૧૦. પુપ્ફવગ્ગો

૧. નદીસુત્તં

૯૩. સાવત્થિનિદાનં. ‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, નદી પબ્બતેય્યા ઓહારિની દૂરઙ્ગમા સીઘસોતા. તસ્સા ઉભોસુ તીરેસુ [ઉભતો તીરે (સી.), ઉભતો તીરેસુ (સ્યા. કં.)] કાસા ચેપિ જાતા અસ્સુ, તે નં અજ્ઝોલમ્બેય્યું; કુસા ચેપિ જાતા અસ્સુ, તે નં અજ્ઝોલમ્બેય્યું; પબ્બજા [બબ્બજા (સી. પી.)] ચેપિ જાતા અસ્સુ, તે નં અજ્ઝોલમ્બેય્યું; બીરણા ચેપિ જાતા અસ્સુ, તે નં અજ્ઝોલમ્બેય્યું; રુક્ખા ચેપિ જાતા અસ્સુ, તે નં અજ્ઝોલમ્બેય્યું. તસ્સા પુરિસો સોતેન વુય્હમાનો કાસે ચેપિ ગણ્હેય્ય, તે પલુજ્જેય્યું. સો તતોનિદાનં અનયબ્યસનં આપજ્જેય્ય. કુસે ચેપિ ગણ્હેય્ય, પબ્બજે ચેપિ ગણ્હેય્ય, બીરણે ચેપિ ગણ્હેય્ય, રુક્ખે ચેપિ ગણ્હેય્ય, તે પલુજ્જેય્યું. સો તતોનિદાનં અનયબ્યસનં આપજ્જેય્ય. એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, અસ્સુતવા પુથુજ્જનો અરિયાનં અદસ્સાવી અરિયધમ્મસ્સ અકોવિદો અરિયધમ્મે અવિનીતો, સપ્પુરિસાનં અદસ્સાવી સપ્પુરિસધમ્મસ્સ અકોવિદો સપ્પુરિસધમ્મે અવિનીતો રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતિ, રૂપવન્તં વા અત્તાનં; અત્તનિ વા રૂપં, રૂપસ્મિં વા અત્તાનં. તસ્સ તં રૂપં પલુજ્જતિ. સો તતોનિદાનં અનયબ્યસનં આપજ્જતિ. વેદનં… સઞ્ઞં… સઙ્ખારે… વિઞ્ઞાણં અત્તતો સમનુપસ્સતિ, વિઞ્ઞાણવન્તં વા અત્તાનં; અત્તનિ વા વિઞ્ઞાણં, વિઞ્ઞાણસ્મિં વા અત્તાનં. તસ્સ તં વિઞ્ઞાણં પલુજ્જતિ. સો તતોનિદાનં અનયબ્યસનં આપજ્જતિ. તં કિં મઞ્ઞથ, ભિક્ખવે, રૂપં નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વા’’તિ? ‘‘અનિચ્ચં ભન્તે’’. ‘‘વેદના… સઞ્ઞા… સઙ્ખારા… વિઞ્ઞાણં નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વા’’તિ? ‘‘અનિચ્ચં ભન્તે’’. ‘‘તસ્માતિહ…પે… એવં પસ્સં…પે… નાપરં ઇત્થત્તાયાતિ પજાનાતી’’તિ. પઠમં.

૨. પુપ્ફસુત્તં

૯૪. સાવત્થિનિદાનં. ‘‘નાહં, ભિક્ખવે, લોકેન વિવદામિ, લોકોવ મયા વિવદતિ. ન, ભિક્ખવે, ધમ્મવાદી કેનચિ લોકસ્મિં વિવદતિ. યં, ભિક્ખવે, નત્થિસમ્મતં લોકે પણ્ડિતાનં, અહમ્પિ તં ‘નત્થી’તિ વદામિ. યં, ભિક્ખવે, અત્થિસમ્મતં લોકે પણ્ડિતાનં, અહમ્પિ તં ‘અત્થી’તિ વદામિ’’.

‘‘કિઞ્ચ, ભિક્ખવે, નત્થિસમ્મતં લોકે પણ્ડિતાનં, યમહં ‘નત્થી’તિ વદામિ? રૂપં, ભિક્ખવે, નિચ્ચં ધુવં સસ્સતં અવિપરિણામધમ્મં નત્થિસમ્મતં લોકે પણ્ડિતાનં; અહમ્પિ તં ‘નત્થી’તિ વદામિ. વેદના… સઞ્ઞા… સઙ્ખારા… વિઞ્ઞાણં નિચ્ચં ધુવં સસ્સતં અવિપરિણામધમ્મં નત્થિસમ્મતં લોકે પણ્ડિતાનં; અહમ્પિ તં ‘નત્થી’તિ વદામિ. ઇદં ખો, ભિક્ખવે, નત્થિસમ્મતં લોકે પણ્ડિતાનં; અહમ્પિ તં ‘નત્થી’તિ વદામિ’’.

‘‘કિઞ્ચ, ભિક્ખવે, અત્થિસમ્મતં લોકે પણ્ડિતાનં, યમહં ‘અત્થી’તિ વદામિ? રૂપં, ભિક્ખવે, અનિચ્ચં દુક્ખં વિપરિણામધમ્મં અત્થિસમ્મતં લોકે પણ્ડિતાનં; અહમ્પિ તં ‘અત્થી’તિ વદામિ. વેદના અનિચ્ચા…પે… વિઞ્ઞાણં અનિચ્ચં દુક્ખં વિપરિણામધમ્મં અત્થિસમ્મતં લોકે પણ્ડિતાનં; અહમ્પિ તં ‘અત્થી’તિ વદામિ. ઇદં ખો, ભિક્ખવે, અત્થિસમ્મતં લોકે પણ્ડિતાનં; અહમ્પિ તં ‘અત્થી’તિ વદામિ’’.

‘‘અત્થિ, ભિક્ખવે, લોકે લોકધમ્મો, તં તથાગતો અભિસમ્બુજ્ઝતિ અભિસમેતિ; અભિસમ્બુજ્ઝિત્વા અભિસમેત્વા તં આચિક્ખતિ દેસેતિ પઞ્ઞપેતિ પટ્ઠપેતિ વિવરતિ વિભજતિ ઉત્તાનીકરોતિ.

‘‘કિઞ્ચ, ભિક્ખવે, લોકે લોકધમ્મો, તં તથાગતો અભિસમ્બુજ્ઝતિ અભિસમેતિ, અભિસમ્બુજ્ઝિત્વા અભિસમેત્વા આચિક્ખતિ દેસેતિ પઞ્ઞપેતિ પટ્ઠપેતિ વિવરતિ વિભજતિ ઉત્તાનીકરોતિ? રૂપં, ભિક્ખવે, લોકે લોકધમ્મો તં તથાગતો અભિસમ્બુજ્ઝતિ અભિસમેતિ. અભિસમ્બુજ્ઝિત્વા અભિસમેત્વા આચિક્ખતિ દેસેતિ પઞ્ઞપેતિ પટ્ઠપેતિ વિવરતિ વિભજતિ ઉત્તાનીકરોતિ.

‘‘યો, ભિક્ખવે, તથાગતેન એવં આચિક્ખિયમાને દેસિયમાને પઞ્ઞપિયમાને પટ્ઠપિયમાને વિવરિયમાને વિભજિયમાને ઉત્તાનીકરિયમાને ન જાનાતિ ન પસ્સતિ તમહં, ભિક્ખવે, બાલં પુથુજ્જનં અન્ધં અચક્ખુકં અજાનન્તં અપસ્સન્તં કિન્તિ કરોમિ! વેદના, ભિક્ખવે, લોકે લોકધમ્મો…પે… સઞ્ઞા, ભિક્ખવે… સઙ્ખારા, ભિક્ખવે… વિઞ્ઞાણં, ભિક્ખવે, લોકે લોકધમ્મો તં તથાગતો અભિસમ્બુજ્ઝતિ અભિસમેતિ. અભિસમ્બુજ્ઝિત્વા અભિસમેત્વા આચિક્ખતિ દેસેતિ પઞ્ઞપેતિ પટ્ઠપેતિ વિવરતિ વિભજતિ ઉત્તાનીકરોતિ.

