૮. ખજ્જનીયવગ્ગો

૧. અસ્સાદસુત્તં

૭૩. સાવત્થિનિદાનં. ‘‘અસ્સુતવા, ભિક્ખવે, પુથુજ્જનો રૂપસ્સ અસ્સાદઞ્ચ આદીનવઞ્ચ નિસ્સરણઞ્ચ યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ. વેદનાય… સઞ્ઞાય… સઙ્ખારાનં… વિઞ્ઞાણસ્સ અસ્સાદઞ્ચ આદીનવઞ્ચ નિસ્સરણઞ્ચ યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ. સુતવા ચ ખો, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો રૂપસ્સ અસ્સાદઞ્ચ આદીનવઞ્ચ નિસ્સરણઞ્ચ યથાભૂતં પજાનાતિ. વેદના … સઞ્ઞાય… સઙ્ખારાનં… વિઞ્ઞાણસ્સ અસ્સાદઞ્ચ આદીનવઞ્ચ નિસ્સરણઞ્ચ યથાભૂતં પજાનાતી’’તિ. પઠમં.

૨. સમુદયસુત્તં

૭૪. સાવત્થિનિદાનં. ‘‘અસ્સુતવા, ભિક્ખવે, પુથુજ્જનો રૂપસ્સ સમુદયઞ્ચ અત્થઙ્ગમઞ્ચ અસ્સાદઞ્ચ આદીનવઞ્ચ નિસ્સરણઞ્ચ યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ. વેદનાય… સઞ્ઞાય… સઙ્ખારાનં… વિઞ્ઞાણસ્સ સમુદયઞ્ચ અત્થઙ્ગમઞ્ચ અસ્સાદઞ્ચ આદીનવઞ્ચ નિસ્સરણઞ્ચ યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ. સુતવા ચ ખો, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો રૂપસ્સ સમુદયઞ્ચ અત્થઙ્ગમઞ્ચ અસ્સાદઞ્ચ આદીનવઞ્ચ નિસ્સરણઞ્ચ યથાભૂતં પજાનાતિ. વેદનાય… સઞ્ઞાય… સઙ્ખારાનં… વિઞ્ઞાણસ્સ સમુદયઞ્ચ અત્થઙ્ગમઞ્ચ અસ્સાદઞ્ચ આદીનવઞ્ચ નિસ્સરણઞ્ચ યથાભૂતં પજાનાતી’’તિ. દુતિયં.

૩. દુતિયસમુદયસુત્તં

૭૫. સાવત્થિનિદાનં. ‘‘સુતવા, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો રૂપસ્સ સમુદયઞ્ચ અત્થઙ્ગમઞ્ચ અસ્સાદઞ્ચ આદીનવઞ્ચ નિસ્સરણઞ્ચ યથાભૂતં પજાનાતિ. વેદનાય… સઞ્ઞાય… સઙ્ખારાનં… વિઞ્ઞાણસ્સ સમુદયઞ્ચ અત્થઙ્ગમઞ્ચ અસ્સાદઞ્ચ આદીનવઞ્ચ નિસ્સરણઞ્ચ યથાભૂતં પજાનાતી’’તિ. તતિયં.

૪. અરહન્તસુત્તં

૭૬. સાવત્થિનિદાનં. ‘‘રૂપં, ભિક્ખવે, અનિચ્ચં. યદનિચ્ચં તં દુક્ખં; યં દુક્ખં તદનત્તા; યદનત્તા તં ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય દટ્ઠબ્બં. વેદના… સઞ્ઞા… સઙ્ખારા… વિઞ્ઞાણં અનિચ્ચં. યદનિચ્ચં તં દુક્ખં; યં દુક્ખં તદનત્તા; યદનત્તા તં ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય દટ્ઠબ્બં’’.

‘‘એવં પસ્સં, ભિક્ખવે, સુતવા અરિયસાવકો રૂપસ્મિમ્પિ નિબ્બિન્દતિ, વેદનાયપિ… સઞ્ઞાયપિ… સઙ્ખારેસુપિ… વિઞ્ઞાણસ્મિમ્પિ નિબ્બિન્દતિ. નિબ્બિન્દં વિરજ્જતિ; વિરાગા વિમુચ્ચતિ. વિમુત્તસ્મિં વિમુત્તમિતિ ઞાણં હોતિ. ‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’તિ પજાનાતિ. યાવતા, ભિક્ખવે, સત્તાવાસા, યાવતા ભવગ્ગં, એતે અગ્ગા, એતે સેટ્ઠા લોકસ્મિં યદિદં અરહન્તો’’તિ.

ઇદમવોચ ભગવા. ઇદં વત્વાન સુગતો અથાપરં એતદવોચ સત્થા –

‘‘સુખિનો વત અરહન્તો, તણ્હા તેસં ન વિજ્જતિ;

અસ્મિમાનો સમુચ્છિન્નો, મોહજાલં પદાલિતં.

‘‘અનેજં તે અનુપ્પત્તા, ચિત્તં તેસં અનાવિલં;

લોકે અનુપલિત્તા તે, બ્રહ્મભૂતા અનાસવા.

‘‘પઞ્ચક્ખન્ધે પરિઞ્ઞાય, સત્ત સદ્ધમ્મગોચરા;

પસંસિયા સપ્પુરિસા, પુત્તા બુદ્ધસ્સ ઓરસા.

‘‘સત્તરતનસમ્પન્ના, તીસુ સિક્ખાસુ સિક્ખિતા;

અનુવિચરન્તિ મહાવીરા, પહીનભયભેરવા.

‘‘દસહઙ્ગેહિ સમ્પન્ના, મહાનાગા સમાહિતા;

એતે ખો સેટ્ઠા લોકસ્મિં, તણ્હા તેસં ન વિજ્જતિ.

‘‘અસેખઞાણમુપ્પન્નં, અન્તિમોયં [અન્તિમસ્સ (ક.)] સમુસ્સયો;

યો સારો બ્રહ્મચરિયસ્સ, તસ્મિં અપરપચ્ચયા.

‘‘વિધાસુ ન વિકમ્પન્તિ, વિપ્પમુત્તા પુનબ્ભવા;

દન્તભૂમિમનુપ્પત્તા, તે લોકે વિજિતાવિનો.

‘‘ઉદ્ધં તિરિયં અપાચીનં, નન્દી તેસં ન વિજ્જતિ;

નદન્તિ તે સીહનાદં, બુદ્ધા લોકે અનુત્તરા’’તિ. ચતુત્થં;

૫. દુતિયઅરહન્તસુત્તં

૭૭. સાવત્થિનિદાનં. ‘‘રૂપં, ભિક્ખવે, અનિચ્ચં. યદનિચ્ચં તં દુક્ખં; યં દુક્ખં તદનત્તા; યદનત્તા તં ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ…પે… એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય દટ્ઠબ્બં’’.

