખેમકો, આવુસો, ભિક્ખુ એવમાહ – ‘ન મે, આવુસો, ખમનીયં…પે… અભિક્કમોસાનં પઞ્ઞાયતિ નો પટિક્કમો’’’તિ. ‘‘એહિ ત્વં, આવુસો દાસક, યેન ખેમકો ભિક્ખુ તેનુપસઙ્કમ; ઉપસઙ્કમિત્વા ખેમકં ભિક્ખું એવં વદેહિ – ‘થેરા તં, આવુસો ખેમક, એવમાહંસુ – પઞ્ચિમે, આવુસો, ઉપાદાનક્ખન્ધા વુત્તા ભગવતા, સેય્યથિદં – રૂપુપાદાનક્ખન્ધો, વેદનુપાદાનક્ખન્ધો, સઞ્ઞુપાદાનક્ખન્ધો, સઙ્ખારુપાદાનક્ખન્ધો, વિઞ્ઞાણુપાદાનક્ખન્ધો. ઇમેસુ આયસ્મા ખેમકો પઞ્ચસુ ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ કિઞ્ચિ અત્તં વા અત્તનિયં વા સમનુપસ્સતી’’’તિ?

‘‘એવમાવુસો’’તિ ખો આયસ્મા દાસકો થેરાનં ભિક્ખૂનં પટિસ્સુત્વા યેનાયસ્મા ખેમકો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા…પે… થેરા તં, આવુસો ખેમક, એવમાહંસુ – ‘‘પઞ્ચિમે, આવુસો, ઉપાદાનક્ખન્ધા વુત્તા ભગવતા, સેય્યથિદં – રૂપુપાદાનક્ખન્ધો…પે… વિઞ્ઞાણુપાદાનક્ખન્ધો. ઇમેસુ આયસ્મા ખેમકો પઞ્ચસુ ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ કિઞ્ચિ અત્તં વા અત્તનિયં વા સમનુપસ્સતી’’તિ? ‘‘પઞ્ચિમે, આવુસો, ઉપાદાનક્ખન્ધા વુત્તા ભગવતા, સેય્યથિદં – રૂપુપાદાનક્ખન્ધો…પે… વિઞ્ઞાણુપાદાનક્ખન્ધો. ઇમેસુ ખ્વાહં, આવુસો, પઞ્ચસુ ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ ન કિઞ્ચિ અત્તં વા અત્તનિયં વા સમનુપસ્સામી’’તિ.

અથ ખો આયસ્મા દાસકો યેન થેરા ભિક્ખૂ તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા થેરે ભિક્ખૂ એતદવોચ – ‘‘ખેમકો, આવુસો, ભિક્ખુ એવમાહ – ‘પઞ્ચિમે, આવુસો, ઉપાદાનક્ખન્ધા વુત્તા ભગવતા, સેય્યથિદં – રૂપુપાદાનક્ખન્ધો…પે… વિઞ્ઞાણુપાદાનક્ખન્ધો. ઇમેસુ ખ્વાહં, આવુસો, પઞ્ચસુ ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ ન કિઞ્ચિ અત્તં વા અત્તનિયં વા સમનુપસ્સામી’’’તિ. ‘‘એહિ ત્વં, આવુસો દાસક, યેન ખેમકો ભિક્ખુ તેનુપસઙ્કમ; ઉપસઙ્કમિત્વા ખેમકં ભિક્ખું એવં વદેહિ – ‘થેરા તં, આવુસો ખેમક, એવમાહંસુ – પઞ્ચિમે, આવુસો, ઉપાદાનક્ખન્ધા વુત્તા ભગવતા, સેય્યથિદં – રૂપુપાદાનક્ખન્ધો…પે… વિઞ્ઞાણુપાદાનક્ખન્ધો. નો ચે કિરાયસ્મા ખેમકો ઇમેસુ પઞ્ચસુ ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ કિઞ્ચિ અત્તં વા અત્તનિયં વા સમનુપસ્સતિ. તેનહાયસ્મા ખેમકો અરહં ખીણાસવો’’’તિ.

