૭. ખજ્જનીયસુત્તં

૭૯. સાવત્થિનિદાનં. ‘‘યે હિ કેચિ, ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા અનેકવિહિતં પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરમાના અનુસ્સરન્તિ સબ્બેતે પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધે અનુસ્સરન્તિ એતેસં વા અઞ્ઞતરં. કતમે પઞ્ચ? ‘એવંરૂપો અહોસિં અતીતમદ્ધાન’ન્તિ – ઇતિ વા હિ, ભિક્ખવે, અનુસ્સરમાનો રૂપંયેવ અનુસ્સરતિ. ‘એવંવેદનો અહોસિં અતીતમદ્ધાન’ન્તિ – ઇતિ વા હિ, ભિક્ખવે, અનુસ્સરમાનો વેદનંયેવ અનુસ્સરતિ. ‘એવંસઞ્ઞો અહોસિં અતીતમદ્ધાન’ન્તિ… ‘એવંસઙ્ખારો અહોસિં અતીતમદ્ધાન’ન્તિ… ‘એવંવિઞ્ઞાણો અહોસિં અતીતમદ્ધાન’ન્તિ – ઇતિ વા હિ, ભિક્ખવે, અનુસ્સરમાનો વિઞ્ઞાણમેવ અનુસ્સરતિ’’.

‘‘કિઞ્ચ, ભિક્ખવે, રૂપં વદેથ? રુપ્પતીતિ ખો, ભિક્ખવે, તસ્મા ‘રૂપ’ન્તિ વુચ્ચતિ. કેન રુપ્પતિ? સીતેનપિ રુપ્પતિ, ઉણ્હેનપિ રુપ્પતિ, જિઘચ્છાયપિ રુપ્પતિ, પિપાસાયપિ રુપ્પતિ, ડંસમકસવાતાતપસરીસપસમ્ફસ્સેનપિ [… સિરિંસપસમ્ફસ્સેનપિ (સી. પી.)] રુપ્પતિ. રુપ્પતીતિ ખો, ભિક્ખવે, તસ્મા ‘રૂપ’ન્તિ વુચ્ચતિ.

‘‘કિઞ્ચ, ભિક્ખવે, વેદનં વદેથ? વેદયતીતિ ખો, ભિક્ખવે, તસ્મા ‘વેદના’તિ વુચ્ચતિ. કિઞ્ચ વેદયતિ? સુખમ્પિ વેદયતિ, દુક્ખમ્પિ વેદયતિ, અદુક્ખમસુખમ્પિ વેદયતિ. વેદયતીતિ ખો, ભિક્ખવે, તસ્મા ‘વેદના’તિ વુચ્ચતિ.

‘‘કિઞ્ચ, ભિક્ખવે, સઞ્ઞં વદેથ? સઞ્જાનાતીતિ ખો, ભિક્ખવે, તસ્મા ‘સઞ્ઞા’તિ વુચ્ચતિ. કિઞ્ચ સઞ્જાનાતિ? નીલમ્પિ સઞ્જાનાતિ, પીતકમ્પિ સઞ્જાનાતિ, લોહિતકમ્પિ સઞ્જાનાતિ, ઓદાતમ્પિ સઞ્જાનાતિ. સઞ્જાનાતીતિ ખો, ભિક્ખવે, તસ્મા ‘સઞ્ઞા’તિ વુચ્ચતિ.

‘‘કિઞ્ચ, ભિક્ખવે, સઙ્ખારે વદેથ? સઙ્ખતમભિસઙ્ખરોન્તીતિ ખો, ભિક્ખવે, તસ્મા ‘સઙ્ખારા’તિ વુચ્ચતિ. કિઞ્ચ સઙ્ખતમભિસઙ્ખરોન્તિ? રૂપં રૂપત્તાય [રૂપત્થાય (ક.)] સઙ્ખતમભિસઙ્ખરોન્તિ, વેદનં વેદનત્તાય સઙ્ખતમભિસઙ્ખરોન્તિ, સઞ્ઞં સઞ્ઞત્તાય સઙ્ખતમભિસઙ્ખરોન્તિ, સઙ્ખારે સઙ્ખારત્તાય સઙ્ખતમભિસઙ્ખરોન્તિ, વિઞ્ઞાણં વિઞ્ઞાણત્તાય સઙ્ખતમભિસઙ્ખરોન્તિ. સઙ્ખતમભિસઙ્ખરોન્તીતિ ખો, ભિક્ખવે, તસ્મા ‘સઙ્ખારા’તિ વુચ્ચતિ.