૬. સીહસુત્તં

૭૮. સાવત્થિનિદાનં. ‘‘સીહો, ભિક્ખવે, મિગરાજા સાયન્હસમયં આસયા નિક્ખમતિ; આસયા નિક્ખમિત્વા વિજમ્ભતિ; વિજમ્ભિત્વા સમન્તા ચતુદ્દિસા અનુવિલોકેતિ; સમન્તા ચતુદ્દિસા અનુવિલોકેત્વા તિક્ખત્તું સીહનાદં નદતિ; તિક્ખત્તું સીહનાદં નદિત્વા ગોચરાય પક્કમતિ. યે હિ કેચિ, ભિક્ખવે, તિરચ્છાનગતા પાણા સીહસ્સ મિગરઞ્ઞો નદતો સદ્દં સુણન્તિ; યેભુય્યેન ભયં સંવેગં સન્તાસં આપજ્જન્તિ; બિલં બિલાસયા પવિસન્તિ; દકં દકાસયા પવિસન્તિ; વનં વનાસયા પવિસન્તિ; આકાસં પક્ખિનો ભજન્તિ. યેપિ તે, ભિક્ખવે, રઞ્ઞો નાગા ગામનિગમરાજધાનીસુ, દળ્હેહિ વરત્તેહિ બદ્ધા, તેપિ તાનિ બન્ધનાનિ સઞ્છિન્દિત્વા સમ્પદાલેત્વા ભીતા મુત્તકરીસં ચજમાના [મોચન્તા (પી. ક.)], યેન વા તેન વા પલાયન્તિ. એવં મહિદ્ધિકો ખો, ભિક્ખવે, સીહો મિગરાજા તિરચ્છાનગતાનં પાણાનં, એવં મહેસક્ખો, એવં મહાનુભાવો’’.

‘‘એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, યદા તથાગતો લોકે ઉપ્પજ્જતિ અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો વિજ્જાચરણસમ્પન્નો સુગતો લોકવિદૂ અનુત્તરો પુરિસદમ્મસારથિ સત્થા દેવમનુસ્સાનં બુદ્ધો ભગવા. સો ધમ્મં દેસેતિ – ‘ઇતિ રૂપં, ઇતિ રૂપસ્સ સમુદયો, ઇતિ રૂપસ્સ અત્થઙ્ગમો; ઇતિ વેદના… ઇતિ સઞ્ઞા… ઇતિ સઙ્ખારા… ઇતિ વિઞ્ઞાણં, ઇતિ વિઞ્ઞાણસ્સ સમુદયો, ઇતિ વિઞ્ઞાણસ્સ અત્થઙ્ગમો’તિ. યેપિ તે, ભિક્ખવે, દેવા દીઘાયુકા વણ્ણવન્તો સુખબહુલા ઉચ્ચેસુ વિમાનેસુ ચિરટ્ઠિતિકા તેપિ તથાગતસ્સ ધમ્મદેસનં સુત્વા યેભુય્યેન ભયં સંવેગં સન્તાસં આપજ્જન્તિ – ‘અનિચ્ચાવ કિર, ભો, મયં સમાના નિચ્ચમ્હાતિ અમઞ્ઞિમ્હ. અદ્ધુવાવ કિર, ભો, મયં સમાના ધુવમ્હાતિ અમઞ્ઞિમ્હ. અસસ્સતાવ કિર, ભો, મયં સમાના સસ્સતમ્હાતિ અમઞ્ઞિમ્હ. મયમ્પિ કિર, ભો, અનિચ્ચા અદ્ધુવા અસસ્સતા સક્કાયપરિયાપન્ના’તિ. એવં મહિદ્ધિકો ખો, ભિક્ખવે, તથાગતો સદેવકસ્સ લોકસ્સ, એવં મહેસક્ખો, એવં મહાનુભાવો’’તિ. ઇદમવોચ ભગવા…પે… એતદવોચ સત્થા –

‘‘યદા બુદ્ધો અભિઞ્ઞાય, ધમ્મચક્કં પવત્તયિ;

સદેવકસ્સ લોકસ્સ, સત્થા અપ્પટિપુગ્ગલો.

‘‘સક્કાયઞ્ચ નિરોધઞ્ચ, સક્કાયસ્સ ચ સમ્ભવં;

અરિયઞ્ચટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં, દુક્ખૂપસમગામિનં.

‘‘યેપિ દીઘાયુકા દેવા, વણ્ણવન્તો યસસ્સિનો;

ભીતા સન્તાસમાપાદું, સીહસ્સેવિતરે મિગા.

અવીતિવત્તા સક્કાયં, અનિચ્ચા કિર ભો મયં;

સુત્વા અરહતો વાક્યં, વિપ્પમુત્તસ્સ તાદિનો’’તિ. છટ્ઠં;

૭. ખજ્જનીયસુત્તં

૭૯. સાવત્થિનિદાનં. ‘‘યે હિ કેચિ, ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા અનેકવિહિતં પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરમાના અનુસ્સરન્તિ સબ્બેતે પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધે અનુસ્સરન્તિ એતેસં વા અઞ્ઞતરં. કતમે પઞ્ચ? ‘એવંરૂપો અહોસિં અતીતમદ્ધાન’ન્તિ – ઇતિ વા હિ, ભિક્ખવે, અનુસ્સરમાનો રૂપંયેવ અનુસ્સરતિ. ‘એવંવેદનો અહોસિં અતીતમદ્ધાન’ન્તિ – ઇતિ વા હિ, ભિક્ખવે, અનુસ્સરમાનો વેદનંયેવ અનુસ્સરતિ. ‘એવંસઞ્ઞો અહોસિં અતીતમદ્ધાન’ન્તિ… ‘એવંસઙ્ખારો અહોસિં અતીતમદ્ધાન’ન્તિ… ‘એવંવિઞ્ઞાણો અહોસિં અતીતમદ્ધાન’ન્તિ – ઇતિ વા હિ, ભિક્ખવે, અનુસ્સરમાનો વિઞ્ઞાણમેવ અનુસ્સરતિ’’.

‘‘કિઞ્ચ, ભિક્ખવે, રૂપં વદેથ? રુપ્પતીતિ ખો, ભિક્ખવે, તસ્મા ‘રૂપ’ન્તિ વુચ્ચતિ. કેન રુપ્પતિ? સીતેનપિ રુપ્પતિ, ઉણ્હેનપિ રુપ્પતિ, જિઘચ્છાયપિ રુપ્પતિ, પિપાસાયપિ રુપ્પતિ, ડંસમકસવાતાતપસરીસપસમ્ફસ્સેનપિ [… સિરિંસપસમ્ફસ્સેનપિ (સી. પી.)] રુપ્પતિ. રુપ્પતીતિ ખો, ભિક્ખવે, તસ્મા ‘રૂપ’ન્તિ વુચ્ચતિ.

‘‘કિઞ્ચ, ભિક્ખવે, વેદનં વદેથ? વેદયતીતિ ખો, ભિક્ખવે, તસ્મા ‘વેદના’તિ વુચ્ચતિ. કિઞ્ચ વેદયતિ? સુખમ્પિ વેદયતિ, દુક્ખમ્પિ વેદયતિ, અદુક્ખમસુખમ્પિ વેદયતિ. વેદયતીતિ ખો, ભિક્ખવે, તસ્મા ‘વેદના’તિ વુચ્ચતિ.

