૩. યમકસુત્તં

૮૫. એકં સમયં આયસ્મા સારિપુત્તો સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. તેન ખો પન સમયેન યમકસ્સ નામ ભિક્ખુનો એવરૂપં પાપકં દિટ્ઠિગતં ઉપ્પન્નં હોતિ – ‘‘તથાહં ભગવતા ધમ્મં દેસિતં આજાનામિ, યથા ખીણાસવો ભિક્ખુ કાયસ્સ ભેદા ઉચ્છિજ્જતિ વિનસ્સતિ, ન હોતિ પરં મરણા’’તિ.

અસ્સોસું ખો સમ્બહુલા ભિક્ખૂ યમકસ્સ કિર નામ ભિક્ખુનો એવરૂપં પાપકં દિટ્ઠિગતં ઉપ્પન્નં હોતિ – ‘‘તથાહં ભગવતા ધમ્મં દેસિતં આજાનામિ, યથા ખીણાસવો ભિક્ખુ કાયસ્સ ભેદા ઉચ્છિજ્જતિ વિનસ્સતિ, ન હોતિ પરં મરણા’’તિ. અથ ખો તે ભિક્ખૂ યેનાયસ્મા યમકો તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મતા યમકેન સદ્ધિં સમ્મોદિંસુ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. એકમન્તં નિસિન્ના ખો તે ભિક્ખૂ આયસ્મન્તં યમકં એતદવોચું –

‘‘સચ્ચં કિર તે, આવુસો યમક, એવરૂપં પાપકં દિટ્ઠિગતં ઉપ્પન્નં – ‘તથાહં ભગવતા ધમ્મં દેસિતં આજાનામિ, યથા ખીણાસવો ભિક્ખુ કાયસ્સ ભેદા ઉચ્છિજ્જતિ વિનસ્સતિ, ન હોતિ પરં મરણા’’’તિ? ‘‘એવં ખ્વાહં, આવુસો, ભગવતા ધમ્મં દેસિતં આજાનામિ – ‘ખીણાસવો ભિક્ખુ કાયસ્સ ભેદા ઉચ્છિજ્જતિ વિનસ્સતિ, ન હોતિ પરં મરણા’’’તિ.

‘‘મા, આવુસો યમક, એવં અવચ, મા ભગવન્તં અબ્ભાચિક્ખિ. ન હિ સાધુ ભગવતો અબ્ભાચિક્ખનં. ન હિ ભગવા એવં વદેય્ય – ‘ખીણાસવો ભિક્ખુ કાયસ્સ ભેદા ઉચ્છિજ્જતિ વિનસ્સતિ, ન હોતિ પરં મરણા’’’તિ. એવમ્પિ ખો આયસ્મા યમકો તેહિ ભિક્ખૂહિ વુચ્ચમાનો તથેવ તં પાપકં દિટ્ઠિગતં થામસા પરામાસા અભિનિવિસ્સ વોહરતિ – ‘‘તથાહં ભગવતા ધમ્મં દેસિતં આજાનામિ, યથા ખીણાસવો ભિક્ખુ કાયસ્સ ભેદા ઉચ્છિજ્જતિ વિનસ્સતિ, ન હોતિ પરં મરણા’’તિ.

યતો ખો તે ભિક્ખૂ નાસક્ખિંસુ આયસ્મન્તં યમકં એતસ્મા પાપકા દિટ્ઠિગતા વિવેચેતું, અથ ખો તે ભિક્ખૂ ઉટ્ઠાયાસના યેનાયસ્મા સારિપુત્તો તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં સારિપુત્તં એતદવોચું – ‘‘યમકસ્સ નામ, આવુસો સારિપુત્ત, ભિક્ખુનો એવરૂપં પાપકં દિટ્ઠિગતં ઉપ્પન્નં – ‘તથાહં ભગવતા ધમ્મં દેસિતં આજાનામિ યથા ખીણાસવો ભિક્ખુ કાયસ્સ ભેદા ઉચ્છિજ્જતિ વિનસ્સતિ, ન હોતિ પરં મરણા’તિ. સાધાયસ્મા સારિપુત્તો યેન યમકો ભિક્ખુ તેનુપસઙ્કમતુ અનુકમ્પં ઉપાદાયા’’તિ. અધિવાસેસિ ખો આયસ્મા સારિપુત્તો તુણ્હીભાવેન. અથ ખો આયસ્મા સારિપુત્તો સાયન્હસમયં પટિસલ્લાના વુટ્ઠિતો યેનાયસ્મા યમકો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મતા યમકેન સદ્ધિં સમ્મોદિ…પે… એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા સારિપુત્તો આયસ્મન્તં યમકં એતદવોચ –