‘‘યો, ભિક્ખવે, તથાગતેન એવં આચિક્ખિયમાને દેસિયમાને પઞ્ઞપિયમાને પટ્ઠપિયમાને વિવરિયમાને વિભજિયમાને ઉત્તાનીકરિયમાને ન જાનાતિ ન પસ્સતિ તમહં, ભિક્ખવે, બાલં પુથુજ્જનં અન્ધં અચક્ખુકં અજાનન્તં અપસ્સન્તં કિન્તિ કરોમિ!

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, ઉપ્પલં વા પદુમં વા પુણ્ડરીકં વા ઉદકે જાતં ઉદકે સંવડ્ઢં ઉદકા અચ્ચુગ્ગમ્મ ઠાતિ [તિટ્ઠન્તં (ક.)] અનુપલિત્તં ઉદકેન; એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, તથાગતો લોકે જાતો લોકે સંવડ્ઢો લોકં અભિભુય્ય વિહરતિ અનુપલિત્તો લોકેના’’તિ. દુતિયં.

૩. ફેણપિણ્ડૂપમસુત્તં

૯૫. એકં સમયં ભગવા અયુજ્ઝાયં [અયોજ્ઝાયં (સી. પી.)] વિહરતિ ગઙ્ગાય નદિયા તીરે. તત્ર ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ –

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, અયં ગઙ્ગા નદી મહન્તં ફેણપિણ્ડં આવહેય્ય. તમેનં ચક્ખુમા પુરિસો પસ્સેય્ય નિજ્ઝાયેય્ય યોનિસો ઉપપરિક્ખેય્ય. તસ્સ તં પસ્સતો નિજ્ઝાયતો યોનિસો ઉપપરિક્ખતો રિત્તકઞ્ઞેવ ખાયેય્ય, તુચ્છકઞ્ઞેવ ખાયેય્ય, અસારકઞ્ઞેવ ખાયેય્ય. કિઞ્હિ સિયા, ભિક્ખવે, ફેણપિણ્ડે સારો? એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, યં કિઞ્ચિ રૂપં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નં…પે… યં દૂરે સન્તિકે વા તં ભિક્ખુ પસ્સતિ નિજ્ઝાયતિ યોનિસો ઉપપરિક્ખતિ. તસ્સ તં પસ્સતો નિજ્ઝાયતો યોનિસો ઉપપરિક્ખતો રિત્તકઞ્ઞેવ ખાયતિ, તુચ્છકઞ્ઞેવ ખાયતિ, અસારકઞ્ઞેવ ખાયતિ. કિઞ્હિ સિયા, ભિક્ખવે, રૂપે સારો?

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, સરદસમયે થુલ્લફુસિતકે દેવે વસ્સન્તે ઉદકે ઉદકપુબ્બુળં [ઉદકબુબ્બુળં (સી. પી.)] ઉપ્પજ્જતિ ચેવ નિરુજ્ઝતિ ચ. તમેનં ચક્ખુમા પુરિસો પસ્સેય્ય નિજ્ઝાયેય્ય યોનિસો ઉપપરિક્ખેય્ય. તસ્સ તં પસ્સતો નિજ્ઝાયતો યોનિસો ઉપપરિક્ખતો રિત્તકઞ્ઞેવ ખાયેય્ય, તુચ્છકઞ્ઞેવ ખાયેય્ય, અસારકઞ્ઞેવ ખાયેય્ય. કિઞ્હિ સિયા, ભિક્ખવે, ઉદકપુબ્બુળે સારો? એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, યા કાચિ વેદના અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્ના…પે… યા દૂરે સન્તિકે વા તં ભિક્ખુ પસ્સતિ નિજ્ઝાયતિ યોનિસો ઉપપરિક્ખતિ. તસ્સ તં પસ્સતો નિજ્ઝાયતો યોનિસો ઉપપરિક્ખતો રિત્તકઞ્ઞેવ ખાયતિ, તુચ્છકઞ્ઞેવ ખાયતિ, અસારકઞ્ઞેવ ખાયતિ. કિઞ્હિ સિયા, ભિક્ખવે, વેદનાય સારો?

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, ગિમ્હાનં પચ્છિમે માસે ઠિતે મજ્ઝન્હિકે કાલે મરીચિકા ફન્દતિ. તમેનં ચક્ખુમા પુરિસો પસ્સેય્ય નિજ્ઝાયેય્ય યોનિસો ઉપપરિક્ખેય્ય. તસ્સ તં પસ્સતો નિજ્ઝાયતો યોનિસો ઉપપરિક્ખતો રિત્તકઞ્ઞેવ ખાયેય્ય, તુચ્છકઞ્ઞેવ ખાયેય્ય…પે… કિઞ્હિ સિયા, ભિક્ખવે, મરીચિકાય સારો? એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, યા કાચિ સઞ્ઞા…પે….

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, પુરિસો સારત્થિકો સારગવેસી સારપરિયેસનં ચરમાનો તિણ્હં કુઠારિં [કુધારિં (સ્યા. કં. ક.)] આદાય વનં પવિસેય્ય. સો તત્થ પસ્સેય્ય મહન્તં કદલિક્ખન્ધં ઉજું નવં અકુક્કુકજાતં [અકુક્કજાતં (ક. સી. પી.), અકુસજાતં (ક. સી.), અકુક્કુજકજાતં (ક.)]. તમેનં મૂલે છિન્દેય્ય; મૂલે છેત્વા અગ્ગે છિન્દેય્ય, અગ્ગે છેત્વા પત્તવટ્ટિં વિનિબ્ભુજેય્ય. સો તસ્સ પત્તવટ્ટિં વિનિબ્ભુજન્તો ફેગ્ગુમ્પિ નાધિગચ્છેય્ય, કુતો સારં! તમેનં ચક્ખુમા પુરિસો પસ્સેય્ય નિજ્ઝાયેય્ય યોનિસો ઉપપરિક્ખેય્ય. તસ્સ તં પસ્સતો નિજ્ઝાયતો યોનિસો ઉપપરિક્ખતો રિત્તકઞ્ઞેવ ખાયેય્ય, તુચ્છકઞ્ઞેવ ખાયેય્ય, અસારકઞ્ઞેવ ખાયેય્ય. કિઞ્હિ સિયા, ભિક્ખવે, કદલિક્ખન્ધે સારો? એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, યે કેચિ સઙ્ખારા અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્ના…પે… યે દૂરે સન્તિકે વા તં ભિક્ખુ પસ્સતિ નિજ્ઝાયતિ યોનિસો ઉપપરિક્ખતિ. તસ્સ તં પસ્સતો નિજ્ઝાયતો યોનિસો ઉપપરિક્ખતો રિત્તકઞ્ઞેવ ખાયતિ, તુચ્છકઞ્ઞેવ ખાયતિ, અસારકઞ્ઞેવ ખાયતિ. કિઞ્હિ સિયા, ભિક્ખવે, સઙ્ખારેસુ સારો?

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, માયાકારો વા માયાકારન્તેવાસી વા ચતુમહાપથે [ચાતુમ્મહાપથે (સી. સ્યા. કં. પી.)] માયં વિદંસેય્ય. તમેનં ચક્ખુમા પુરિસો પસ્સેય્ય નિજ્ઝાયેય્ય યોનિસો ઉપપરિક્ખેય્ય. તસ્સ તં પસ્સતો નિજ્ઝાયતો યોનિસો ઉપપરિક્ખતો રિત્તકઞ્ઞેવ ખાયેય્ય, તુચ્છકઞ્ઞેવ ખાયેય્ય, અસારકઞ્ઞેવ ખાયેય્ય. કિઞ્હિ સિયા, ભિક્ખવે, માયાય સારો? એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, યં કિઞ્ચિ વિઞ્ઞાણં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નં…પે… યં દૂરે સન્તિકે વા, તં ભિક્ખુ પસ્સતિ નિજ્ઝાયતિ યોનિસો ઉપપરિક્ખતિ. તસ્સ તં પસ્સતો નિજ્ઝાયતો યોનિસો ઉપપરિક્ખતો રિત્તકઞ્ઞેવ ખાયતિ, તુચ્છકઞ્ઞેવ ખાયતિ, અસારકઞ્ઞેવ ખાયતિ. કિઞ્હિ સિયા, ભિક્ખવે, વિઞ્ઞાણે સારો?