‘‘કિઞ્ચ, ભિક્ખવે, સઞ્ઞં વદેથ? સઞ્જાનાતીતિ ખો, ભિક્ખવે, તસ્મા ‘સઞ્ઞા’તિ વુચ્ચતિ. કિઞ્ચ સઞ્જાનાતિ? નીલમ્પિ સઞ્જાનાતિ, પીતકમ્પિ સઞ્જાનાતિ, લોહિતકમ્પિ સઞ્જાનાતિ, ઓદાતમ્પિ સઞ્જાનાતિ. સઞ્જાનાતીતિ ખો, ભિક્ખવે, તસ્મા ‘સઞ્ઞા’તિ વુચ્ચતિ.

‘‘કિઞ્ચ, ભિક્ખવે, સઙ્ખારે વદેથ? સઙ્ખતમભિસઙ્ખરોન્તીતિ ખો, ભિક્ખવે, તસ્મા ‘સઙ્ખારા’તિ વુચ્ચતિ. કિઞ્ચ સઙ્ખતમભિસઙ્ખરોન્તિ? રૂપં રૂપત્તાય [રૂપત્થાય (ક.)] સઙ્ખતમભિસઙ્ખરોન્તિ, વેદનં વેદનત્તાય સઙ્ખતમભિસઙ્ખરોન્તિ, સઞ્ઞં સઞ્ઞત્તાય સઙ્ખતમભિસઙ્ખરોન્તિ, સઙ્ખારે સઙ્ખારત્તાય સઙ્ખતમભિસઙ્ખરોન્તિ, વિઞ્ઞાણં વિઞ્ઞાણત્તાય સઙ્ખતમભિસઙ્ખરોન્તિ. સઙ્ખતમભિસઙ્ખરોન્તીતિ ખો, ભિક્ખવે, તસ્મા ‘સઙ્ખારા’તિ વુચ્ચતિ.

‘‘કિઞ્ચ, ભિક્ખવે, વિઞ્ઞાણં વદેથ? વિજાનાતીતિ ખો, ભિક્ખવે, તસ્મા ‘વિઞ્ઞાણ’ન્તિ વુચ્ચતિ. કિઞ્ચ વિજાનાતિ? અમ્બિલમ્પિ વિજાનાતિ, તિત્તકમ્પિ વિજાનાતિ, કટુકમ્પિ વિજાનાતિ, મધુરમ્પિ વિજાનાતિ, ખારિકમ્પિ વિજાનાતિ, અખારિકમ્પિ વિજાનાતિ, લોણિકમ્પિ વિજાનાતિ, અલોણિકમ્પિ વિજાનાતિ. વિજાનાતીતિ ખો, ભિક્ખવે, તસ્મા ‘વિઞ્ઞાણ’ન્તિ વુચ્ચતિ.

‘‘તત્ર, ભિક્ખવે, સુતવા અરિયસાવકો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘અહં ખો એતરહિ રૂપેન ખજ્જામિ. અતીતમ્પાહં અદ્ધાનં એવમેવ રૂપેન ખજ્જિં, સેય્યથાપિ એતરહિ પચ્ચુપ્પન્નેન રૂપેન ખજ્જામિ. અહઞ્ચેવ ખો પન અનાગતં રૂપં અભિનન્દેય્યં, અનાગતમ્પાહં અદ્ધાનં એવમેવ રૂપેન ખજ્જેય્યં, સેય્યથાપિ એતરહિ પચ્ચુપ્પન્નેન રૂપેન ખજ્જામી’તિ. સો ઇતિ પટિસઙ્ખાય અતીતસ્મિં રૂપસ્મિં અનપેક્ખો હોતિ; અનાગતં રૂપં નાભિનન્દતિ; પચ્ચુપ્પન્નસ્સ રૂપસ્સ નિબ્બિદાય વિરાગાય નિરોધાય પટિપન્નો હોતિ.

‘‘‘અહં ખો એતરહિ વેદનાય ખજ્જામિ. અતીતમ્પાહં અદ્ધાનં એવમેવ વેદનાય ખજ્જિં, સેય્યથાપિ એતરહિ પચ્ચુપ્પન્નાય વેદનાય ખજ્જામિ. અહઞ્ચેવ ખો પન અનાગતં વેદનં અભિનન્દેય્યં; અનાગતમ્પાહં અદ્ધાનં એવમેવ વેદનાય ખજ્જેય્યં, સેય્યથાપિ એતરહિ પચ્ચુપ્પન્નાય વેદનાય ખજ્જામી’તિ. સો ઇતિ પટિસઙ્ખાય અતીતાય વેદનાય અનપેક્ખો હોતિ; અનાગતં વેદનં નાભિનન્દતિ; પચ્ચુપ્પન્નાય વેદનાય નિબ્બિદાય વિરાગાય નિરોધાય પટિપન્નો હોતિ.

‘‘‘અહં ખો એતરહિ સઞ્ઞાય ખજ્જામિ…પે… અહં ખો એતરહિ સઙ્ખારેહિ ખજ્જામિ. અતીતમ્પાહં અદ્ધાનં એવમેવ સઙ્ખારેહિ ખજ્જિં, સેય્યથાપિ એતરહિ પચ્ચુપ્પન્નેહિ સઙ્ખારેહિ ખજ્જામીતિ. અહઞ્ચેવ ખો પન અનાગતે સઙ્ખારે અભિનન્દેય્યં; અનાગતમ્પાહં અદ્ધાનં એવમેવ સઙ્ખારેહિ ખજ્જેય્યં, સેય્યથાપિ એતરહિ પચ્ચુપ્પન્નેહિ સઙ્ખારેહિ ખજ્જામી’તિ. સો ઇતિ પટિસઙ્ખાય અતીતેસુ સઙ્ખારેસુ અનપેક્ખો હોતિ; અનાગતે સઙ્ખારે નાભિનન્દતિ; પચ્ચુપ્પન્નાનં સઙ્ખારાનં નિબ્બિદાય વિરાગાય નિરોધાય પટિપન્નો હોતિ.

‘‘‘અહં ખો એતરહિ વિઞ્ઞાણેન ખજ્જામિ. અતીતમ્પિ અદ્ધાનં એવમેવ વિઞ્ઞાણેન ખજ્જિં, સેય્યથાપિ એતરહિ પચ્ચુપ્પન્નેન વિઞ્ઞાણેન ખજ્જામિ. અહઞ્ચેવ ખો પન અનાગતં વિઞ્ઞાણં અભિનન્દેય્યં; અનાગતમ્પાહં અદ્ધાનં એવમેવ વિઞ્ઞાણેન ખજ્જેય્યં, સેય્યથાપિ એતરહિ પચ્ચુપ્પન્નેન વિઞ્ઞાણેન ખજ્જામી’તિ. સો ઇતિ પટિસઙ્ખાય અતીતસ્મિં વિઞ્ઞાણસ્મિં અનપેક્ખો હોતિ; અનાગતં વિઞ્ઞાણં નાભિનન્દતિ; પચ્ચુપ્પન્નસ્સ વિઞ્ઞાણસ્સ નિબ્બિદાય વિરાગાય નિરોધાય પટિપન્નો હોતિ.