‘‘એવમાવુસો’’તિ ખો આયસ્મા દાસકો થેરાનં ભિક્ખૂનં પટિસ્સુત્વા યેનાયસ્મા ખેમકો…પે… થેરા તં, આવુસો ખેમક, એવમાહંસુ – ‘‘પઞ્ચિમે, આવુસો, ઉપાદાનક્ખન્ધા વુત્તા ભગવતા, સેય્યથિદં – રૂપુપાદાનક્ખન્ધો…પે… વિઞ્ઞાણુપાદાનક્ખન્ધો; નો ચે કિરાયસ્મા ખેમકો ઇમેસુ પઞ્ચસુ ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ કિઞ્ચિ અત્તં વા અત્તનિયં વા સમનુપસ્સતિ, તેનહાયસ્મા ખેમકો અરહં ખીણાસવો’’તિ. ‘‘પઞ્ચિમે, આવુસો, ઉપાદાનક્ખન્ધા વુત્તા ભગવતા, સેય્યથિદં – રૂપુપાદાનક્ખન્ધો…પે… વિઞ્ઞાણુપાદાનક્ખન્ધો. ઇમેસુ ખ્વાહં, આવુસો, પઞ્ચસુ ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ ન કિઞ્ચિ અત્તં વા અત્તનિયં વા સમનુપસ્સામિ, ન ચમ્હિ અરહં ખીણાસવો; અપિ ચ મે, આવુસો, પઞ્ચસુ ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ ‘અસ્મી’તિ અધિગતં, ‘અયમહમસ્મી’તિ ન ચ સમનુપસ્સામી’’તિ.

અથ ખો આયસ્મા દાસકો યેન થેરા ભિક્ખૂ…પે… થેરે ભિક્ખૂ એતદવોચ – ‘‘ખેમકો, આવુસો, ભિક્ખુ એવમાહ – પઞ્ચિમે, આવુસો, ઉપાદાનક્ખન્ધા વુત્તા ભગવતા, સેય્યથિદં – રૂપુપાદાનક્ખન્ધો…પે… વિઞ્ઞાણુપાદાનક્ખન્ધો. ઇમેસુ ખ્વાહં, આવુસો, પઞ્ચસુ ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ ન કિઞ્ચિ અત્તં વા અત્તનિયં વા સમનુપસ્સામિ, ન ચમ્હિ અરહં ખીણાસવો; અપિ ચ મે, આવુસો, પઞ્ચસુ ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ ‘અસ્મી’તિ અધિગતં, ‘અયમહમસ્મી’તિ ન ચ સમનુપસ્સામી’’તિ.

‘‘એહિ ત્વં, આવુસો દાસક, યેન ખેમકો ભિક્ખુ તેનુપસઙ્કમ; ઉપસઙ્કમિત્વા ખેમકં ભિક્ખું એવં વદેહિ – ‘થેરા તં, આવુસો ખેમક, એવમાહંસુ – યમેતં, આવુસો ખેમક, અસ્મીતિ વદેસિ, કિમેતં અસ્મીતિ વદેસિ? રૂપં અસ્મીતિ વદેસિ, અઞ્ઞત્ર રૂપા અસ્મીતિ વદેસિ, વેદનં… સઞ્ઞં… સઙ્ખારે… વિઞ્ઞાણં અસ્મીતિ વદેસિ, અઞ્ઞત્ર વિઞ્ઞાણા અસ્મીતિ વદેસિ. યમેતં, આવુસો ખેમક, અસ્મીતિ વદેસિ. કિમેતં અસ્મીતિ વદેસી’’’તિ?