‘‘એવં પસ્સં, ભિક્ખવે, સુતવા અરિયસાવકો રૂપસ્મિમ્પિ નિબ્બિન્દતિ, વેદનાયપિ… સઞ્ઞાયપિ… સઙ્ખારેસુપિ … વિઞ્ઞાણસ્મિમ્પિ નિબ્બિન્દતિ. નિબ્બિન્દં વિરજ્જતિ; વિરાગા વિમુચ્ચતિ. વિમુત્તસ્મિં વિમુત્તમિતિ ઞાણં હોતિ…પે… નાપરં ઇત્થત્તાયાતિ પજાનાતિ’’.

ઇદમવોચ ભગવા. ઇદં વત્વાન સુગતો અથાપરં એતદવોચ સત્થા –

‘‘ફેણપિણ્ડૂપમં રૂપં, વેદના બુબ્બુળૂપમા [બુબ્બુલૂપમા (સી.), પુબ્બુળોપમા (ક.)];

મરીચિકૂપમા સઞ્ઞા, સઙ્ખારા કદલૂપમા;

માયૂપમઞ્ચ વિઞ્ઞાણં, દેસિતાદિચ્ચબન્ધુના.

‘‘યથા યથા નિજ્ઝાયતિ, યોનિસો ઉપપરિક્ખતિ;

રિત્તકં તુચ્છકં હોતિ, યો નં પસ્સતિ યોનિસો.

‘‘ઇમઞ્ચ કાયં આરબ્ભ, ભૂરિપઞ્ઞેન દેસિતં;

પહાનં તિણ્ણં ધમ્માનં, રૂપં પસ્સથ [પસ્સેથ (સી.)] છડ્ડિતં.

‘‘આયુ ઉસ્મા ચ વિઞ્ઞાણં, યદા કાયં જહન્તિમં;

અપવિદ્ધો [અપવિટ્ઠો (સ્યા. કં.)] તદા સેતિ, પરભત્તં અચેતનં.

‘‘એતાદિસાયં સન્તાનો, માયાયં બાલલાપિની;

વધકો એસ અક્ખાતો, સારો એત્થ ન વિજ્જતિ.

‘‘એવં ખન્ધે અવેક્ખેય્ય, ભિક્ખુ આરદ્ધવીરિયો;

દિવા વા યદિ વા રત્તિં, સમ્પજાનો પટિસ્સતો.

‘‘જહેય્ય સબ્બસંયોગં, કરેય્ય સરણત્તનો;

ચરેય્યાદિત્તસીસોવ, પત્થયં અચ્ચુતં પદ’’ન્તિ. તતિયં;

૪. ગોમયપિણ્ડસુત્તં

૯૬. સાવત્થિનિદાનં. એકમન્તં નિસિન્નો ખો સો ભિક્ખુ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અત્થિ નુ ખો, ભન્તે, કિઞ્ચિ રૂપં યં રૂપં નિચ્ચં ધુવં સસ્સતં અવિપરિણામધમ્મં સસ્સતિસમં તથેવ ઠસ્સતિ? અત્થિ નુ ખો, ભન્તે, કાચિ વેદના યા વેદના નિચ્ચા ધુવા સસ્સતા અવિપરિણામધમ્મા સસ્સતિસમં તથેવ ઠસ્સતિ? અત્થિ નુ ખો, ભન્તે, કાચિ સઞ્ઞા યા સઞ્ઞા…પે… અત્થિ નુ ખો, ભન્તે, કેચિ સઙ્ખારા યે સઙ્ખારા નિચ્ચા ધુવા સસ્સતા અવિપરિણામધમ્મા સસ્સતિસમં તથેવ ઠસ્સન્તિ? અત્થિ નુ ખો, ભન્તે, કિઞ્ચિ વિઞ્ઞાણં, યં વિઞ્ઞાણં નિચ્ચં ધુવં સસ્સતં અવિપરિણામધમ્મં સસ્સતિસમં તથેવ ઠસ્સતી’’તિ? ‘‘નત્થિ ખો, ભિક્ખુ, કિઞ્ચિ રૂપં, યં રૂપં નિચ્ચં ધુવં સસ્સતં અવિપરિણામધમ્મં સસ્સતિસમં તથેવ ઠસ્સતિ. નત્થિ ખો, ભિક્ખુ, કાચિ વેદના… કાચિ સઞ્ઞા… કેચિ સઙ્ખારા… કિઞ્ચિ વિઞ્ઞાણં, યં વિઞ્ઞાણં નિચ્ચં ધુવં સસ્સતં અવિપરિણામધમ્મં સસ્સતિસમં તથેવ ઠસ્સતી’’તિ.

અથ ખો ભગવા પરિત્તં ગોમયપિણ્ડં પાણિના ગહેત્વા તં ભિક્ખું એતદવોચ – ‘‘એત્તકોપિ ખો, ભિક્ખુ, અત્તભાવપટિલાભો નત્થિ નિચ્ચો ધુવો સસ્સતો અવિપરિણામધમ્મો સસ્સતિસમં તથેવ ઠસ્સતિ. એત્તકો ચેપિ, ભિક્ખુ, અત્તભાવપટિલાભો અભવિસ્સ નિચ્ચો ધુવો સસ્સતો અવિપરિણામધમ્મો, નયિદં બ્રહ્મચરિયવાસો પઞ્ઞાયેથ સમ્મા દુક્ખક્ખયાય. યસ્મા ચ ખો, ભિક્ખુ, એત્તકોપિ અત્તભાવપટિલાભો નત્થિ નિચ્ચો ધુવો સસ્સતો અવિપરિણામધમ્મો, તસ્મા બ્રહ્મચરિયવાસો પઞ્ઞાયતિ સમ્મા દુક્ખક્ખયાય.

‘‘ભૂતપુબ્બાહં, ભિક્ખુ, રાજા અહોસિં ખત્તિયો મુદ્ધાવસિત્તો. તસ્સ મય્હં, ભિક્ખુ, રઞ્ઞો સતો ખત્તિયસ્સ મુદ્ધાવસિત્તસ્સ ચતુરાસીતિનગરસહસ્સાનિ અહેસું કુસાવતી રાજધાનિપ્પમુખાનિ. તસ્સ મય્હં, ભિક્ખુ, રઞ્ઞો સતો ખત્તિયસ્સ મુદ્ધાવસિત્તસ્સ ચતુરાસીતિપાસાદસહસ્સાનિ અહેસું ધમ્મપાસાદપ્પમુખાનિ. તસ્સ મય્હં, ભિક્ખુ, રઞ્ઞો સતો ખત્તિયસ્સ મુદ્ધાવસિત્તસ્સ ચતુરાસીતિકૂટાગારસહસ્સાનિ અહેસું મહાબ્યૂહકૂટાગારપ્પમુખાનિ [મહાવિયૂહકૂટાગારપ્પમુખાનિ (દી. નિ. ૨.૨૬૩)]. તસ્સ મય્હં, ભિક્ખુ, રઞ્ઞો સતો ખત્તિયસ્સ મુદ્ધાવસિત્તસ્સ ચતુરાસીતિપલ્લઙ્કસહસ્સાનિ અહેસું દન્તમયાનિ સારમયાનિ સોવણ્ણમયાનિ ગોણકત્થતાનિ પટિકત્થતાનિ પટલિકત્થતાનિ કદલિમિગપવરપચ્ચત્થરણાનિ [કાદલિમિગપવરપચ્ચત્થરણાનિ (સી.)] સઉત્તરચ્છદાનિ ઉભતોલોહિતકૂપધાનાનિ. તસ્સ મય્હં, ભિક્ખુ, રઞ્ઞો સતો ખત્તિયસ્સ મુદ્ધાવસિત્તસ્સ ચતુરાસીતિનાગસહસ્સાનિ અહેસું સોવણ્ણાલઙ્કારાનિ સોવણ્ણદ્ધજાનિ હેમજાલપટિચ્છન્નાનિ ઉપોસથનાગરાજપ્પમુખાનિ. તસ્સ મય્હં, ભિક્ખુ, રઞ્ઞો સતો ખત્તિયસ્સ મુદ્ધાવસિત્તસ્સ ચતુરાસીતિઅસ્સસહસ્સાનિ અહેસું સોવણ્ણાલઙ્કારાનિ સોવણ્ણદ્ધજાનિ હેમજાલપટિચ્છન્નાનિ વલાહકઅસ્સરાજપ્પમુખાનિ. તસ્સ મય્હં, ભિક્ખુ, રઞ્ઞો સતો ખત્તિયસ્સ મુદ્ધાવસિત્તસ્સ ચતુરાસીતિરથસહસ્સાનિ અહેસું સોવણ્ણાલઙ્કારાનિ સોવણ્ણદ્ધજાનિ હેમજાલપટિચ્છન્નાનિ વેજયન્તરથપ્પમુખાનિ. તસ્સ મય્હં, ભિક્ખુ, રઞ્ઞો સતો ખત્તિયસ્સ મુદ્ધાવસિત્તસ્સ ચતુરાસીતિમણિસહસ્સાનિ અહેસું મણિરતનપ્પમુખાનિ. તસ્સ મય્હં, ભિક્ખુ…પે… ચતુરાસીતિઇત્થિસહસ્સાનિ અહેસું સુભદ્દાદેવિપ્પમુખાનિ. તસ્સ મય્હં, ભિક્ખુ…પે… ચતુરાસીતિખત્તિયસહસ્સાનિ અહેસું અનુયન્તાનિ પરિણાયકરતનપ્પમુખાનિ. તસ્સ મય્હં, ભિક્ખુ…પે… ચતુરાસીતિધેનુસહસ્સાનિ અહેસું દુકૂલસન્દનાનિ કંસૂપધારણાનિ. તસ્સ મય્હં, ભિક્ખુ…પે… ચતુરાસીતિવત્થકોટિસહસ્સાનિ અહેસું ખોમસુખુમાનિ કોસેય્યસુખુમાનિ કમ્બલસુખુમાનિ કપ્પાસિકસુખુમાનિ. તસ્સ મય્હં, ભિક્ખુ…પે… ચતુરાસીતિથાલિપાકસહસ્સાનિ અહેસું; સાયં પાતં ભત્તાભિહારો અભિહરિયિત્થ.