‘‘તં કિં મઞ્ઞથ, ભિક્ખવે, રૂપં નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વા’’તિ? ‘‘અનિચ્ચં, ભન્તે’’. ‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વા તં સુખં વા’’તિ? ‘‘દુક્ખં, ભન્તે’’. ‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વિપરિણામધમ્મં, કલ્લં નુ તં સમનુપસ્સિતું – ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘વેદના … સઞ્ઞા… સઙ્ખારા… વિઞ્ઞાણં નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વા’’તિ? ‘‘અનિચ્ચં, ભન્તે’’. ‘‘યં પનાનિચ્ચં, દુક્ખં વા તં સુખં વા’’તિ? ‘‘દુક્ખં, ભન્તે’’. ‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વિપરિણામધમ્મં, કલ્લં નુ તં સમનુપસ્સિતું – ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, યં કિઞ્ચિ રૂપં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નં અજ્ઝત્તં વા બહિદ્ધા વા ઓળારિકં વા સુખુમં વા હીનં વા પણીતં વા યં દૂરે સન્તિકે વા, સબ્બં રૂપં – ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય દટ્ઠબ્બં. યા કાચિ વેદના… યા કાચિ સઞ્ઞા… યે કેચિ સઙ્ખારા… યં કિઞ્ચિ વિઞ્ઞાણં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નં…પે… યં દૂરે સન્તિકે વા, સબ્બં વિઞ્ઞાણં – ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય દટ્ઠબ્બં’’.

‘‘અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો અપચિનાતિ, નો આચિનાતિ; પજહતિ [નો (સી.)], ન ઉપાદિયતિ; વિસિનેતિ [નો (સી.)], ન ઉસ્સિનેતિ; વિધૂપેતિ [નો (સી.)], ન સન્ધૂપેતિ. કિઞ્ચ અપચિનાતિ, નો આચિનાતિ? રૂપં અપચિનાતિ, નો આચિનાતિ; વેદનં … સઞ્ઞં… સઙ્ખારે… વિઞ્ઞાણં અપચિનાતિ, નો આચિનાતિ. કિઞ્ચ પજહતિ, ન ઉપાદિયતિ? રૂપં પજહતિ, ન ઉપાદિયતિ; વેદનં… સઞ્ઞં… સઙ્ખારે… વિઞ્ઞાણં પજહતિ, ન ઉપાદિયતિ. કિઞ્ચ વિસિનેતિ, ન ઉસ્સિનેતિ? રૂપં વિસિનેતિ, ન ઉસ્સિનેતિ; વેદનં… સઞ્ઞં… સઙ્ખારે… વિઞ્ઞાણં વિસિનેતિ, ન ઉસ્સિનેતિ. કિઞ્ચ વિધૂપેતિ, ન સન્ધૂપેતિ? રૂપં વિધૂપેતિ, ન સન્ધૂપેતિ; વેદનં… સઞ્ઞં… સઙ્ખારે… વિઞ્ઞાણં વિધૂપેતિ, ન સન્ધૂપેતિ.

‘‘અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ નેવાચિનાતિ ન અપચિનાતિ, અપચિનિત્વા ઠિતો નેવ પજહતિ ન ઉપાદિયતિ, પજહિત્વા ઠિતો નેવ વિસિનેતિ ન ઉસ્સિનેતિ, વિસિનેત્વા ઠિતો નેવ વિધૂપેતિ ન સન્ધૂપેતિ. વિધૂપેત્વા ઠિતો કિઞ્ચ નેવાચિનાતિ ન અપચિનાતિ? અપચિનિત્વા ઠિતો રૂપં નેવાચિનાતિ ન અપચિનાતિ; અપચિનિત્વા ઠિતો વેદનં… સઞ્ઞં… સઙ્ખારે… વિઞ્ઞાણં નેવાચિનાતિ ન અપચિનાતિ. અપચિનિત્વા ઠિતો કિઞ્ચ નેવ પજહતિ ન ઉપાદિયતિ? પજહિત્વા ઠિતો રૂપં નેવ પજહતિ ન ઉપાદિયતિ; પજહિત્વા ઠિતો વેદનં… સઞ્ઞં… સઙ્ખારે… વિઞ્ઞાણં નેવ પજહતિ ન ઉપાદિયતિ. પજહિત્વા ઠિતો કિઞ્ચ નેવ વિસિનેતિ ન ઉસ્સિનેતિ? વિસિનેત્વા ઠિતો રૂપં નેવ વિસિનેતિ ન ઉસ્સિનેતિ; વિસિનેત્વા ઠિતો વેદનં… સઞ્ઞં… સઙ્ખારે… વિઞ્ઞાણં નેવ વિસિનેતિ ન ઉસ્સિનેતિ. વિસિનેત્વા ઠિતો કિઞ્ચ નેવ વિધૂપેતિ ન સન્ધૂપેતિ? વિધૂપેત્વા ઠિતો રૂપં નેવ વિધૂપેતિ ન સન્ધૂપેતિ; વિધૂપેત્વા ઠિતો વેદનં… સઞ્ઞં… સઙ્ખારે… વિઞ્ઞાણં નેવ વિધૂપેતિ ન સન્ધૂપેતિ. વિધૂપેત્વા ઠિતો એવંવિમુત્તચિત્તં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખું સઇન્દા દેવા સબ્રહ્મકા સપજાપતિકા આરકાવ નમસ્સન્તિ –

‘‘નમો તે પુરિસાજઞ્ઞ, નમો તે પુરિસુત્તમ;

યસ્સ તે નાભિજાનામ, યમ્પિ નિસ્સાય ઝાયસી’’તિ. સત્તમં;

૮. પિણ્ડોલ્યસુત્તં

૮૦. એકં સમયં ભગવા સક્કેસુ વિહરતિ કપિલવત્થુસ્મિં નિગ્રોધારામે. અથ ખો ભગવા કિસ્મિઞ્ચિદેવ પકરણે ભિક્ખુસઙ્ઘં પણામેત્વા પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય કપિલવત્થું પિણ્ડાય પાવિસિ. કપિલવત્થુસ્મિં પિણ્ડાય ચરિત્વા પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપટિક્કન્તો યેન મહાવનં તેનુપસઙ્કમિ દિવાવિહારાય. મહાવનં અજ્ઝોગાહેત્વા બેલુવલટ્ઠિકાય મૂલે દિવાવિહારં નિસીદિ.