‘‘એવમાવુસો’’તિ ખો આયસ્મા દાસકો થેરાનં ભિક્ખૂનં પટિસ્સુત્વા યેનાયસ્મા ખેમકો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં ખેમકં એતદવોચ – થેરા તં, આવુસો ખેમક, એવમાહંસુ – ‘‘યમેતં, આવુસો ખેમક, ‘અસ્મી’તિ વદેસિ, કિમેતં ‘અસ્મી’તિ વદેસિ? રૂપં ‘અસ્મી’તિ વદેસિ અઞ્ઞત્ર રૂપા ‘અસ્મી’તિ વદેસિ? વેદનં… સઞ્ઞં… સઙ્ખારે… વિઞ્ઞાણં ‘અસ્મી’તિ વદેસિ અઞ્ઞત્ર વિઞ્ઞાણા ‘અસ્મી’તિ વદેસિ? યમેતં, આવુસો ખેમક, ‘અસ્મી’તિ વદેસિ, કિમેતં ‘અસ્મી’તિ વદેસિ’’તિ? ‘‘અલં, આવુસો દાસક, કિં ઇમાય સન્ધાવનિકાય! આહરાવુસો, દણ્ડં; અહમેવ યેન થેરા ભિક્ખૂ તેનુપસઙ્કમિસ્સામી’’તિ.

અથ ખો આયસ્મા ખેમકો દણ્ડમોલુબ્ભ યેન થેરા ભિક્ખૂ તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા થેરેહિ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નં ખો આયસ્મન્તં ખેમકં થેરા ભિક્ખૂ એતદવોચું – ‘‘યમેતં, આવુસો ખેમક, ‘અસ્મી’તિ વદેસિ, કિમેતં ‘અસ્મી’તિ વદેસિ? રૂપં ‘અસ્મી’તિ વદેસિ, અઞ્ઞત્ર રૂપા ‘અસ્મી’તિ વદેસિ? વેદનં… સઞ્ઞં… સઙ્ખારે… વિઞ્ઞાણં ‘અસ્મી’તિ વદેસિ, અઞ્ઞત્ર વિઞ્ઞાણા ‘અસ્મી’તિ વદેસિ? યમેતં, આવુસો ખેમક, ‘અસ્મી’તિ વદેસિ, કિમેતં ‘અસ્મી’તિ વદેસી’’તિ? ‘‘ન ખ્વાહં, આવુસો, રૂપં ‘અસ્મી’તિ વદામિ; નપિ અઞ્ઞત્ર રૂપા ‘અસ્મી’તિ વદામિ. ન વેદનં… ન સઞ્ઞં… ન સઙ્ખારે… ન વિઞ્ઞાણં ‘અસ્મી’તિ વદામિ; નપિ અઞ્ઞત્ર વિઞ્ઞાણા ‘અસ્મી’તિ વદામિ. અપિ ચ મે, આવુસો, પઞ્ચસુ ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ ‘અસ્મી’તિ અધિગતં ‘અયમહમસ્મી’તિ ન ચ સમનુપસ્સામિ’’.

‘‘સેય્યથાપિ, આવુસો, ઉપ્પલસ્સ વા પદુમસ્સ વા પુણ્ડરીકસ્સ વા ગન્ધો. યો નુ ખો એવં વદેય્ય – ‘પત્તસ્સ ગન્ધો’તિ વા ‘વણ્ણસ્સ [વણ્ડસ્સ (કત્થચિ)] ગન્ધો’તિ વા ‘કિઞ્જક્ખસ્સ ગન્ધો’તિ વા સમ્મા નુ ખો સો વદમાનો વદેય્યા’’તિ? ‘‘નો હેતં, આવુસો’’. ‘‘યથા કથં, પનાવુસો, સમ્મા બ્યાકરમાનો બ્યાકરેય્યા’’તિ? ‘‘‘પુપ્ફસ્સ ગન્ધો’તિ ખો, આવુસો, સમ્મા બ્યાકરમાનો બ્યાકરેય્યા’’તિ. ‘‘એવમેવ ખ્વાહં, આવુસો, ન રૂપં ‘અસ્મી’તિ વદામિ, નપિ અઞ્ઞત્ર રૂપા ‘અસ્મી’તિ વદામિ. ન વેદનં… ન સઞ્ઞં… ન સઙ્ખારે… ન વિઞ્ઞાણં ‘અસ્મી’તિ વદામિ, નપિ અઞ્ઞત્ર વિઞ્ઞાણા ‘અસ્મી’તિ વદામિ. અપિ ચ મે, આવુસો, પઞ્ચસુ ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ ‘અસ્મી’તિ અધિગતં ‘અયમહમસ્મી’તિ ન ચ સમનુપસ્સામિ’’.