‘‘તેસં ખો પન, ભિક્ખુ, ચતુરાસીતિયા નગરસહસ્સાનં એકઞ્ઞેવ તં નગરં હોતિ યમહં તેન સમયેન અજ્ઝાવસામિ – કુસાવતી રાજધાની. તેસં ખો પન, ભિક્ખુ, ચતુરાસીતિયા પાસાદસહસ્સાનં એકોયેવ સો પાસાદો હોતિ યમહં તેન સમયેન અજ્ઝાવસામિ – ધમ્મો પાસાદો. તેસં ખો પન, ભિક્ખુ, ચતુરાસીતિયા કૂટાગારસહસ્સાનં એકઞ્ઞેવ તં કૂટાગારં હોતિ યમહં તેન સમયેન અજ્ઝાવસામિ – મહાબ્યૂહં કૂટાગારં. તેસં ખો પન, ભિક્ખુ, ચતુરાસીતિયા પલ્લઙ્કસહસ્સાનં એકોયેવ સો પલ્લઙ્કો હોતિ યમહં તેન સમયેન પરિભુઞ્જામિ – દન્તમયો વા સારમયો વા સોવણ્ણમયો વા રૂપિયમયો વા. તેસં ખો પન, ભિક્ખુ, ચતુરાસીતિયા નાગસહસ્સાનં એકોયેવ સો નાગો હોતિ યમહં તેન સમયેન અભિરુહામિ – ઉપોસથો નાગરાજા. તેસં ખો પન, ભિક્ખુ, ચતુરાસીતિયા અસ્સસહસ્સાનં એકોયેવ સો અસ્સો હોતિ યમહં તેન સમયેન અભિરુહામિ – વલાહકો અસ્સરાજા. તેસં ખો પન, ભિક્ખુ, ચતુરાસીતિયા રથસહસ્સાનં એકોયેવ સો રથો હોતિ યમહં તેન સમયેન અભિરુહામિ – વેજયન્તો રથો. તેસં ખો પન, ભિક્ખુ, ચતુરાસીતિયા ઇત્થિસહસ્સાનં એકાયેવ સા ઇત્થી હોતિ યા મં તેન સમયેન પચ્ચુપટ્ઠાતિ – ખત્તિયાની વા વેલામિકા વા. તેસં ખો પન, ભિક્ખુ, ચતુરાસીતિયા વત્થકોટિસહસ્સાનં એકઞ્ઞેવ તં વત્થયુગં હોતિ યમહં તેન સમયેન પરિદહામિ – ખોમસુખુમં વા કોસેય્યસુખુમં વા કમ્બલસુખુમં વા કપ્પાસિકસુખુમં વા. તેસં ખો પન, ભિક્ખુ, ચતુરાસીતિયા થાલિપાકસહસ્સાનં એકોયેવ સો થાલિપાકો હોતિ યતો નાળિકોદનપરમં ભુઞ્જામિ તદુપિયઞ્ચ સૂપેય્યં [સૂપબ્યઞ્જનં (સ્યા. કં.)]. ઇતિ ખો, ભિક્ખુ, સબ્બે તે સઙ્ખારા અતીતા નિરુદ્ધા વિપરિણતા. એવં અનિચ્ચા ખો, ભિક્ખુ, સઙ્ખારા. એવં અદ્ધુવા ખો, ભિક્ખુ, સઙ્ખારા. એવં અનસ્સાસિકા ખો, ભિક્ખુ, સઙ્ખારા. યાવઞ્ચિદં, ભિક્ખુ, અલમેવ સબ્બસઙ્ખારેસુ નિબ્બિન્દિતું, અલં વિરજ્જિતું, અલં વિમુચ્ચિતુ’’ન્તિ. ચતુત્થં.

૫. નખસિખાસુત્તં

૯૭. સાવત્થિનિદાનં. એકમન્તં નિસિન્નો ખો સો ભિક્ખુ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અત્થિ નુ ખો, ભન્તે, કિઞ્ચિ રૂપં યં રૂપં નિચ્ચં ધુવં સસ્સતં અવિપરિણામધમ્મં સસ્સતિસમં તથેવ ઠસ્સતિ? અત્થિ નુ ખો, ભન્તે, કાચિ વેદના યા વેદના નિચ્ચા ધુવા સસ્સતા અવિપરિણામધમ્મા સસ્સતિસમં તથેવ ઠસ્સતિ? અત્થિ નુ ખો, ભન્તે, કાચિ સઞ્ઞા…પે… કેચિ સઙ્ખારા, યે સઙ્ખારા નિચ્ચા ધુવા સસ્સતા અવિપરિણામધમ્મા સસ્સતિસમં તથેવ ઠસ્સન્તિ? અત્થિ નુ ખો, ભન્તે, કિઞ્ચિ વિઞ્ઞાણં, યં વિઞ્ઞાણં નિચ્ચં ધુવં સસ્સતં અવિપરિણામધમ્મં સસ્સતિસમં તથેવ ઠસ્સતી’’તિ? ‘‘નત્થિ ખો, ભિક્ખુ, કિઞ્ચિ રૂપં, યં રૂપં નિચ્ચં ધુવં સસ્સતં અવિપરિણામધમ્મં સસ્સતિસમં તથેવ ઠસ્સતિ. નત્થિ ખો, ભિક્ખુ, કાચિ વેદના… કાચિ સઞ્ઞા… કેચિ સઙ્ખારા…પે… કિઞ્ચિ વિઞ્ઞાણં, યં વિઞ્ઞાણં નિચ્ચં ધુવં સસ્સતં અવિપરિણામધમ્મં સસ્સતિસમં તથેવ ઠસ્સતી’’તિ.