અથ ખો ભગવતો રહોગતસ્સ પટિસલ્લીનસ્સ એવં ચેતસો પરિવિતક્કો ઉદપાદિ – ‘‘મયા ખો ભિક્ખુસઙ્ઘો પબાળ્હો. સન્તેત્થ ભિક્ખૂ નવા અચિરપબ્બજિતા અધુનાગતા ઇમં ધમ્મવિનયં. તેસં મમં અપસ્સન્તાનં સિયા અઞ્ઞથત્તં સિયા વિપરિણામો. સેય્યથાપિ નામ વચ્છસ્સ તરુણસ્સ માતરં અપસ્સન્તસ્સ સિયા અઞ્ઞથત્તં સિયા વિપરિણામો, એવમેવ સન્તેત્થ ભિક્ખૂ નવા અચિરપબ્બજિતા અધુનાગતા ઇમં ધમ્મવિનયં તેસં મમં અપસ્સન્તાનં સિયા અઞ્ઞથત્તં સિયા વિપરિણામો. સેય્યથાપિ નામ બીજાનં તરુણાનં ઉદકં અલભન્તાનં સિયા અઞ્ઞથત્તં સિયા વિપરિણામો, એવમેવ સન્તેત્થ…પે… તેસં મમં અલભન્તાનં દસ્સનાય સિયા અઞ્ઞથત્તં સિયા વિપરિણામો. યંનૂનાહં યથેવ મયા પુબ્બે ભિક્ખુસઙ્ઘો અનુગ્ગહિતો, એવમેવ એતરહિ અનુગ્ગણ્હેય્યં ભિક્ખુસઙ્ઘ’’ન્તિ.

અથ ખો બ્રહ્મા સહમ્પતિ ભગવતો ચેતસા ચેતોપરિવિતક્કમઞ્ઞાય – સેય્યથાપિ નામ બલવા પુરિસો સમિઞ્જિતં [સમ્મિઞ્જિતં (સી. સ્યા. કં. પી.)] વા બાહં પસારેય્ય પસારિતં વા બાહં સમિઞ્જેય્ય એવમેવ – બ્રહ્મલોકે અન્તરહિતો ભગવતો પુરતો પાતુરહોસિ. અથ ખો બ્રહ્મા સહમ્પતિ એકંસં ઉત્તરાસઙ્ગં કરિત્વા યેન ભગવા તેનઞ્જલિં પણામેત્વા ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘એવમેતં, ભગવા; એવમેતં, સુગત! ભગવતો, ભન્તે, ભિક્ખુસઙ્ઘો પબાળ્હો. સન્તેત્થ ભિક્ખૂ નવા અચિરપબ્બજિતા અધુનાગતા ઇમં ધમ્મવિનયં. તેસં ભગવન્તં અપસ્સન્તાનં સિયા અઞ્ઞથત્તં સિયા વિપરિણામો. સેય્યથાપિ નામ વચ્છસ્સ તરુણસ્સ માતરં અપસ્સન્તસ્સ સિયા અઞ્ઞથત્તં સિયા વિપરિણામો, એવમેવ સન્તેત્થ ભિક્ખૂ નવા અચિરપબ્બજિતા અધુનાગતા ઇમં ધમ્મવિનયં તેસં ભગવન્તં અપસ્સન્તાનં સિયા અઞ્ઞથત્તં સિયા વિપરિણામો. સેય્યથાપિ નામ બીજાનં તરુણાનં ઉદકં અલભન્તાનં સિયા અઞ્ઞથત્તં સિયા વિપરિણામો, એવમેવ સન્તેત્થ ભિક્ખૂ નવા અચિરપબ્બજિતા અધુનાગતા ઇમં ધમ્મવિનયં, તેસં ભગવન્તં અલભન્તાનં દસ્સનાય સિયા અઞ્ઞથત્તં સિયા વિપરિણામો. અભિનન્દતુ, ભન્તે, ભગવા ભિક્ખુસઙ્ઘં; અભિવદતુ, ભન્તે, ભગવા ભિક્ખુસઙ્ઘં. યથેવ ભગવતા પુબ્બે ભિક્ખુસઙ્ઘો અનુગ્ગહિતો, એવમેવ એતરહિ અનુગ્ગણ્હાતુ ભિક્ખુસઙ્ઘ’’ન્તિ.

અધિવાસેસિ ભગવા તુણ્હીભાવેન. અથ ખો બ્રહ્મા સહમ્પતિ ભગવતો અધિવાસનં વિદિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વા તત્થેવન્તરધાયિ.

અથ ખો ભગવા સાયન્હસમયં પટિસલ્લાના વુટ્ઠિતો યેન નિગ્રોધારામો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિ. નિસજ્જ ખો ભગવા તથારૂપં ઇદ્ધાભિસઙ્ખારં અભિસઙ્ખાસિ [અભિસઙ્ખારેસિ (સ્યા. કં.), અભિસઙ્ખાયિ (પી.), અભિસઙ્ખરોતિ (ક.)] યથા તે ભિક્ખૂ (એકદ્વીહિકાય સારજ્જમાનરૂપા યેનાહં [યેન ભગવા (?)] તેનુપસઙ્કમેય્યું. તેપિ ભિક્ખૂ ) [( ) સી. સ્યા. કં. પોત્થકેસુ નત્થિ] એકદ્વીહિકાય સારજ્જમાનરૂપા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. એકમન્તં નિસિન્ને ખો તે ભિક્ખૂ ભગવા એતદવોચ –

‘‘અન્તમિદં, ભિક્ખવે, જીવિકાનં યદિદં પિણ્ડોલ્યં. અભિસાપોયં, ભિક્ખવે, લોકસ્મિં પિણ્ડોલો વિચરસિ પત્તપાણીતિ. તઞ્ચ ખો એતં, ભિક્ખવે, કુલપુત્તા ઉપેન્તિ અત્થવસિકા, અત્થવસં પટિચ્ચ; નેવ રાજાભિનીતા, ન ચોરાભિનીતા, ન ઇણટ્ટા, ન ભયટ્ટા, ન આજીવિકાપકતા; અપિ ચ ખો ઓતિણ્ણામ્હ જાતિયા જરાય મરણેન સોકેહિ પરિદેવેહિ દુક્ખેહિ દોમનસ્સેહિ ઉપાયાસેહિ દુક્ખોતિણ્ણા દુક્ખપરેતા અપ્પેવ નામ ઇમસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ અન્તકિરિયા પઞ્ઞાયેથાતિ.

‘‘એવં પબ્બજિતો ચાયં, ભિક્ખવે, કુલપુત્તો. સો ચ હોતિ અભિજ્ઝાલુ કામેસુ તિબ્બસારાગો બ્યાપન્નચિત્તો પદુટ્ઠમનસઙ્કપ્પો મુટ્ઠસ્સતિ અસમ્પજાનો અસમાહિતો વિબ્ભન્તચિત્તો પાકતિન્દ્રિયો. સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, છવાલાતં ઉભતોપદિત્તં મજ્ઝે ગૂથગતં, નેવ ગામે કટ્ઠત્થં ફરતિ, નારઞ્ઞે કટ્ઠત્થં ફરતિ. તથૂપમાહં, ભિક્ખવે, ઇમં પુગ્ગલં વદામિ ગિહિભોગા ચ પરિહીનો, સામઞ્ઞત્થઞ્ચ ન પરિપૂરેતિ.