‘‘કિઞ્ચાપિ, આવુસો, અરિયસાવકસ્સ પઞ્ચોરમ્ભાગિયાનિ સંયોજનાનિ પહીનાનિ ભવન્તિ, અથ ખ્વસ્સ હોતિ – ‘યો ચ પઞ્ચસુ ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ અનુસહગતો અસ્મીતિ માનો, અસ્મીતિ છન્દો, અસ્મીતિ અનુસયો અસમૂહતો. સો અપરેન સમયેન પઞ્ચસુ ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ ઉદયબ્બયાનુપસ્સી વિહરતિ – ઇતિ રૂપં, ઇતિ રૂપસ્સ સમુદયો, ઇતિ રૂપસ્સ અત્થઙ્ગમો; ઇતિ વેદના… ઇતિ સઞ્ઞા… ઇતિ સઙ્ખારા… ઇતિ વિઞ્ઞાણં, ઇતિ વિઞ્ઞાણસ્સ સમુદયો, ઇતિ વિઞ્ઞાણસ્સ અત્થઙ્ગમો’તિ. તસ્સિમેસુ પઞ્ચસુ ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ ઉદયબ્બયાનુપસ્સિનો વિહરતો યોપિસ્સ હોતિ પઞ્ચસુ ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ અનુસહગતો ‘અસ્મી’તિ, માનો ‘અસ્મી’તિ, છન્દો ‘અસ્મી’તિ અનુસયો અસમૂહતો, સોપિ સમુગ્ઘાતં ગચ્છતિ.

‘‘સેય્યથાપિ, આવુસો, વત્થં સંકિલિટ્ઠં મલગ્ગહિતં. તમેનં સામિકા રજકસ્સ અનુપદજ્જું. તમેનં રજકો ઊસે વા ખારે વા ગોમયે વા સમ્મદ્દિત્વા અચ્છે ઉદકે વિક્ખાલેતિ. કિઞ્ચાપિ તં હોતિ વત્થં પરિસુદ્ધં પરિયોદાતં, અથ ખ્વસ્સ હોતિ યેવ અનુસહગતો ઊસગન્ધો વા ખારગન્ધો વા ગોમયગન્ધો વા અસમૂહતો. તમેનં રજકો સામિકાનં દેતિ. તમેનં સામિકા ગન્ધપરિભાવિતે કરણ્ડકે નિક્ખિપન્તિ. યોપિસ્સ હોતિ અનુસહગતો ઊસગન્ધો વા ખારગન્ધો વા ગોમયગન્ધો વા અસમૂહતો, સોપિ સમુગ્ઘાતં ગચ્છતિ. એવમેવ ખો, આવુસો, કિઞ્ચાપિ અરિયસાવકસ્સ પઞ્ચોરમ્ભાગિયાનિ સંયોજનાનિ પહીનાનિ ભવન્તિ, અથ ખ્વસ્સ હોતિ યેવ પઞ્ચસુ ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ અનુસહગતો ‘અસ્મી’તિ, માનો ‘અસ્મી’તિ, છન્દો ‘અસ્મી’તિ અનુસયો અસમૂહતો. સો અપરેન સમયેન પઞ્ચસુ ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ ઉદયબ્બયાનુપસ્સી વિહરતિ. ‘ઇતિ રૂપં, ઇતિ રૂપસ્સ સમુદયો, ઇતિ રૂપસ્સ અત્થઙ્ગમો; ઇતિ વેદના… ઇતિ સઞ્ઞા… ઇતિ સઙ્ખારા… ઇતિ વિઞ્ઞાણં, ઇતિ વિઞ્ઞાણસ્સ સમુદયો, ઇતિ વિઞ્ઞાણસ્સ અત્થઙ્ગમો’તિ. તસ્સ ઇમેસુ પઞ્ચસુ ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ ઉદયબ્બયાનુપસ્સિનો વિહરતો યોપિસ્સ હોતિ પઞ્ચસુ ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ અનુસહગતો ‘અસ્મી’તિ, માનો ‘અસ્મી’તિ, છન્દો ‘અસ્મી’તિ અનુસયો અસમૂહતો, સોપિ સમુગ્ઘાતં ગચ્છતી’’તિ.