અથ ખો ભગવા પરિત્તં નખસિખાયં પંસું આરોપેત્વા તં ભિક્ખું એતદવોચ – ‘‘એત્તકમ્પિ ખો, ભિક્ખુ, રૂપં નત્થિ નિચ્ચં ધુવં સસ્સતં અવિપરિણામધમ્મં સસ્સતિસમં તથેવ ઠસ્સતિ. એત્તકં ચેપિ, ભિક્ખુ, રૂપં અભવિસ્સ નિચ્ચં ધુવં સસ્સતં અવિપરિણામધમ્મં, નયિદં બ્રહ્મચરિયવાસો પઞ્ઞાયેથ સમ્મા દુક્ખક્ખયાય. યસ્મા ચ ખો, ભિક્ખુ, એત્તકમ્પિ રૂપં નત્થિ નિચ્ચં ધુવં સસ્સતં અવિપરિણામધમ્મં, તસ્મા બ્રહ્મચરિયવાસો પઞ્ઞાયતિ સમ્મા દુક્ખક્ખયાય’’.

‘‘એત્તકાપિ ખો, ભિક્ખુ, વેદના નત્થિ નિચ્ચા ધુવા સસ્સતા અવિપરિણામધમ્મા સસ્સતિસમં તથેવ ઠસ્સતિ. એત્તકા ચેપિ, ભિક્ખુ, વેદના અભવિસ્સ નિચ્ચા ધુવા સસ્સતા અવિપરિણામધમ્મા, ન યિદં બ્રહ્મચરિયવાસો પઞ્ઞાયેથ સમ્મા દુક્ખક્ખયાય. યસ્મા ચ ખો, ભિક્ખુ, એત્તકાપિ વેદના નત્થિ નિચ્ચા ધુવા સસ્સતા અવિપરિણામધમ્મા, તસ્મા બ્રહ્મચરિયવાસો પઞ્ઞાયતિ સમ્મા દુક્ખક્ખયાય.

‘‘એત્તકાપિ ખો, ભિક્ખુ, સઞ્ઞા નત્થિ…પે… એત્તકાપિ ખો, ભિક્ખુ, સઙ્ખારા નત્થિ નિચ્ચા ધુવા સસ્સતા અવિપરિણામધમ્મા સસ્સતિસમં તથેવ ઠસ્સન્તિ. એત્તકા ચેપિ, ભિક્ખુ, સઙ્ખારા અભવિસ્સંસુ નિચ્ચા ધુવા સસ્સતા અવિપરિણામધમ્મા, ન યિદં બ્રહ્મચરિયવાસો પઞ્ઞાયેથ સમ્મા દુક્ખક્ખયાય. યસ્મા ચ ખો, ભિક્ખુ, એત્તકાપિ સઙ્ખારા નત્થિ નિચ્ચા ધુવા સસ્સતા અવિપરિણામધમ્મા, તસ્મા બ્રહ્મચરિયવાસો પઞ્ઞાયતિ સમ્મા દુક્ખક્ખયાય.

‘‘એત્તકમ્પિ ખો, ભિક્ખુ, વિઞ્ઞાણં નત્થિ નિચ્ચં ધુવં સસ્સતં અવિપરિણામધમ્મં સસ્સતિસમં તથેવ ઠસ્સતિ. એત્તકમ્પિ ખો, ભિક્ખુ, વિઞ્ઞાણં અભવિસ્સ નિચ્ચં ધુવં સસ્સતં અવિપરિણામધમ્મં, ન યિદં બ્રહ્મચરિયવાસો પઞ્ઞાયેથ સમ્મા દુક્ખક્ખયાય. યસ્મા ચ ખો, ભિક્ખુ, એત્તકમ્પિ વિઞ્ઞાણં નત્થિ નિચ્ચં ધુવં સસ્સતં અવિપરિણામધમ્મં, તસ્મા બ્રહ્મચરિયવાસો પઞ્ઞાયતિ સમ્મા દુક્ખક્ખયાય.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, ભિક્ખુ, રૂપં નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વા’’તિ? ‘‘અનિચ્ચં, ભન્તે’’. ‘‘વેદના… સઞ્ઞા… સઙ્ખારા… વિઞ્ઞાણં નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વા’’તિ? ‘‘અનિચ્ચં ભન્તે’’…પે… ‘‘તસ્માતિહ…પે… એવં પસ્સં…પે… નાપરં ઇત્થત્તાયાતિ પજાનાતી’’તિ. પઞ્ચમં.

૬. સુદ્ધિકસુત્તં

૯૮. સાવત્થિનિદાનં. એકમન્તં નિસિન્નો ખો સો ભિક્ખુ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અત્થિ નુ ખો, ભન્તે, કિઞ્ચિ રૂપં, યં રૂપં નિચ્ચં ધુવં સસ્સતં અવિપરિણામધમ્મં સસ્સતિસમં તથેવ ઠસ્સતિ? અત્થિ નુ ખો, ભન્તે, કાચિ વેદના…પે… કાચિ સઞ્ઞા… કેચિ સઙ્ખારા… કિઞ્ચિ વિઞ્ઞાણં, યં વિઞ્ઞાણં નિચ્ચં ધુવં સસ્સતં અવિપરિણામધમ્મં સસ્સતિસમં તથેવ ઠસ્સતી’’તિ? ‘‘નત્થિ ખો, ભિક્ખુ, કિઞ્ચિ રૂપં યં રૂપં નિચ્ચં ધુવં સસ્સતં અવિપરિણામધમ્મં સસ્સતિસમં તથેવ ઠસ્સતિ. નત્થિ ખો, ભિક્ખુ, કાચિ વેદના… કાચિ સઞ્ઞા… કેચિ સઙ્ખારા… કિઞ્ચિ વિઞ્ઞાણં, યં વિઞ્ઞાણં નિચ્ચં ધુવં સસ્સતં અવિપરિણામધમ્મં સસ્સતિસમં તથેવ ઠસ્સતી’’તિ. છટ્ઠં.

૭. ગદ્દુલબદ્ધસુત્તં

૯૯. સાવત્થિનિદાનં. ‘‘અનમતગ્ગોયં, ભિક્ખવે, સંસારો. પુબ્બા કોટિ ન પઞ્ઞાયતિ અવિજ્જાનીવરણાનં સત્તાનં તણ્હાસંયોજનાનં સન્ધાવતં સંસરતં. હોતિ સો, ભિક્ખવે, સમયો યં મહાસમુદ્દો ઉસ્સુસ્સતિ વિસુસ્સતિ ન ભવતિ; ન ત્વેવાહં, ભિક્ખવે, અવિજ્જાનીવરણાનં સત્તાનં તણ્હાસંયોજનાનં સન્ધાવતં સંસરતં દુક્ખસ્સ અન્તકિરિયં વદામિ. હોતિ સો, ભિક્ખવે, સમયો યં સિનેરુ પબ્બતરાજા ડય્હતિ વિનસ્સતિ ન ભવતિ; ન ત્વેવાહં, ભિક્ખવે, અવિજ્જાનીવરણાનં સત્તાનં તણ્હાસંયોજનાનં સન્ધાવતં સંસરતં દુક્ખસ્સ અન્તકિરિયં વદામિ. હોતિ સો, ભિક્ખવે, સમયો યં મહાપથવી ડય્હતિ વિનસ્સતિ ન ભવતિ; ન ત્વેવાહં, ભિક્ખવે, અવિજ્જાનીવરણાનં સત્તાનં તણ્હાસંયોજનાનં સન્ધાવતં સંસરતં દુક્ખસ્સ અન્તકિરિયં વદામિ’’.