‘‘તયોમે, ભિક્ખવે, અકુસલવિતક્કા – કામવિતક્કો, બ્યાપાદવિતક્કો, વિહિંસાવિતક્કો. ઇમે ચ ભિક્ખવે, તયો અકુસલવિતક્કા ક્વ અપરિસેસા નિરુજ્ઝન્તિ? ચતૂસુ વા સતિપટ્ઠાનેસુ સુપ્પતિટ્ઠિતચિત્તસ્સ વિહરતો અનિમિત્તં વા સમાધિં ભાવયતો. યાવઞ્ચિદં, ભિક્ખવે, અલમેવ અનિમિત્તો સમાધિ ભાવેતું. અનિમિત્તો, ભિક્ખવે, સમાધિ ભાવિતો બહુલીકતો મહપ્ફલો હોતિ મહાનિસંસો.

‘‘દ્વેમા, ભિક્ખવે, દિટ્ઠિયો – ભવદિટ્ઠિ ચ વિભવદિટ્ઠિ ચ. તત્ર ખો, ભિક્ખવે, સુતવા અરિયસાવકો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘અત્થિ નુ ખો તં કિઞ્ચિ લોકસ્મિં યમહં ઉપાદિયમાનો ન વજ્જવા અસ્સ’ન્તિ? સો એવં પજાનાતિ – ‘નત્થિ નુ ખો તં કિઞ્ચિ લોકસ્મિં યમહં ઉપાદિયમાનો ન વજ્જવા અસ્સં. અહઞ્હિ રૂપઞ્ઞેવ ઉપાદિયમાનો ઉપાદિયેય્યં વેદનઞ્ઞેવ… સઞ્ઞઞ્ઞેવ… સઙ્ખારેયેવ વિઞ્ઞાણઞ્ઞેવ ઉપાદિયમાનો ઉપાદિયેય્યં. તસ્સ મે અસ્સ [અયં (ક.)] ઉપાદાનપચ્ચયા ભવો; ભવપચ્ચયા જાતિ; જાતિપચ્ચયા જરામરણં સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા સમ્ભવેય્યું. એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ સમુદયો અસ્સા’’’તિ.

‘‘તં કિં મઞ્ઞથ, ભિક્ખવે, રૂપં નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વા’’તિ? ‘‘અનિચ્ચં, ભન્તે’’. ‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વા તં સુખં વા’’તિ? ‘‘દુક્ખં, ભન્તે’’. ‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વિપરિણામધમ્મં કલ્લં નુ તં સમનુપસ્સિતું – ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘વેદના… સઞ્ઞા… સઙ્ખારા… વિઞ્ઞાણં…પે… તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, એવં પસ્સં… નાપરં ઇત્થત્તાયાતિ પજાનાતી’’તિ. અટ્ઠમં.

૯. પાલિલેય્યસુત્તં

૮૧. એકં સમયં ભગવા કોસમ્બિયં વિહરતિ ઘોસિતારામે. અથ ખો ભગવા પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય કોસમ્બિં પિણ્ડાય પાવિસિ. કોસમ્બિયં પિણ્ડાય ચરિત્વા પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપટિક્કન્તો સામં સેનાસનં સંસામેત્વા પત્તચીવરમાદાય અનામન્તેત્વા ઉપટ્ઠાકે અનપલોકેત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘં એકો અદુતિયો ચારિકં પક્કામિ.

અથ ખો અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ અચિરપક્કન્તસ્સ ભગવતો યેનાયસ્મા આનન્દો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં આનન્દં એતદવોચ – ‘‘એસાવુસો, આનન્દ, ભગવા સામં સેનાસનં સંસામેત્વા પત્તચીવરમાદાય અનામન્તેત્વા ઉપટ્ઠાકે અનપલોકેત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘં એકો અદુતિયો ચારિકં પક્કન્તો’’તિ. ‘‘યસ્મિં, આવુસો, સમયે ભગવા સામં સેનાસનં સંસામેત્વા પત્તચીવરમાદાય અનામન્તેત્વા ઉપટ્ઠાકે અનપલોકેત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘં એકો અદુતિયો ચારિકં પક્કમતિ, એકોવ ભગવા તસ્મિં સમયે વિહરિતુકામો હોતિ; ન ભગવા તસ્મિં સમયે કેનચિ અનુબન્ધિતબ્બો હોતી’’તિ.

અથ ખો ભગવા અનુપુબ્બેન ચારિકં ચરમાનો યેન પાલિલેય્યકં [પારિલેય્યકં (સી. પી.)] તદવસરિ. તત્ર સુદં ભગવા પાલિલેય્યકે વિહરતિ ભદ્દસાલમૂલે. અથ ખો સમ્બહુલા ભિક્ખૂ યેનાયસ્મા આનન્દો તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મતા આનન્દેન સદ્ધિં સમ્મોદિંસુ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. એકમન્તં નિસિન્ના ખો તે ભિક્ખૂ આયસ્મન્તં આનન્દં એતદવોચું – ‘‘ચિરસ્સુતા ખો નો, આવુસો આનન્દ, ભગવતો સમ્મુખા ધમ્મી કથા; ઇચ્છામ મયં, આવુસો આનન્દ, ભગવતો સમ્મુખા ધમ્મિં કથં સોતુ’’ન્તિ.

અથ ખો આયસ્મા આનન્દો તેહિ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં યેન પાલિલેય્યકં ભદ્દસાલમૂલં યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્ને ખો તે ભિક્ખૂ ભગવા ધમ્મિયા કથાય સન્દસ્સેસિ સમાદપેસિ સમુત્તેજેસિ સમ્પહંસેસિ. તેન ખો પન સમયેન અઞ્ઞતરસ્સ ભિક્ખુનો એવં ચેતસો પરિવિતક્કો ઉદપાદિ – ‘‘કથં નુ ખો જાનતો કથં પસ્સતો અનન્તરા આસવાનં ખયો હોતી’’તિ? અથ ખો ભગવા તસ્સ ભિક્ખુનો ચેતસા ચેતોપરિવિતક્કમઞ્ઞાય ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘વિચયસો દેસિતો, ભિક્ખવે, મયા ધમ્મો; વિચયસો દેસિતા ચત્તારો સતિપટ્ઠાના; વિચયસો દેસિતા ચત્તારો સમ્મપ્પધાના; વિચયસો દેસિતા ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા; વિચયસો દેસિતાનિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ; વિચયસો દેસિતાનિ પઞ્ચ બલાનિ; વિચયસો દેસિતા સત્તબોજ્ઝઙ્ગા; વિચયસો દેસિતો અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો. એવં વિચયસો દેસિતો, ભિક્ખવે, મયા ધમ્મો. એવં વિચયસો દેસિતે ખો, ભિક્ખવે, મયા ધમ્મે અથ ચ પનિધેકચ્ચસ્સ ભિક્ખુનો એવં ચેતસો પરિવિતક્કો ઉદપાદિ – ‘કથં નુ ખો જાનતો કથં પસ્સતો અનન્તરા આસવાનં ખયો હોતી’’’તિ?