‘‘સચ્ચં કિર તે, આવુસો યમક, એવરૂપં પાપકં દિટ્ઠિગતં ઉપ્પન્નં – ‘તથાહં ભગવતા ધમ્મં દેસિતં આજાનામિ, યથા ખીણાસવો ભિક્ખુ કાયસ્સ ભેદા ઉચ્છિજ્જતિ વિનસ્સતિ, ન હોતિ પરં મરણા’’’તિ? ‘‘એવં ખ્વાહં, આવુસો, ભગવતા ધમ્મં દેસિતં આજાનામિ, યથા ખીણાસવો ભિક્ખુ કાયસ્સ ભેદા ઉચ્છિજ્જતિ વિનસ્સતિ, ન હોતિ પરં મરણા’’તિ.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, આવુસો યમક, રૂપં નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વા’’તિ? ‘‘અનિચ્ચં, આવુસો’’. ‘‘વેદના નિચ્ચા… સઞ્ઞા… સઙ્ખારા… વિઞ્ઞાણં નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વા’’તિ? ‘‘અનિચ્ચં, આવુસો’’. તસ્માતિહ…પે… એવં પસ્સં…પે… નાપરં ઇત્થત્તાયાતિ પજાનાતી’’તિ.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, આવુસો યમક, રૂપં તથાગતોતિ સમનુપસ્સસી’’તિ? ‘‘નો હેતં, આવુસો’’ … ‘‘વેદનં તથાગતોતિ સમનુપસ્સસી’’તિ? ‘‘નો હેતં, આવુસો’’… ‘‘સઞ્ઞં… સઙ્ખારે… વિઞ્ઞાણં તથાગતોતિ સમનુપસ્સસી’’તિ? ‘‘નો હેતં, આવુસો’’.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, આવુસો યમક, રૂપસ્મિં તથાગતોતિ સમનુપસ્સસી’’તિ? ‘‘નો હેતં, આવુસો’’. ‘‘અઞ્ઞત્ર રૂપા તથાગતોતિ સમનુપસ્સસી’’તિ? ‘‘નો હેતં, આવુસો’’. ‘‘વેદનાય… અઞ્ઞત્ર વેદનાય…પે… સઞ્ઞાય… અઞ્ઞત્ર સઞ્ઞાય… સઙ્ખારેસુ… અઞ્ઞત્ર સઙ્ખારેહિ… વિઞ્ઞાણસ્મિં તથાગતોતિ સમનુપસ્સસી’’તિ? ‘‘નો હેતં, આવુસો’’. ‘‘અઞ્ઞત્ર વિઞ્ઞાણા તથાગતોતિ સમનુપસ્સસી’’તિ? ‘‘નો હેતં, આવુસો’’.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, આવુસો યમક, રૂપં… વેદનં… સઞ્ઞં… સઙ્ખારે… વિઞ્ઞાણં તથાગતોતિ સમનુપસ્સસી’’તિ? ‘‘નો હેતં, આવુસો’’.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, આવુસો યમક, અયં સો અરૂપી… અવેદનો… અસઞ્ઞી… અસઙ્ખારો… અવિઞ્ઞાણો તથાગતોતિ સમનુપસ્સસી’’તિ? ‘‘નો હેતં, આવુસો’’. ‘‘એત્થ ચ તે, આવુસો યમક, દિટ્ઠેવ ધમ્મે સચ્ચતો થેતતો [તથતો (સ્યા. કં.)] તથાગતે અનુપલબ્ભિયમાને [તથાગતે અનુપલબ્ભમાને (?)], કલ્લં નુ તે તં વેય્યાકરણં – ‘તથાહં ભગવતા ધમ્મં દેસિતં આજાનામિ, યથા ખીણાસવો ભિક્ખુ કાયસ્સ ભેદા ઉચ્છિજ્જતિ વિનસ્સતિ, ન હોતિ પરં મરણા’’’તિ?