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, સા ગદ્દુલબદ્ધો [ગદ્દૂલબન્ધો (સ્યા. કં.)] દળ્હે ખીલે વા થમ્ભે વા ઉપનિબદ્ધો તમેવ ખીલં વા થમ્ભં વા અનુપરિધાવતિ અનુપરિવત્તતિ; એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, અસ્સુતવા પુથુજ્જનો અરિયાનં અદસ્સાવી…પે… સપ્પુરિસધમ્મે અવિનીતો રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતિ…પે… વેદનં અત્તતો સમનુપસ્સતિ… સઞ્ઞં અત્તતો સમનુપસ્સતિ… સઙ્ખારે અત્તતો સમનુપસ્સતિ… વિઞ્ઞાણં અત્તતો સમનુપસ્સતિ, વિઞ્ઞાણવન્તં વા અત્તાનં; અત્તનિ વા વિઞ્ઞાણં, વિઞ્ઞાણસ્મિં વા અત્તાનં. સો રૂપઞ્ઞેવ અનુપરિધાવતિ અનુપરિવત્તતિ, વેદનઞ્ઞેવ…પે… સઞ્ઞઞ્ઞેવ… સઙ્ખારેયેવ… વિઞ્ઞાણઞ્ઞેવ અનુપરિધાવતિ અનુપરિવત્તતિ. સો રૂપં અનુપરિધાવં અનુપરિવત્તં, વેદનં…પે… સઞ્ઞં… સઙ્ખારે… વિઞ્ઞાણં અનુપરિધાવં અનુપરિવત્તં, ન પરિમુચ્ચતિ રૂપમ્હા, ન પરિમુચ્ચતિ વેદનાય, ન પરિમુચ્ચતિ સઞ્ઞાય, ન પરિમુચ્ચતિ સઙ્ખારેહિ, ન પરિમુચ્ચતિ વિઞ્ઞાણમ્હા, ન પરિમુચ્ચતિ જાતિયા જરામરણેન સોકેહિ પરિદેવેહિ દુક્ખેહિ દોમનસ્સેહિ ઉપાયાસેહિ. ‘ન પરિમુચ્ચતિ દુક્ખસ્મા’તિ વદામિ’’.

‘‘સુતવા ચ ખો, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો અરિયાનં દસ્સાવી…પે… સપ્પુરિસધમ્મે સુવિનીતો, ન રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતિ…પે… ન વેદનં… ન સઞ્ઞં… ન સઙ્ખારે… ન વિઞ્ઞાણં અત્તતો સમનુપસ્સતિ, ન વિઞ્ઞાણવન્તં વા અત્તાનં; ન અત્તનિ વા વિઞ્ઞાણં, ન વિઞ્ઞાણસ્મિં વા અત્તાનં. સો રૂપં નાનુપરિધાવતિ નાનુપરિવત્તતિ, વેદનં… સઞ્ઞં… સઙ્ખારે… વિઞ્ઞાણં નાનુપરિધાવતિ નાનુપરિવત્તતિ. સો રૂપં અનનુપરિધાવં અનનુપરિવત્તં, વેદનં… સઞ્ઞં… સઙ્ખારે… વિઞ્ઞાણં અનનુપરિધાવં અનનુપરિવત્તં; પરિમુચ્ચતિ રૂપમ્હા, પરિમુચ્ચતિ વેદનાય, પરિમુચ્ચતિ સઞ્ઞાય, પરિમુચ્ચતિ સઙ્ખારેહિ, પરિમુચ્ચતિ વિઞ્ઞાણમ્હા, પરિમુચ્ચતિ જાતિયા જરામરણેન સોકેહિ પરિદેવેહિ દુક્ખેહિ દોમનસ્સેહિ ઉપાયાસેહિ. ‘પરિમુચ્ચતિ દુક્ખસ્મા’તિ વદામી’’તિ. સત્તમં.

૮. દુતિયગદ્દુલબદ્ધસુત્તં

૧૦૦. સાવત્થિનિદાનં. ‘‘અનમતગ્ગોયં, ભિક્ખવે, સંસારો. પુબ્બા કોટિ ન પઞ્ઞાયતિ અવિજ્જાનીવરણાનં સત્તાનં તણ્હાસંયોજનાનં સન્ધાવતં સંસરતં. સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, સા ગદ્દુલબદ્ધો દળ્હે ખીલે વા થમ્ભે વા ઉપનિબદ્ધો. સો ગચ્છતિ ચેપિ તમેવ ખીલં વા થમ્ભં વા ઉપગચ્છતિ; તિટ્ઠતિ ચેપિ તમેવ ખીલં વા થમ્ભં વા ઉપતિટ્ઠતિ; નિસીદતિ ચેપિ તમેવ ખીલં વા થમ્ભં વા ઉપનિસીદતિ; નિપજ્જતિ ચેપિ તમેવ ખીલં વા થમ્ભં વા ઉપનિપજ્જતિ. એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, અસ્સુતવા પુથુજ્જનો રૂપં ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ. વેદનં… સઞ્ઞં… સઙ્ખારે… વિઞ્ઞાણં ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ. સો ગચ્છતિ ચેપિ ઇમે પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધે ઉપગચ્છતિ; તિટ્ઠતિ ચેપિ ઇમે પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધે ઉપતિટ્ઠતિ; નિસીદતિ ચેપિ ઇમે પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધે ઉપનિસીદતિ; નિપજ્જતિ ચેપિ ઇમે પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધે ઉપનિપજ્જતિ. તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, અભિક્ખણં સકં ચિત્તં પચ્ચવેક્ખિતબ્બં – ‘દીઘરત્તમિદં ચિત્તં સંકિલિટ્ઠં રાગેન દોસેન મોહેના’તિ. ચિત્તસંકિલેસા, ભિક્ખવે, સત્તા સંકિલિસ્સન્તિ; ચિત્તવોદાના સત્તા વિસુજ્ઝન્તિ.

‘‘દિટ્ઠં વો, ભિક્ખવે, ચરણં નામ ચિત્ત’’ન્તિ? ‘‘એવં, ભન્તે’’. ‘‘તમ્પિ ખો, ભિક્ખવે, ચરણં નામ ચિત્તં ચિત્તેનેવ ચિત્તિતં. તેનપિ ખો, ભિક્ખવે, ચરણેન ચિત્તેન ચિત્તઞ્ઞેવ ચિત્તતરં. તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, અભિક્ખણં સકં ચિત્તં પચ્ચવેક્ખિતબ્બં – ‘દીઘરત્તમિદં ચિત્તં સંકિલિટ્ઠં રાગેન દોસેન મોહેના’તિ. ચિત્તસંકિલેસા, ભિક્ખવે, સત્તા સંકિલિસ્સન્તિ; ચિત્તવોદાના સત્તા વિસુજ્ઝન્તિ.

‘‘નાહં, ભિક્ખવે, અઞ્ઞં એકનિકાયમ્પિ સમનુપસ્સામિ એવં ચિત્તં. યથયિદં, ભિક્ખવે, તિરચ્છાનગતા પાણા, તેપિ ખો, ભિક્ખવે, તિરચ્છાનગતા પાણા ચિત્તેનેવ ચિત્તિતા, તેહિપિ ખો, ભિક્ખવે, તિરચ્છાનગતેહિ પાણેહિ ચિત્તઞ્ઞેવ ચિત્તતરં. તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, અભિક્ખણં સકં ચિત્તં પચ્ચવેક્ખિતબ્બં – ‘દીઘરત્તમિદં ચિત્તં સંકિલિટ્ઠં રાગેન દોસેન મોહેના’તિ. ચિત્તસંકિલેસા, ભિક્ખવે, સત્તા સંકિલિસ્સન્તિ; ચિત્તવોદાના સત્તા વિસુજ્ઝન્તિ.

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, રજકો વા ચિત્તકારકો વા રજનાય વા લાખાય વા હલિદ્દિયા વા નીલિયા વા મઞ્જિટ્ઠાય [મઞ્જેટ્ઠાય (સી. સ્યા. કં.), મઞ્જેટ્ઠિયા (પી.)] વા સુપરિમટ્ઠે ફલકે વા ભિત્તિયા વા દુસ્સપટ્ટે વા ઇત્થિરૂપં વા પુરિસરૂપં વા અભિનિમ્મિનેય્ય સબ્બઙ્ગપચ્ચઙ્ગિં; એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, અસ્સુતવા પુથુજ્જનો રૂપઞ્ઞેવ અભિનિબ્બત્તેન્તો અભિનિબ્બત્તેતિ, વેદનઞ્ઞેવ…પે… સઞ્ઞઞ્ઞેવ… સઙ્ખારે યેવ… વિઞ્ઞાણઞ્ઞેવ અભિનિબ્બત્તેન્તો અભિનિબ્બત્તેતિ. તં કિં મઞ્ઞથ, ભિક્ખવે, રૂપં નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વા’’તિ? ‘‘અનિચ્ચં, ભન્તે’’. ‘‘વેદના… સઞ્ઞા… સઙ્ખારા… વિઞ્ઞાણં…પે… ‘‘તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, એવં પસ્સં…પે… નાપરં ઇત્થત્તાયાતિ પજાનાતી’’તિ. અટ્ઠમં.