‘‘કિઞ્ચ, ભિક્ખવે, વિઞ્ઞાણં વદેથ? વિજાનાતીતિ ખો, ભિક્ખવે, તસ્મા ‘વિઞ્ઞાણ’ન્તિ વુચ્ચતિ. કિઞ્ચ વિજાનાતિ? અમ્બિલમ્પિ વિજાનાતિ, તિત્તકમ્પિ વિજાનાતિ, કટુકમ્પિ વિજાનાતિ, મધુરમ્પિ વિજાનાતિ, ખારિકમ્પિ વિજાનાતિ, અખારિકમ્પિ વિજાનાતિ, લોણિકમ્પિ વિજાનાતિ, અલોણિકમ્પિ વિજાનાતિ. વિજાનાતીતિ ખો, ભિક્ખવે, તસ્મા ‘વિઞ્ઞાણ’ન્તિ વુચ્ચતિ.

‘‘તત્ર, ભિક્ખવે, સુતવા અરિયસાવકો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘અહં ખો એતરહિ રૂપેન ખજ્જામિ. અતીતમ્પાહં અદ્ધાનં એવમેવ રૂપેન ખજ્જિં, સેય્યથાપિ એતરહિ પચ્ચુપ્પન્નેન રૂપેન ખજ્જામિ. અહઞ્ચેવ ખો પન અનાગતં રૂપં અભિનન્દેય્યં, અનાગતમ્પાહં અદ્ધાનં એવમેવ રૂપેન ખજ્જેય્યં, સેય્યથાપિ એતરહિ પચ્ચુપ્પન્નેન રૂપેન ખજ્જામી’તિ. સો ઇતિ પટિસઙ્ખાય અતીતસ્મિં રૂપસ્મિં અનપેક્ખો હોતિ; અનાગતં રૂપં નાભિનન્દતિ; પચ્ચુપ્પન્નસ્સ રૂપસ્સ નિબ્બિદાય વિરાગાય નિરોધાય પટિપન્નો હોતિ.

‘‘‘અહં ખો એતરહિ વેદનાય ખજ્જામિ. અતીતમ્પાહં અદ્ધાનં એવમેવ વેદનાય ખજ્જિં, સેય્યથાપિ એતરહિ પચ્ચુપ્પન્નાય વેદનાય ખજ્જામિ. અહઞ્ચેવ ખો પન અનાગતં વેદનં અભિનન્દેય્યં; અનાગતમ્પાહં અદ્ધાનં એવમેવ વેદનાય ખજ્જેય્યં, સેય્યથાપિ એતરહિ પચ્ચુપ્પન્નાય વેદનાય ખજ્જામી’તિ. સો ઇતિ પટિસઙ્ખાય અતીતાય વેદનાય અનપેક્ખો હોતિ; અનાગતં વેદનં નાભિનન્દતિ; પચ્ચુપ્પન્નાય વેદનાય નિબ્બિદાય વિરાગાય નિરોધાય પટિપન્નો હોતિ.