‘‘અહુ ખો મે તં, આવુસો સારિપુત્ત, પુબ્બે અવિદ્દસુનો પાપકં દિટ્ઠિગતં; ઇદઞ્ચ પનાયસ્મતો સારિપુત્તસ્સ ધમ્મદેસનં સુત્વા તઞ્ચેવ પાપકં દિટ્ઠિગતં પહીનં, ધમ્મો ચ મે અભિસમિતો’’તિ.

‘‘સચે તં, આવુસો યમક, એવં પુચ્છેય્યું – ‘યો સો, આવુસો યમક, ભિક્ખુ અરહં ખીણાસવો સો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા કિં હોતી’તિ? એવં પુટ્ઠો ત્વં, આવુસો યમક, કિન્તિ બ્યાકરેય્યાસી’’તિ? ‘‘સચે મં, આવુસો, એવં પુચ્છેય્યું – ‘યો સો, આવુસો યમક, ભિક્ખુ અરહં ખીણાસવો સો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા કિં હોતી’તિ? એવં પુટ્ઠોહં, આવુસો, એવં બ્યાકરેય્યં – ‘રૂપં ખો, આવુસો, અનિચ્ચં. યદનિચ્ચં તં દુક્ખં; યં દુક્ખં તં નિરુદ્ધં તદત્થઙ્ગતં. વેદના… સઞ્ઞા… સઙ્ખારા… વિઞ્ઞાણં અનિચ્ચં. યદનિચ્ચં તં દુક્ખં; યં દુક્ખં તં નિરુદ્ધં તદત્થઙ્ગત’ન્તિ. એવં પુટ્ઠોહં, આવુસો, એવં બ્યાકરેય્ય’’ન્તિ.

‘‘સાધુ સાધુ, આવુસો યમક! તેન હાવુસો, યમક, ઉપમં તે કરિસ્સામિ એતસ્સેવ અત્થસ્સ ભિય્યોસોમત્તાય ઞાણાય. સેય્યથાપિ, આવુસો યમક, ગહપતિ વા ગહપતિપુત્તો વા અડ્ઢો મહદ્ધનો મહાભોગો; સો ચ આરક્ખસમ્પન્નો. તસ્સ કોચિદેવ પુરિસો ઉપ્પજ્જેય્ય અનત્થકામો અહિતકામો અયોગક્ખેમકામો જીવિતા વોરોપેતુકામો. તસ્સ એવમસ્સ – ‘અયં ખો ગહપતિ વા ગહપતિપુત્તો વા અડ્ઢો મહદ્ધનો મહાભોગો; સો ચ આરક્ખસમ્પન્નો; નાયં [ન હાયં (સ્યા. કં.)] સુકરો પસય્હ જીવિતા વોરોપેતું. યંનૂનાહં અનુપખજ્જ જીવિતા વોરોપેય્ય’ન્તિ. સો તં ગહપતિં વા ગહપતિપુત્તં વા ઉપસઙ્કમિત્વા એવં વદેય્ય – ‘ઉપટ્ઠહેય્યં તં, ભન્તે’તિ. તમેનં સો ગહપતિ વા ગહપતિપુત્તો વા ઉપટ્ઠાપેય્ય. સો ઉપટ્ઠહેય્ય પુબ્બુટ્ઠાયી પચ્છાનિપાતી કિંકારપટિસ્સાવી મનાપચારી પિયવાદી. તસ્સ સો ગહપતિ વા ગહપતિપુત્તો વા મિત્તતોપિ નં સદ્દહેય્ય [દહેય્ય (સ્યા. કં. પી. ક.)]; સુહજ્જતોપિ નં સદ્દહેય્ય; તસ્મિઞ્ચ વિસ્સાસં આપજ્જેય્ય. યદા ખો, આવુસો, તસ્સ પુરિસસ્સ એવમસ્સ – ‘સંવિસ્સત્થો ખો મ્યાયં ગહપતિ વા ગહપતિપુત્તો વા’તિ, અથ નં રહોગતં વિદિત્વા તિણ્હેન સત્થેન જીવિતા વોરોપેય્ય.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, આવુસો યમક, યદા હિ સો પુરિસો અમું ગહપતિં વા ગહપતિપુત્તં વા ઉપસઙ્કમિત્વા એવં આહ – ‘ઉપટ્ઠહેય્યં તં, ભન્તે’તિ, તદાપિ સો વધકોવ. વધકઞ્ચ પન સન્તં ન અઞ્ઞાસિ – ‘વધકો મે’તિ. યદાપિ સો ઉપટ્ઠહતિ પુબ્બુટ્ઠાયી પચ્છાનિપાતી કિંકારપટિસ્સાવી મનાપચારી પિયવાદી, તદાપિ સો વધકોવ. વધકઞ્ચ પન સન્તં ન અઞ્ઞાસિ – ‘વધકો મે’તિ. યદાપિ નં રહોગતં વિદિત્વા તિણ્હેન સત્થેન જીવિતા વોરોપેતિ, તદાપિ સો વધકોવ. વધકઞ્ચ પન સન્તં ન અઞ્ઞાસિ – ‘વધકો મે’’’તિ. ‘‘એવમાવુસો’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, આવુસો, અસ્સુતવા પુથુજ્જનો અરિયાનં અદસ્સાવી અરિયધમ્મસ્સ અકોવિદો અરિયધમ્મે અવિનીતો, સપ્પુરિસાનં અદસ્સાવી સપ્પુરિસધમ્મસ્સ અકોવિદો સપ્પુરિસધમ્મે અવિનીતો રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતિ, રૂપવન્તં વા અત્તાનં; અત્તનિ વા રૂપં, રૂપસ્મિં વા અત્તાનં. વેદનં… સઞ્ઞં… સઙ્ખારે… વિઞ્ઞાણં અત્તતો સમનુપસ્સતિ, વિઞ્ઞાણવન્તં વા અત્તાનં; અત્તનિ વા વિઞ્ઞાણં, વિઞ્ઞાણસ્મિં વા અત્તાનં’’.