૯. વાસિજટસુત્તં

૧૦૧. સાવત્થિનિદાનં. ‘‘જાનતો અહં, ભિક્ખવે, પસ્સતો આસવાનં ખયં વદામિ, નો અજાનતો નો અપસ્સતો. કિઞ્ચ, ભિક્ખવે, જાનતો કિં પસ્સતો આસવાનં ખયો હોતિ? ‘ઇતિ રૂપં, ઇતિ રૂપસ્સ સમુદયો, ઇતિ રૂપસ્સ અત્થઙ્ગમો; ઇતિ વેદના… ઇતિ સઞ્ઞા… ઇતિ સઙ્ખારા… ઇતિ વિઞ્ઞાણં, ઇતિ વિઞ્ઞાણસ્સ સમુદયો, ઇતિ વિઞ્ઞાણસ્સ અત્થઙ્ગમો’તિ – એવં ખો, ભિક્ખવે, જાનતો એવં પસ્સતો આસવાનં ખયો હોતિ’’.

‘‘ભાવનાનુયોગં અનનુયુત્તસ્સ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો વિહરતો કિઞ્ચાપિ એવં ઇચ્છા ઉપ્પજ્જેય્ય – ‘અહો વત મે અનુપાદાય આસવેહિ ચિત્તં વિમુચ્ચેય્યા’તિ, અથ ખ્વસ્સ નેવ અનુપાદાય આસવેહિ ચિત્તં વિમુચ્ચતિ. તં કિસ્સ હેતુ? ‘અભાવિતત્તા’ તિસ્સ વચનીયં. કિસ્સ અભાવિતત્તા? અભાવિતત્તા ચતુન્નં સતિપટ્ઠાનાનં, અભાવિતત્તા ચતુન્નં સમ્મપ્પધાનાનં, અભાવિતત્તા ચતુન્નં ઇદ્ધિપાદાનં, અભાવિતત્તા પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં, અભાવિતત્તા પઞ્ચન્નં બલાનં, અભાવિતત્તા સત્તન્નં બોજ્ઝઙ્ગાનં, અભાવિતત્તા અરિયસ્સ અટ્ઠઙ્ગિકસ્સ મગ્ગસ્સ.

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, કુક્કુટિયા અણ્ડાનિ અટ્ઠ વા દસ વા દ્વાદસ વા. તાનસ્સુ કુક્કુટિયા ન સમ્મા અધિસયિતાનિ, ન સમ્મા પરિસેદિતાનિ, ન સમ્મા પરિભાવિતાનિ. કિઞ્ચાપિ તસ્સા કુક્કુટિયા એવં ઇચ્છા ઉપ્પજ્જેય્ય – ‘અહો, વત મે કુક્કુટપોતકા પાદનખસિખાય વા મુખતુણ્ડકેન વા અણ્ડકોસં પદાલેત્વા સોત્થિના અભિનિબ્ભિજ્જેય્યુ’ન્તિ, અથ ખો અભબ્બાવ તે કુક્કુટપોતકા પાદનખસિખાય વા મુખતુણ્ડકેન વા અણ્ડકોસં પદાલેત્વા સોત્થિના અભિનિબ્ભિજ્જિતું. તં કિસ્સ હેતુ? તથા હિ પન, ભિક્ખવે, કુક્કુટિયા અણ્ડાનિ અટ્ઠ વા દસ વા દ્વાદસ વા; તાનિ કુક્કુટિયા ન સમ્મા અધિસયિતાનિ, ન સમ્મા પરિસેદિતાનિ, ન સમ્મા પરિભાવિતાનિ. એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, ભાવનાનુયોગં અનનુયુત્તસ્સ ભિક્ખુનો વિહરતો કિઞ્ચાપિ એવં ઇચ્છા ઉપ્પજ્જેય્ય – ‘અહો, વત મે અનુપાદાય આસવેહિ ચિત્તં વિમુચ્ચેય્યા’તિ, અથ ખ્વસ્સ નેવ અનુપાદાય આસવેહિ ચિત્તં વિમુચ્ચતિ. તં કિસ્સ હેતુ? ‘અભાવિતત્તા’તિસ્સ વચનીયં. કિસ્સ અભાવિતત્તા? અભાવિતત્તા ચતુન્નં સતિપટ્ઠાનાનં…પે… અટ્ઠઙ્ગિકસ્સ મગ્ગસ્સ.

‘‘ભાવનાનુયોગં અનુયુત્તસ્સ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો વિહરતો કિઞ્ચાપિ ન એવં ઇચ્છા ઉપ્પજ્જેય્ય – ‘અહો વત મે અનુપાદાય આસવેહિ ચિત્તં વિમુચ્ચેય્યા’તિ, અથ ખ્વસ્સ અનુપાદાય આસવેહિ ચિત્તં વિમુચ્ચતિ. તં કિસ્સ હેતુ? ‘ભાવિતત્તા’તિસ્સ વચનીયં. કિસ્સ ભાવિતત્તા? ભાવિતત્તા ચતુન્નં સતિપટ્ઠાનાનં, ભાવિતત્તા ચતુન્નં સમ્મપ્પધાનાનં, ભાવિતત્તા ચતુન્નં ઇદ્ધિપાદાનં, ભાવિતત્તા પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં, ભાવિતત્તા પઞ્ચન્નં બલાનં, ભાવિતત્તા સત્તન્નં બોજ્ઝઙ્ગાનં, ભાવિતત્તા અરિયસ્સ અટ્ઠઙ્ગિકસ્સ મગ્ગસ્સ.

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, કુક્કુટિયા અણ્ડાનિ અટ્ઠ વા દસ વા દ્વાદસ વા. તાનસ્સુ કુક્કુટિયા સમ્મા અધિસયિતાનિ, સમ્મા પરિસેદિતાનિ, સમ્મા પરિભાવિતાનિ. કિઞ્ચાપિ તસ્સા કુક્કુટિયા ન એવં ઇચ્છા ઉપ્પજ્જેય્ય – ‘અહો વત મે કુક્કુટપોતકા પાદનખસિખાય વા મુખતુણ્ડકેન વા અણ્ડકોસં પદાલેત્વા સોત્થિના અભિનિબ્ભિજ્જેય્યુ’ન્તિ, અથ ખો ભબ્બાવ તે કુક્કુટપોતકા પાદનખસિખાય વા મુખતુણ્ડકેન વા અણ્ડકોસં પદાલેત્વા સોત્થિના અભિનિબ્ભિજ્જિતું. તં કિસ્સ હેતુ? તથા હિ પન, ભિક્ખવે, કુક્કુટિયા અણ્ડાનિ અટ્ઠ વા દસ વા દ્વાદસ વા; તાનસ્સુ કુક્કુટિયા સમ્મા અધિસયિતાનિ, સમ્મા પરિસેદિતાનિ, સમ્મા પરિભાવિતાનિ. એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, ભાવનાનુયોગં અનુયુત્તસ્સ ભિક્ખુનો વિહરતો કિઞ્ચાપિ ન એવં ઇચ્છા ઉપ્પજ્જેય્ય – ‘અહો વત મે અનુપાદાય આસવેહિ ચિત્તં વિમુચ્ચેય્યા’તિ, અથ ખ્વસ્સ અનુપાદાય આસવેહિ ચિત્તં વિમુચ્ચતિ. તં કિસ્સ હેતુ? ‘ભાવિતત્તા’તિસ્સ વચનીયં. કિસ્સ ભાવિતત્તા? ભાવિતત્તા ચતુન્નં સતિપટ્ઠાનાનં…પે… ભાવિતત્તા અરિયસ્સ અટ્ઠઙ્ગિકસ્સ મગ્ગસ્સ.