એવં વુત્તે, થેરા ભિક્ખૂ આયસ્મન્તં ખેમકં એતદવોચું – ‘‘ન ખો [ન ખો પન (ક.)] મયં આયસ્મન્તં ખેમકં વિહેસાપેખા પુચ્છિમ્હ, અપિ ચાયસ્મા ખેમકો પહોસિ તસ્સ ભગવતો સાસનં વિત્થારેન આચિક્ખિતું દેસેતું પઞ્ઞાપેતું પટ્ઠપેતું વિવરિતું વિભજિતું ઉત્તાનીકાતું. તયિદં આયસ્મતા ખેમકેન તસ્સ ભગવતો સાસનં વિત્થારેન આચિક્ખિતં દેસિતં પઞ્ઞાપિતં પટ્ઠપિતં વિવરિતં વિભજિતં ઉત્તાનીકત’’ન્તિ.

ઇદમવોચ આયસ્મા ખેમકો. અત્તમના થેરા ભિક્ખૂ આયસ્મતો ખેમકસ્સ ભાસિતં અભિનન્દું. ઇમસ્મિઞ્ચ પન વેય્યાકરણસ્મિં ભઞ્ઞમાને સટ્ઠિમત્તાનં થેરાનં ભિક્ખૂનં અનુપાદાય આસવેહિ ચિત્તાનિ વિમુચ્ચિંસુ, આયસ્મતો ખેમકસ્સ ચાતિ. સત્તમં.

૮. છન્નસુત્તં

૯૦. એકં સમયં સમ્બહુલા થેરા ભિક્ખૂ બારાણસિયં વિહરન્તિ ઇસિપતને મિગદાયે. અથ ખો આયસ્મા છન્નો સાયન્હસમયં પટિસલ્લાના વુટ્ઠિતો અવાપુરણં [અપાપુરણં (સી. સ્યા. કં.)] આદાય વિહારેન વિહારં ઉપસઙ્કમિત્વા થેરે ભિક્ખૂ એતદવોચ – ‘‘ઓવદન્તુ મં આયસ્મન્તો થેરા, અનુસાસન્તુ મં આયસ્મન્તો થેરા, કરોન્તુ મે આયસ્મન્તો થેરા ધમ્મિં કથં, યથાહં ધમ્મં પસ્સેય્ય’’ન્તિ.

એવં વુત્તે, થેરા ભિક્ખૂ આયસ્મન્તં છન્નં એતદવોચું – ‘‘રૂપં ખો, આવુસો છન્ન, અનિચ્ચં; વેદના અનિચ્ચા; સઞ્ઞા અનિચ્ચા; સઙ્ખારા અનિચ્ચા; વિઞ્ઞાણં અનિચ્ચં. રૂપં અનત્તા; વેદના… સઞ્ઞા… સઙ્ખારા… વિઞ્ઞાણં અનત્તા. સબ્બે સઙ્ખારા અનિચ્ચા; સબ્બે ધમ્મા અનત્તા’’તિ.

અથ ખો આયસ્મતો છન્નસ્સ એતદહોસિ – ‘‘મય્હમ્પિ ખો એતં એવં [મય્હમ્પિ ખો એવં (સ્યા. કં.)] હોતિ – ‘રૂપં અનિચ્ચં, વેદના… સઞ્ઞા… સઙ્ખારા… વિઞ્ઞાણં અનિચ્ચં; રૂપં અનત્તા, વેદના … સઞ્ઞા… સઙ્ખારા… વિઞ્ઞાણં અનત્તા. સબ્બે સઙ્ખારા અનિચ્ચા, સબ્બે ધમ્મા અનત્તા’તિ. અથ ચ પન મે સબ્બસઙ્ખારસમથે સબ્બૂપધિપટિનિસ્સગ્ગે તણ્હાક્ખયે વિરાગે નિરોધે નિબ્બાને ચિત્તં ન પક્ખન્દતિ નપ્પસીદતિ ન સન્તિટ્ઠતિ નાધિમુચ્ચતિ. પરિતસ્સના ઉપાદાનં ઉપ્પજ્જતિ; પચ્ચુદાવત્તતિ માનસં – ‘અથ કો ચરહિ મે અત્તા’તિ? ન ખો પનેવં ધમ્મં પસ્સતો હોતિ. કો નુ ખો મે તથા ધમ્મં દેસેય્ય યથાહં ધમ્મં પસ્સેય્ય’’ન્તિ.