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, જાનતો કથં પસ્સતો અનન્તરા આસવાનં ખયો હોતિ? ઇધ ભિક્ખવે, અસ્સુતવા પુથુજ્જનો અરિયાનં અદસ્સાવી અરિયધમ્મસ્સ અકોવિદો અરિયધમ્મે અવિનીતો, સપ્પુરિસાનં અદસ્સાવી સપ્પુરિસધમ્મસ્સ અકોવિદો સપ્પુરિસધમ્મે અવિનીતો રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતિ. યા ખો પન સા, ભિક્ખવે, સમનુપસ્સના સઙ્ખારો સો. સો પન સઙ્ખારો કિંનિદાનો કિંસમુદયો કિંજાતિકો કિંપભવો? અવિજ્જાસમ્ફસ્સજેન, ભિક્ખવે, વેદયિતેન ફુટ્ઠસ્સ અસ્સુતવતો પુથુજ્જનસ્સ ઉપ્પન્ના તણ્હા; તતોજો સો સઙ્ખારો. ઇતિ ખો, ભિક્ખવે, સોપિ સઙ્ખારો અનિચ્ચો સઙ્ખતો પટિચ્ચસમુપ્પન્નો. સાપિ તણ્હા અનિચ્ચા સઙ્ખતા પટિચ્ચસમુપ્પન્ના. સાપિ વેદના અનિચ્ચા સઙ્ખતા પટિચ્ચસમુપ્પન્ના. સોપિ ફસ્સો અનિચ્ચો સઙ્ખતો પટિચ્ચસમુપ્પન્નો. સાપિ અવિજ્જા અનિચ્ચા સઙ્ખતા પટિચ્ચસમુપ્પન્ના. એવમ્પિ ખો, ભિક્ખવે, જાનતો એવં પસ્સતો અનન્તરા આસવાનં ખયો હોતિ.

‘‘ન હેવ ખો રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતિ; અપિ ચ ખો રૂપવન્તં અત્તાનં સમનુપસ્સતિ. યા ખો પન સા, ભિક્ખવે, સમનુપસ્સના સઙ્ખારો સો. સો પન સઙ્ખારો કિંનિદાનો કિંસમુદયો કિંજાતિકો કિંપભવો? અવિજ્જાસમ્ફસ્સજેન, ભિક્ખવે, વેદયિતેન ફુટ્ઠસ્સ અસ્સુતવતો પુથુજ્જનસ્સ ઉપ્પન્ના તણ્હા; તતોજો સો સઙ્ખારો. ઇતિ ખો, ભિક્ખવે, સોપિ સઙ્ખારો અનિચ્ચો સઙ્ખતો પટિચ્ચસમુપ્પન્નો. સાપિ તણ્હા… સાપિ વેદના… સોપિ ફસ્સો… સાપિ અવિજ્જા અનિચ્ચા સઙ્ખતા પટિચ્ચસમુપ્પન્ના. એવમ્પિ ખો, ભિક્ખવે, જાનતો એવં પસ્સતો અનન્તરા આસવાનં ખયો હોતિ.

‘‘ન હેવ ખો રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતિ, ન રૂપવન્તં અત્તાનં સમનુપસ્સતિ; અપિ ચ ખો અત્તનિ રૂપં સમનુપસ્સતિ. યા ખો પન સા, ભિક્ખવે, સમનુપસ્સના સઙ્ખારો સો. સો પન સઙ્ખારો કિંનિદાનો કિંસમુદયો કિંજાતિકો કિંપભવો? અવિજ્જાસમ્ફસ્સજેન, ભિક્ખવે, વેદયિતેન ફુટ્ઠસ્સ અસ્સુતવતો પુથુજ્જનસ્સ ઉપ્પન્ના તણ્હા; તતોજો સો સઙ્ખારો. ઇતિ ખો, ભિક્ખવે, સોપિ સઙ્ખારો અનિચ્ચો સઙ્ખતો પટિચ્ચસમુપ્પન્નો. સાપિ તણ્હા… સાપિ વેદના… સોપિ ફસ્સો… સાપિ અવિજ્જા અનિચ્ચા સઙ્ખતા પટિચ્ચસમુપ્પન્ના. એવમ્પિ ખો, ભિક્ખવે, જાનતો એવં પસ્સતો અનન્તરા આસવાનં ખયો હોતિ.

‘‘ન હેવ ખો રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતિ, ન રૂપવન્તં અત્તાનં સમનુપસ્સતિ, ન અત્તનિ રૂપં સમનુપસ્સતિ; અપિ ચ ખો રૂપસ્મિં અત્તાનં સમનુપસ્સતિ. યા ખો પન સા, ભિક્ખવે, સમનુપસ્સના સઙ્ખારો સો. સો પન સઙ્ખારો કિંનિદાનો કિંસમુદયો કિંજાતિકો કિંપભવો? અવિજ્જાસમ્ફસ્સજેન, ભિક્ખવે, વેદયિતે ફુટ્ઠસ્સ અસ્સુતવતો પુથુજ્જનસ્સ ઉપ્પન્ના તણ્હા; તતોજો સો સઙ્ખારો. ઇતિ ખો, ભિક્ખવે, સોપિ સઙ્ખારો અનિચ્ચો સઙ્ખતો પટિચ્ચસમુપ્પન્નો. સાપિ તણ્હા … સાપિ વેદના… સોપિ ફસ્સો… સાપિ અવિજ્જા અનિચ્ચા સઙ્ખતા પટિચ્ચસમુપ્પન્ના. એવમ્પિ ખો, ભિક્ખવે, જાનતો…પે… આસવાનં ખયો હોતિ.

‘‘ન હેવ ખો રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતિ, ન રૂપવન્તં અત્તાનં, ન અત્તનિ રૂપં, ન રૂપસ્મિં અત્તાનં સમનુપસ્સતિ; અપિ ચ ખો વેદનં અત્તતો સમનુપસ્સતિ, અપિ ચ ખો વેદનાવન્તં અત્તાનં સમનુપસ્સતિ, અપિ ચ ખો અત્તનિ વેદનં સમનુપસ્સતિ, અપિ ચ ખો વેદનાય અત્તાનં સમનુપસ્સતિ; અપિ ચ ખો સઞ્ઞં… અપિ ચ ખો સઙ્ખારે અત્તતો સમનુપસ્સતિ, અપિ ચ ખો સઙ્ખારવન્તં અત્તાનં સમનુપસ્સતિ, અપિ ચ ખો અત્તનિ સઙ્ખારે સમનુપસ્સતિ, અપિ ચ ખો સઙ્ખારેસુ અત્તાનં સમનુપસ્સતિ; અપિ ચ ખો વિઞ્ઞાણં અત્તતો સમનુપસ્સતિ, અપિ ચ ખો વિઞ્ઞાણવન્તં અત્તાનં, અપિ ચ ખો અત્તનિ વિઞ્ઞાણં, અપિ ચ ખો વિઞ્ઞાણસ્મિં અત્તાનં સમનુપસ્સતિ. યા ખો પન સા, ભિક્ખવે, સમનુપસ્સના સઙ્ખારો સો. સો પન સઙ્ખારો કિંનિદાનો…પે… કિંપભવો? અવિજ્જાસમ્ફસ્સજેન, ભિક્ખવે, વેદયિતે ફુટ્ઠસ્સ અસ્સુતવતો પુથુજ્જનસ્સ ઉપ્પન્ના તણ્હા; તતોજો સો સઙ્ખારો. ઇતિ ખો, ભિક્ખવે, સોપિ સઙ્ખારો અનિચ્ચો સઙ્ખતો પટિચ્ચસમુપ્પન્નો. સાપિ તણ્હા… સાપિ વેદના… સોપિ ફસ્સો … સાપિ અવિજ્જા અનિચ્ચા સઙ્ખતા પટિચ્ચસમુપ્પન્ના. એવં ખો, ભિક્ખવે, જાનતો એવં પસ્સતો અનન્તરા આસવાનં ખયો હોતિ.