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, પલગણ્ડસ્સ વા પલગણ્ડન્તેવાસિસ્સ વા વાસિજટે દિસ્સન્તેવ અઙ્ગુલિપદાનિ દિસ્સતિ અઙ્ગુટ્ઠપદં. નો ચ ખ્વસ્સ એવં ઞાણં હોતિ – ‘એત્તકં વત મે અજ્જ વાસિજટસ્સ ખીણં, એત્તકં હિય્યો, એત્તકં પરે’તિ. અથ ખ્વસ્સ ખીણે ખીણન્ત્વેવ ઞાણં હોતિ. એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, ભાવનાનુયોગં અનુયુત્તસ્સ ભિક્ખુનો વિહરતો કિઞ્ચાપિ ન એવં ઞાણં હોતિ – ‘એત્તકં વત મે અજ્જ આસવાનં ખીણં, એત્તકં હિય્યો, એત્તકં પરે’તિ, અથ ખ્વસ્સ ખીણે ખીણન્ત્વેવ ઞાણં હોતિ. સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, સામુદ્દિકાય નાવાય વેત્તબન્ધનબદ્ધાય વસ્સમાસાનિ ઉદકે પરિયાદાય હેમન્તિકેન થલં ઉક્ખિત્તાય વાતાતપપરેતાનિ વેત્તબન્ધનાનિ. તાનિ પાવુસકેન મેઘેન અભિપ્પવુટ્ઠાનિ અપ્પકસિરેનેવ પટિપ્પસ્સમ્ભન્તિ પૂતિકાનિ ભવન્તિ; એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, ભાવનાનુયોગં અનુયુત્તસ્સ ભિક્ખુનો વિહરતો અપ્પકસિરેનેવ સંયોજનાનિ પટિપ્પસ્સમ્ભન્તિ પૂતિકાનિ ભવન્તી’’તિ. નવમં.

૧૦. અનિચ્ચસઞ્ઞાસુત્તં

૧૦૨. સાવત્થિનિદાનં. ‘‘અનિચ્ચસઞ્ઞા, ભિક્ખવે, ભાવિતા બહુલીકતા સબ્બં કામરાગં પરિયાદિયતિ, સબ્બં રૂપરાગં પરિયાદિયતિ, સબ્બં ભવરાગં પરિયાદિયતિ, સબ્બં અવિજ્જં પરિયાદિયતિ, સબ્બં અસ્મિમાનં સમૂહનતિ’’.

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, સરદસમયે કસ્સકો મહાનઙ્ગલેન કસન્તો સબ્બાનિ મૂલસન્તાનકાનિ સમ્પદાલેન્તો કસતિ; એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, અનિચ્ચસઞ્ઞા ભાવિતા બહુલીકતા સબ્બં કામરાગં પરિયાદિયતિ, સબ્બં રૂપરાગં પરિયાદિયતિ, સબ્બં ભવરાગં પરિયાદિયતિ, સબ્બં અવિજ્જં પરિયાદિયતિ, સબ્બં અસ્મિમાનં સમૂહનતિ.

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, પબ્બજલાયકો પબ્બજં લાયિત્વા અગ્ગે ગહેત્વા ઓધુનાતિ નિદ્ધુનાતિ નિચ્છોટેતિ; એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, અનિચ્ચસઞ્ઞા ભાવિતા બહુલીકતા સબ્બં કામરાગં પરિયાદિયતિ…પે… સબ્બં અસ્મિમાનં સમૂહનતિ.

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, અમ્બપિણ્ડિયા વણ્ટચ્છિન્નાય યાનિ તત્થ અમ્બાનિ વણ્ટપટિબન્ધાનિ સબ્બાનિ તાનિ તદન્વયાનિ ભવન્તિ; એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, અનિચ્ચસઞ્ઞા ભાવિતા…પે… સબ્બં અસ્મિમાનં સમૂહનતિ.

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, કૂટાગારસ્સ યા કાચિ ગોપાનસિયો સબ્બા તા કૂટઙ્ગમા કૂટનિન્ના કૂટસમોસરણા, કૂટં તાસં અગ્ગમક્ખાયતિ; એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, અનિચ્ચસઞ્ઞા ભાવિતા…પે… સબ્બં અસ્મિમાનં સમૂહનતિ.

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, યે કેચિ મૂલગન્ધા કાળાનુસારિગન્ધો તેસં અગ્ગમક્ખાયતિ; એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, અનિચ્ચસઞ્ઞા…પે… સબ્બં અસ્મિમાનં સમૂહનતિ.

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, યે કેચિ સારગન્ધા, લોહિતચન્દનં તેસં અગ્ગમક્ખાયતિ; એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, અનિચ્ચસઞ્ઞા…પે… સબ્બં અસ્મિમાનં સમૂહનતિ.

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, યે કેચિ પુપ્ફગન્ધા, વસ્સિકં તેસં અગ્ગમક્ખાયતિ; એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, અનિચ્ચસઞ્ઞા…પે… સબ્બં અસ્મિમાનં સમૂહનતિ.

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, યે કેચિ કુટ્ટરાજાનો [કુડ્ડરાજાનો (સી.)], સબ્બેતે રઞ્ઞો ચક્કવત્તિસ્સ અનુયન્તા ભવન્તિ, રાજા તેસં ચક્કવત્તિ અગ્ગમક્ખાયતિ; એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, અનિચ્ચસઞ્ઞા…પે… સબ્બં અસ્મિમાનં સમૂહનતિ.

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, યા કાચિ તારકરૂપાનં પભા, સબ્બા તા ચન્દિમપ્પભાય કલં નાગ્ઘન્તિ સોળસિં, ચન્દપ્પભા તાસં અગ્ગમક્ખાયતિ; એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, અનિચ્ચસઞ્ઞા…પે… સબ્બં અસ્મિમાનં સમૂહનતિ.

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, સરદસમયે વિદ્ધે વિગતવલાહકે દેવે આદિચ્ચો નતં અબ્ભુસ્સક્કમાનો, સબ્બં આકાસગતં તમગતં અભિવિહચ્ચ ભાસતે ચ તપતે ચ વિરોચતે ચ; એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, અનિચ્ચસઞ્ઞા ભાવિતા બહુલીકતા સબ્બં કામરાગં પરિયાદિયતિ, સબ્બં રૂપરાગં પરિયાદિયતિ, સબ્બં ભવરાગં પરિયાદિયતિ, સબ્બં અવિજ્જં પરિયાદિયતિ, સબ્બં અસ્મિમાનં સમૂહનતિ.

‘‘કથં ભાવિતા ચ, ભિક્ખવે, અનિચ્ચસઞ્ઞા કથં બહુલીકતા સબ્બં કામરાગં પરિયાદિયતિ…પે… સબ્બં અસ્મિમાનં સમૂહનતિ? ‘ઇતિ રૂપં, ઇતિ રૂપસ્સ સમુદયો, ઇતિ રૂપસ્સ અત્થઙ્ગમો; ઇતિ વેદના… ઇતિ સઞ્ઞા… ઇતિ સઙ્ખારા… ઇતિ વિઞ્ઞાણં, ઇતિ વિઞ્ઞાણસ્સ સમુદયો, ઇતિ વિઞ્ઞાણસ્સ અત્થઙ્ગમો’તિ – એવં ભાવિતા ખો, ભિક્ખવે, અનિચ્ચસઞ્ઞા એવં બહુલીકતા સબ્બં કામરાગં પરિયાદિયતિ, સબ્બં રૂપરાગં પરિયાદિયતિ, સબ્બં ભવરાગં પરિયાદિયતિ, સબ્બં અવિજ્જં પરિયાદિયતિ, સબ્બં અસ્મિમાનં સમૂહનતી’’તિ. દસમં.

પુપ્ફવગ્ગો દસમો.

તસ્સુદ્દાનં –

નદી પુપ્ફઞ્ચ ફેણઞ્ચ, ગોમયઞ્ચ નખાસિખં;

સુદ્ધિકં દ્વે ચ ગદ્દુલા, વાસીજટં અનિચ્ચતાતિ.

મજ્ઝિમપણ્ણાસકો સમત્તો.

તસ્સ મજ્ઝિમપણ્ણાસકસ્સ વગ્ગુદ્દાનં –

ઉપયો અરહન્તો ચ, ખજ્જની થેરસવ્હયં;

પુપ્ફવગ્ગેન પણ્ણાસ, દુતિયો તેન વુચ્ચતીતિ.