અથ ખો આયસ્મતો છન્નસ્સ એતદહોસિ – ‘‘અયં ખો આયસ્મા આનન્દો કોસમ્બિયં વિહરતિ ઘોસિતારામે સત્થુ ચેવ સંવણ્ણિતો સમ્ભાવિતો ચ વિઞ્ઞૂનં સબ્રહ્મચારીનં, પહોતિ ચ મે આયસ્મા આનન્દો તથા ધમ્મં દેસેતું યથાહં ધમ્મં પસ્સેય્યં; અત્થિ ચ મે આયસ્મન્તે આનન્દે તાવતિકા વિસ્સટ્ઠિ [વિસ્સત્થિ (?)]. યંનૂનાહં યેનાયસ્મા આનન્દો તેનુપસઙ્કમેય્ય’’ન્તિ. અથ ખો આયસ્મા છન્નો સેનાસનં સંસામેત્વા પત્તચીવરમાદાય યેન કોસમ્બી ઘોસિતારામો યેનાયસ્મા આનન્દો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મતા આનન્દેન સદ્ધિં સમ્મોદિ…પે… એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા છન્નો આયસ્મન્તં આનન્દં એતદવોચ –

‘‘એકમિદાહં, આવુસો આનન્દ, સમયં બારાણસિયં વિહરામિ ઇસિપતને મિગદાયે. અથ ખ્વાહં, આવુસો, સાયન્હસમયં પટિસલ્લાના વુટ્ઠિતો અવાપુરણં આદાય વિહારેન વિહારં ઉપસઙ્કમિં; ઉપસઙ્કમિત્વા થેરે ભિક્ખૂ એતદવોચં – ‘ઓવદન્તુ મં આયસ્મન્તો થેરા, અનુસાસન્તુ મં આયસ્મન્તો થેરા, કરોન્તુ મે આયસ્મન્તો થેરા ધમ્મિં કથં યથાહં ધમ્મં પસ્સેય્ય’ન્તિ. એવં વુત્તે મં, આવુસો, થેરા ભિક્ખૂ એતદવોચું – ‘રૂપં ખો, આવુસો છન્ન, અનિચ્ચં; વેદના… સઞ્ઞા… સઙ્ખારા… વિઞ્ઞાણં અનિચ્ચં; રૂપં અનત્તા…પે… વિઞ્ઞાણં અનત્તા. સબ્બે સઙ્ખારા અનિચ્ચા, સબ્બે ધમ્મા અનત્તા’’’તિ.

‘‘તસ્સ મય્હં, આવુસો, એતદહોસિ – ‘મય્હમ્પિ ખો એતં એવં હોતિ – રૂપં અનિચ્ચં…પે… વિઞ્ઞાણં અનિચ્ચં, રૂપં અનત્તા, વેદના… સઞ્ઞા… સઙ્ખારા… વિઞ્ઞાણં અનત્તા. સબ્બે સઙ્ખારા અનિચ્ચા, સબ્બે ધમ્મા અનત્તા’તિ. અથ ચ પન મે સબ્બસઙ્ખારસમથે સબ્બૂપધિપટિનિસ્સગ્ગે તણ્હાક્ખયે વિરાગે નિરોધે નિબ્બાને ચિત્તં ન પક્ખન્દતિ નપ્પસીદતિ ન સન્તિટ્ઠતિ નાધિમુચ્ચતિ. પરિતસ્સના ઉપાદાનં ઉપ્પજ્જતિ; પચ્ચુદાવત્તતિ માનસં – ‘અથ કો ચરહિ મે અત્તા’તિ? ન ખો પનેવં ધમ્મં પસ્સતો હોતિ. કો નુ ખો મે તથા ધમ્મં દેસેય્ય યથાહં ધમ્મં પસ્સેય્યન્તિ!