‘‘સો અનિચ્ચં રૂપં ‘અનિચ્ચં રૂપ’ન્તિ યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ. અનિચ્ચં વેદનં ‘અનિચ્ચા વેદના’તિ યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ. અનિચ્ચં સઞ્ઞં ‘અનિચ્ચા સઞ્ઞા’તિ યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ. અનિચ્ચે સઙ્ખારે ‘અનિચ્ચા સઙ્ખારા’તિ યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ. અનિચ્ચં વિઞ્ઞાણં ‘અનિચ્ચં વિઞ્ઞાણ’ન્તિ યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ.

‘‘દુક્ખં રૂપં ‘દુક્ખં રૂપ’ન્તિ યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ. દુક્ખં વેદનં… દુક્ખં સઞ્ઞં… દુક્ખે સઙ્ખારે… દુક્ખં વિઞ્ઞાણં ‘દુક્ખં વિઞ્ઞાણ’ન્તિ યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ.

‘‘અનત્તં રૂપં ‘અનત્તા રૂપ’ન્તિ યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ. અનત્તં વેદનં… અનત્તં સઞ્ઞં… અનત્તે સઙ્ખારે… અનત્તં વિઞ્ઞાણં ‘અનત્તં વિઞ્ઞાણ’ન્તિ યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ.

‘‘સઙ્ખતં રૂપં ‘સઙ્ખતં રૂપ’ન્તિ યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ. સઙ્ખતં વેદનં… સઙ્ખતં સઞ્ઞં… સઙ્ખતે સઙ્ખારે… સઙ્ખતં વિઞ્ઞાણં ‘સઙ્ખતં વિઞ્ઞાણ’ન્તિ યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ.

‘‘વધકં રૂપં ‘વધકં રૂપ’ન્તિ યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ. વધકં વેદનં ‘વધકા વેદના’તિ… વધકં સઞ્ઞં ‘વધકા સઞ્ઞા’તિ… વધકે સઙ્ખારે ‘વધકા સઙ્ખારા’તિ યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ. વધકં વિઞ્ઞાણં ‘વધકં વિઞ્ઞાણ’ન્તિ યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ.