‘‘‘અહં ખો એતરહિ સઞ્ઞાય ખજ્જામિ…પે… અહં ખો એતરહિ સઙ્ખારેહિ ખજ્જામિ. અતીતમ્પાહં અદ્ધાનં એવમેવ સઙ્ખારેહિ ખજ્જિં, સેય્યથાપિ એતરહિ પચ્ચુપ્પન્નેહિ સઙ્ખારેહિ ખજ્જામીતિ. અહઞ્ચેવ ખો પન અનાગતે સઙ્ખારે અભિનન્દેય્યં; અનાગતમ્પાહં અદ્ધાનં એવમેવ સઙ્ખારેહિ ખજ્જેય્યં, સેય્યથાપિ એતરહિ પચ્ચુપ્પન્નેહિ સઙ્ખારેહિ ખજ્જામી’તિ. સો ઇતિ પટિસઙ્ખાય અતીતેસુ સઙ્ખારેસુ અનપેક્ખો હોતિ; અનાગતે સઙ્ખારે નાભિનન્દતિ; પચ્ચુપ્પન્નાનં સઙ્ખારાનં નિબ્બિદાય વિરાગાય નિરોધાય પટિપન્નો હોતિ.

‘‘‘અહં ખો એતરહિ વિઞ્ઞાણેન ખજ્જામિ. અતીતમ્પિ અદ્ધાનં એવમેવ વિઞ્ઞાણેન ખજ્જિં, સેય્યથાપિ એતરહિ પચ્ચુપ્પન્નેન વિઞ્ઞાણેન ખજ્જામિ. અહઞ્ચેવ ખો પન અનાગતં વિઞ્ઞાણં અભિનન્દેય્યં; અનાગતમ્પાહં અદ્ધાનં એવમેવ વિઞ્ઞાણેન ખજ્જેય્યં, સેય્યથાપિ એતરહિ પચ્ચુપ્પન્નેન વિઞ્ઞાણેન ખજ્જામી’તિ. સો ઇતિ પટિસઙ્ખાય અતીતસ્મિં વિઞ્ઞાણસ્મિં અનપેક્ખો હોતિ; અનાગતં વિઞ્ઞાણં નાભિનન્દતિ; પચ્ચુપ્પન્નસ્સ વિઞ્ઞાણસ્સ નિબ્બિદાય વિરાગાય નિરોધાય પટિપન્નો હોતિ.

‘‘તં કિં મઞ્ઞથ, ભિક્ખવે, રૂપં નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વા’’તિ? ‘‘અનિચ્ચં, ભન્તે’’. ‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વા તં સુખં વા’’તિ? ‘‘દુક્ખં, ભન્તે’’. ‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વિપરિણામધમ્મં, કલ્લં નુ તં સમનુપસ્સિતું – ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘વેદના … સઞ્ઞા… સઙ્ખારા… વિઞ્ઞાણં નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વા’’તિ? ‘‘અનિચ્ચં, ભન્તે’’. ‘‘યં પનાનિચ્ચં, દુક્ખં વા તં સુખં વા’’તિ? ‘‘દુક્ખં, ભન્તે’’. ‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વિપરિણામધમ્મં, કલ્લં નુ તં સમનુપસ્સિતું – ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, યં કિઞ્ચિ રૂપં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નં અજ્ઝત્તં વા બહિદ્ધા વા ઓળારિકં વા સુખુમં વા હીનં વા પણીતં વા યં દૂરે સન્તિકે વા, સબ્બં રૂપં – ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય દટ્ઠબ્બં. યા કાચિ વેદના… યા કાચિ સઞ્ઞા… યે કેચિ સઙ્ખારા… યં કિઞ્ચિ વિઞ્ઞાણં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નં…પે… યં દૂરે સન્તિકે વા, સબ્બં વિઞ્ઞાણં – ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય દટ્ઠબ્બં’’.