‘‘તસ્સ મય્હં, આવુસો, એતદહોસિ – ‘અયં ખો આયસ્મા આનન્દો કોસમ્બિયં વિહરતિ ઘોસિતરામે સત્થુ ચેવ સંવણ્ણિતો સમ્ભાવિતો ચ વિઞ્ઞૂનં સબ્રહ્મચારીનં, પહોતિ ચ મે આયસ્મા આનન્દો તથા ધમ્મં દેસેતું યથાહં ધમ્મં પસ્સેય્યં. અત્થિ ચ મે આયસ્મન્તે આનન્દે તાવતિકા વિસ્સટ્ઠિ. યંનૂનાહં યેનાયસ્મા આનન્દો તેનુપસઙ્કમેય્ય’ન્તિ. ઓવદતુ મં, આયસ્મા આનન્દો; અનુસાસતુ મં, આયસ્મા આનન્દો; કરોતુ મે, આયસ્મા આનન્દો ધમ્મિં કથં યથાહં ધમ્મં પસ્સેય્ય’’ન્તિ.

‘‘એત્તકેનપિ મયં આયસ્મતો છન્નસ્સ અત્તમના અપિ નામ તં [અત્તમના અભિરદ્ધા, તં (સી. સ્યા. કં.)] આયસ્મા છન્નો આવિ અકાસિ ખીલં છિન્દિ [પભિન્દિ (સી. સ્યા. કં. પી.)]. ઓદહાવુસો, છન્ન, સોતં; ભબ્બોસિ [ભબ્બો ત્વં (ક.)] ધમ્મં વિઞ્ઞાતુ’’ન્તિ. અથ ખો આયસ્મતો છન્નસ્સ તાવતકેનેવ [તાવદેવ (સી.)] ઉળારં પીતિપામોજ્જં ઉપ્પજ્જિ – ‘‘ભબ્બો કિરસ્મિ ધમ્મં વિઞ્ઞાતુ’’ન્તિ.

‘‘સમ્મુખા મેતં, આવુસો છન્ન, ભગવતો સુતં, સમ્મુખા ચ પટિગ્ગહિતં કચ્ચાનગોત્તં ભિક્ખું ઓવદન્તસ્સ – દ્વયનિસ્સિતો ખ્વાયં, કચ્ચાન, લોકો યેભુય્યેન અત્થિતઞ્ચેવ નત્થિતઞ્ચ. લોકસમુદયં ખો, કચ્ચાન, યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય પસ્સતો યા લોકે નત્થિતા, સા ન હોતિ. લોકનિરોધં ખો, કચ્ચાન, યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય પસ્સતો યા લોકે અત્થિતા, સા ન હોતિ. ઉપયુપાદાનાભિનિવેસવિનિબન્ધો ખ્વાયં, કચ્ચાન, લોકો યેભુય્યેન તં ચાયં ઉપયુપાદાનં ચેતસો અધિટ્ઠાનાભિનિવેસાનુસયં ન ઉપેતિ ન ઉપાદિયતિ નાધિટ્ઠાતિ ‘અત્તા મે’તિ. દુક્ખમેવ ઉપ્પજ્જમાનં ઉપ્પજ્જતિ, દુક્ખં નિરુજ્ઝમાનં નિરુજ્ઝતીતિ ન કઙ્ખતિ ન વિચિકિચ્છતિ. અપરપ્પચ્ચયા ઞાણમેવસ્સ એત્થ હોતિ. એત્તાવતા ખો, કચ્ચાન, સમ્માદિટ્ઠિ હોતિ. સબ્બમત્થીતિ ખો, કચ્ચાન, અયમેકો અન્તો. સબ્બં નત્થીતિ અયં દુતિયો અન્તો. એતે તે, કચ્ચાન, ઉભો અન્તે અનુપગમ્મ મજ્ઝેન તથાગતો ધમ્મં દેસેતિ – અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા; સઙ્ખારપચ્ચયા વિઞ્ઞાણં…પે… એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ સમુદયો હોતિ. અવિજ્જાય ત્વેવ અસેસવિરાગનિરોધા સઙ્ખારનિરોધો…પે… એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ નિરોધો હોતી’’તિ.