‘‘સો રૂપં ઉપેતિ ઉપાદિયતિ અધિટ્ઠાતિ ‘અત્તા મે’તિ. વેદનં… સઞ્ઞં… સઙ્ખારે… વિઞ્ઞાણં ઉપેતિ ઉપાદિયતિ અધિટ્ઠાતિ ‘અત્તા મે’તિ. તસ્સિમે પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા ઉપેતા ઉપાદિન્ના દીઘરત્તં અહિતાય દુક્ખાય સંવત્તન્તિ.

‘‘સુતવા ચ ખો, આવુસો, અરિયસાવકો અરિયાનં દસ્સાવી…પે… સપ્પુરિસધમ્મે સુવિનીતો ન રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતિ, ન રૂપવન્તં અત્તાનં; ન અત્તનિ રૂપં, ન રૂપસ્મિં અત્તાનં. ન વેદનં… ન સઞ્ઞં… ન સઙ્ખારે… ન વિઞ્ઞાણં અત્તતો સમનુપસ્સતિ, ન વિઞ્ઞાણવન્તં અત્તાનં; ન અત્તનિ વિઞ્ઞાણં, ન વિઞ્ઞાણસ્મિં અત્તાનં.

‘‘સો અનિચ્ચં રૂપં ‘અનિચ્ચં રૂપ’ન્તિ યથાભૂતં પજાનાતિ. અનિચ્ચં વેદનં … અનિચ્ચં સઞ્ઞં… અનિચ્ચે સઙ્ખારે … અનિચ્ચં વિઞ્ઞાણં ‘અનિચ્ચં વિઞ્ઞાણ’ન્તિ યથાભૂતં પજાનાતિ.

‘‘દુક્ખં રૂપં ‘દુક્ખં રૂપ’ન્તિ યથાભૂતં પજાનાતિ. દુક્ખં વેદનં… દુક્ખં સઞ્ઞં… દુક્ખે સઙ્ખારે… દુક્ખં વિઞ્ઞાણં ‘દુક્ખં વિઞ્ઞાણ’ન્તિ યથાભૂતં પજાનાતિ.

‘‘અનત્તં રૂપં ‘અનત્તા રૂપ’ન્તિ યથાભૂતં પજાનાતિ. અનત્તં વેદનં… અનત્તં સઞ્ઞં… અનત્તે સઙ્ખારે… અનત્તં વિઞ્ઞાણં ‘અનત્તા વિઞ્ઞાણ’ન્તિ યથાભૂતં પજાનાતિ.

‘‘સઙ્ખતં રૂપં ‘સઙ્ખતં રૂપ’ન્તિ યથાભૂતં પજાનાતિ. સઙ્ખતં વેદનં… સઙ્ખતં સઞ્ઞં… સઙ્ખતે સઙ્ખારે… સઙ્ખતં વિઞ્ઞાણં ‘સઙ્ખતં વિઞ્ઞાણ’ન્તિ યથાભૂતં પજાનાતિ.

‘‘વધકં રૂપં ‘વધકં રૂપ’ન્તિ યથાભૂતં પજાનાતિ. વધકં વેદનં… વધકં સઞ્ઞં… વધકે સઙ્ખારે ‘‘વધકા સઙ્ખારા’’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ. વધકં વિઞ્ઞાણં ‘વધકં વિઞ્ઞાણ’ન્તિ યથાભૂતં પજાનાતિ.

‘‘સો રૂપં ન ઉપેતિ, ન ઉપાદિયતિ, નાધિટ્ઠાતિ – ‘અત્તા મે’તિ. વેદનં… સઞ્ઞં… સઙ્ખારે… વિઞ્ઞાણં ન ઉપેતિ, ન ઉપાદિયતિ, નાધિટ્ઠાતિ – ‘અત્તા મે’તિ. તસ્સિમે પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા અનુપેતા અનુપાદિન્ના દીઘરત્તં હિતાય સુખાય સંવત્તન્તી’’તિ. ‘‘એવમેતં, આવુસો સારિપુત્ત, હોતિ યેસં આયસ્મન્તાનં તાદિસા સબ્રહ્મચારિનો અનુકમ્પકા અત્થકામા ઓવાદકા અનુસાસકા. ઇદઞ્ચ પન મે આયસ્મતો સારિપુત્તસ્સ ધમ્મદેસનં સુત્વા અનુપાદાય આસવેહિ ચિત્તં વિમુત્ત’’ન્તિ. તતિયં.