‘‘અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો અપચિનાતિ, નો આચિનાતિ; પજહતિ [નો (સી.)], ન ઉપાદિયતિ; વિસિનેતિ [નો (સી.)], ન ઉસ્સિનેતિ; વિધૂપેતિ [નો (સી.)], ન સન્ધૂપેતિ. કિઞ્ચ અપચિનાતિ, નો આચિનાતિ? રૂપં અપચિનાતિ, નો આચિનાતિ; વેદનં … સઞ્ઞં… સઙ્ખારે… વિઞ્ઞાણં અપચિનાતિ, નો આચિનાતિ. કિઞ્ચ પજહતિ, ન ઉપાદિયતિ? રૂપં પજહતિ, ન ઉપાદિયતિ; વેદનં… સઞ્ઞં… સઙ્ખારે… વિઞ્ઞાણં પજહતિ, ન ઉપાદિયતિ. કિઞ્ચ વિસિનેતિ, ન ઉસ્સિનેતિ? રૂપં વિસિનેતિ, ન ઉસ્સિનેતિ; વેદનં… સઞ્ઞં… સઙ્ખારે… વિઞ્ઞાણં વિસિનેતિ, ન ઉસ્સિનેતિ. કિઞ્ચ વિધૂપેતિ, ન સન્ધૂપેતિ? રૂપં વિધૂપેતિ, ન સન્ધૂપેતિ; વેદનં… સઞ્ઞં… સઙ્ખારે… વિઞ્ઞાણં વિધૂપેતિ, ન સન્ધૂપેતિ.

‘‘એવં પસ્સં, ભિક્ખવે, સુતવા અરિયસાવકો રૂપસ્મિમ્પિ નિબ્બિન્દતિ, વેદનાયપિ… સઞ્ઞાયપિ… સઙ્ખારેસુપિ… વિઞ્ઞાણસ્મિમ્પિ નિબ્બિન્દતિ. નિબ્બિન્દં વિરજ્જતિ; વિરાગા વિમુચ્ચતિ. વિમુત્તસ્મિં વિમુત્તમિતિ ઞાણં હોતિ. ‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’તિ પજાનાતિ.

‘‘અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ નેવાચિનાતિ ન અપચિનાતિ, અપચિનિત્વા ઠિતો નેવ પજહતિ ન ઉપાદિયતિ, પજહિત્વા ઠિતો નેવ વિસિનેતિ ન ઉસ્સિનેતિ, વિસિનેત્વા ઠિતો નેવ વિધૂપેતિ ન સન્ધૂપેતિ. વિધૂપેત્વા ઠિતો કિઞ્ચ નેવાચિનાતિ ન અપચિનાતિ? અપચિનિત્વા ઠિતો રૂપં નેવાચિનાતિ ન અપચિનાતિ; અપચિનિત્વા ઠિતો વેદનં… સઞ્ઞં… સઙ્ખારે… વિઞ્ઞાણં નેવાચિનાતિ ન અપચિનાતિ. અપચિનિત્વા ઠિતો કિઞ્ચ નેવ પજહતિ ન ઉપાદિયતિ? પજહિત્વા ઠિતો રૂપં નેવ પજહતિ ન ઉપાદિયતિ; પજહિત્વા ઠિતો વેદનં… સઞ્ઞં… સઙ્ખારે… વિઞ્ઞાણં નેવ પજહતિ ન ઉપાદિયતિ. પજહિત્વા ઠિતો કિઞ્ચ નેવ વિસિનેતિ ન ઉસ્સિનેતિ? વિસિનેત્વા ઠિતો રૂપં નેવ વિસિનેતિ ન ઉસ્સિનેતિ; વિસિનેત્વા ઠિતો વેદનં… સઞ્ઞં… સઙ્ખારે… વિઞ્ઞાણં નેવ વિસિનેતિ ન ઉસ્સિનેતિ. વિસિનેત્વા ઠિતો કિઞ્ચ નેવ વિધૂપેતિ ન સન્ધૂપેતિ? વિધૂપેત્વા ઠિતો રૂપં નેવ વિધૂપેતિ ન સન્ધૂપેતિ; વિધૂપેત્વા ઠિતો વેદનં… સઞ્ઞં… સઙ્ખારે… વિઞ્ઞાણં નેવ વિધૂપેતિ ન સન્ધૂપેતિ. વિધૂપેત્વા ઠિતો એવંવિમુત્તચિત્તં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખું સઇન્દા દેવા સબ્રહ્મકા સપજાપતિકા આરકાવ નમસ્સન્તિ –

‘‘નમો તે પુરિસાજઞ્ઞ, નમો તે પુરિસુત્તમ;

યસ્સ તે નાભિજાનામ, યમ્પિ નિસ્સાય ઝાયસી’’તિ. સત્તમં;