‘‘એવમેતં, આવુસો આનન્દ, હોતિ યેસં આયસ્મન્તાનં તાદિસા સબ્રહ્મચારયો અનુકમ્પકા અત્થકામા ઓવાદકા અનુસાસકા. ઇદઞ્ચ પન મે આયસ્મતો આનન્દસ્સ ધમ્મદેસનં સુત્વા ધમ્મો અભિસમિતો’’તિ. અટ્ઠમં.

૯. રાહુલસુત્તં

૯૧. સાવત્થિનિદાનં. અથ ખો આયસ્મા રાહુલો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા…પે… એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા રાહુલો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘કથં નુ ખો, ભન્તે, જાનતો કથં પસ્સતો ઇમસ્મિઞ્ચ સવિઞ્ઞાણકે કાયે બહિદ્ધા ચ સબ્બનિમિત્તેસુ અહઙ્કારમમઙ્કારમાનાનુસયા ન હોન્તી’’તિ?

‘‘યં કિઞ્ચિ, રાહુલ, રૂપં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નં અજ્ઝત્તં વા બહિદ્ધા વા ઓળારિકં વા સુખુમં વા હીનં વા પણીતં વા યં દૂરે સન્તિકે વા, સબ્બં રૂપં ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય પસ્સતિ. યા કાચિ વેદના … યા કાચિ સઞ્ઞા… યે કેચિ સઙ્ખારા… યં કિઞ્ચિ વિઞ્ઞાણં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નં અજ્ઝત્તં વા બહિદ્ધા વા…પે… સબ્બં વિઞ્ઞાણં ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય પસ્સતિ. એવં ખો, રાહુલ, જાનતો એવં પસ્સતો ઇમસ્મિઞ્ચ સવિઞ્ઞાણકે કાયે બહિદ્ધા ચ સબ્બનિમિત્તેસુ અહઙ્કારમમઙ્કારમાનાનુસયા ન હોન્તી’’તિ. નવમં.

૧૦. દુતિયરાહુલસુત્તં

૯૨. સાવત્થિનિદાનં. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા રાહુલો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘કથં નુ ખો, ભન્તે, જાનતો કથં પસ્સતો ઇમસ્મિઞ્ચ સવિઞ્ઞાણકે કાયે બહિદ્ધા ચ સબ્બનિમિત્તેસુ અહઙ્કારમમઙ્કારમાનાપગતં માનસં હોતિ વિધાસમતિક્કન્તં સન્તં સુવિમુત્ત’’ન્તિ? ‘‘યં કિઞ્ચિ, રાહુલ, રૂપં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નં અજ્ઝત્તં વા બહિદ્ધા વા…પે… યં દૂરે સન્તિકે વા, સબ્બં રૂપં ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય દિસ્વા અનુપાદા વિમુત્તો હોતિ. યા કાચિ વેદના… યા કાચિ સઞ્ઞા… યે કેચિ સઙ્ખારા… યં કિઞ્ચિ વિઞ્ઞાણં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નં અજ્ઝત્તં વા બહિદ્ધા વા ઓળારિકં વા સુખુમં વા હીનં વા પણીતં વા યં દૂરે સન્તિકે વા, સબ્બં વિઞ્ઞાણં ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય દિસ્વા અનુપાદા વિમુત્તો હોતિ. એવં ખો, રાહુલ, જાનતો એવં પસ્સતો ઇમસ્મિઞ્ચ સવિઞ્ઞાણકે કાયે બહિદ્ધા ચ સબ્બનિમિત્તેસુ અહઙ્કારમમઙ્કારમાનાપગતં માનસં હોતિ વિધા સમતિક્કન્તં સન્તં સુવિમુત્ત’’ન્તિ. દસમં.

થેરવગ્ગો નવમો.

તસ્સુદ્દાનં –

આનન્દો તિસ્સો યમકો, અનુરાધો ચ વક્કલિ;

અસ્સજિ ખેમકો છન્નો, રાહુલા અપરે દુવે.