‘‘ન હેવ ખો રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતિ, ન વેદનં અત્તતો સમનુપસ્સતિ, ન સઞ્ઞં… ન સઙ્ખારે… ન વિઞ્ઞાણં અત્તતો સમનુપસ્સતિ; અપિ ચ ખો એવંદિટ્ઠિ હોતિ – ‘સો અત્તા સો લોકો, સો પેચ્ચ ભવિસ્સામિ નિચ્ચો ધુવો સસ્સતો અવિપરિણામધમ્મો’તિ. યા ખો પન સા, ભિક્ખવે, સસ્સતદિટ્ઠિ સઙ્ખારો સો. સો પન સઙ્ખારો કિંનિદાનો…પે… એવમ્પિ ખો, ભિક્ખવે, જાનતો એવં પસ્સતો અનન્તરા આસવાનં ખયો હોતિ.

‘‘ન હેવ ખો રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતિ, ન વેદનં … ન સઞ્ઞં… ન સઙ્ખારે… ન વિઞ્ઞાણં અત્તતો સમનુપસ્સતિ; નાપિ એવંદિટ્ઠિ હોતિ – ‘સો અત્તા સો લોકો, સો પેચ્ચ ભવિસ્સામિ નિચ્ચો ધુવો સસ્સતો અવિપરિણામધમ્મો’તિ. અપિ ચ ખો એવંદિટ્ઠિ હોતિ – ‘નો ચસ્સં નો ચ મે સિયા નાભવિસ્સં ન મે ભવિસ્સતી’તિ. યા ખો પન સા, ભિક્ખવે, ઉચ્છેદદિટ્ઠિ સઙ્ખારો સો. સો પન સઙ્ખારો કિંનિદાનો કિંસમુદયો કિંજાતિકો કિંપભવો? અવિજ્જાસમ્ફસ્સજેન, ભિક્ખવે, વેદયિતેન ફુટ્ઠસ્સ અસ્સુતવતો પુથુજ્જનસ્સ ઉપ્પન્ના તણ્હા; તતોજો સો સઙ્ખારો. ઇતિ ખો, ભિક્ખવે, સોપિ સઙ્ખારો અનિચ્ચો…પે… એવમ્પિ ખો, ભિક્ખવે, જાનતો એવં પસ્સતો અનન્તરા આસવાનં ખયો હોતિ.

‘‘ન હેવ ખો રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતિ, ન વેદનં… ન સઞ્ઞં… ન સઙ્ખારે… ન વિઞ્ઞાણં અત્તતો સમનુપસ્સતિ…પે… ન વિઞ્ઞાણસ્મિં અત્તતો સમનુપસ્સતિ, નાપિ એવંદિટ્ઠિ હોતિ – ‘સો અત્તા સો લોકો, સો પેચ્ચ ભવિસ્સામિ નિચ્ચો ધુવો સસ્સતો અવિપરિણામધમ્મો’તિ; નાપિ એવંદિટ્ઠિ હોતિ – ‘નો ચસ્સં નો ચ મે સિયા નાભવિસ્સં ન મે ભવિસ્સતી’તિ; અપિ ચ ખો કઙ્ખી હોતિ વિચિકિચ્છી અનિટ્ઠઙ્ગતો સદ્ધમ્મે. યા ખો પન સા, ભિક્ખવે, કઙ્ખિતા વિચિકિચ્છિતા અનિટ્ઠઙ્ગતતા સદ્ધમ્મે સઙ્ખારો સો. સો પન સઙ્ખારો કિંનિદાનો કિંસમુદયો કિંજાતિકો કિંપભવો? અવિજ્જાસમ્ફસ્સજેન, ભિક્ખવે, વેદયિતેન ફુટ્ઠસ્સ અસ્સુતવતો પુથુજ્જનસ્સ ઉપ્પન્ના તણ્હા; તતોજો સો સઙ્ખારો. ઇતિ ખો, ભિક્ખવે, સોપિ સઙ્ખારો અનિચ્ચો સઙ્ખતો પટિચ્ચસમુપ્પન્નો. સાપિ તણ્હા અનિચ્ચા સઙ્ખતા પટિચ્ચસમુપ્પન્ના. સાપિ વેદના અનિચ્ચા સઙ્ખતા પટિચ્ચસમુપ્પન્ના. સોપિ ફસ્સો અનિચ્ચો સઙ્ખતો પટિચ્ચસમુપ્પન્નો. સાપિ અવિજ્જા અનિચ્ચા સઙ્ખતા પટિચ્ચસમુપ્પન્ના. એવં ખો, ભિક્ખવે, જાનતો એવં પસ્સતો અનન્તરા આસવાનં ખયો હોતી’’તિ. નવમં.

૧૦. પુણ્ણમસુત્તં

૮૨. એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ પુબ્બારામે મિગારમાતુપાસાદે મહતા ભિક્ખુસઙ્ઘેન સદ્ધિં. તેન ખો પન સમયેન ભગવા તદહુપોસથે પન્નરસે પુણ્ણાય પુણ્ણમાય રત્તિયા ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતો અજ્ઝોકાસે નિસિન્નો હોતિ.

અથ ખો અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ ઉટ્ઠાયાસના એકંસં ઉત્તરાસઙ્ગં કરિત્વા યેન ભગવા તેનઞ્જલિં પણામેત્વા ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘પુચ્છેય્યાહં, ભન્તે, ભગવન્તં કિઞ્ચિદેવ [કઞ્ચિદેવ (?)] દેસં, સચે મે ભગવા ઓકાસં કરોતિ પઞ્હસ્સ વેય્યાકરણાયા’’તિ? ‘‘તેન હિ ત્વં, ભિક્ખુ, સકે આસને નિસીદિત્વા પુચ્છ યદાકઙ્ખસી’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો સો ભિક્ખુ ભગવતો પટિસ્સુત્વા સકે આસને નિસીદિત્વા ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘ઇમે નુ ખો, ભન્તે, પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા, સેય્યથિદં – રૂપુપાદાનક્ખન્ધો, વેદનુપાદાનક્ખન્ધો, સઞ્ઞુપાદાનક્ખન્ધો, સઙ્ખારુપાદાનક્ખન્ધો, વિઞ્ઞાણુપાદાનક્ખન્ધો’’તિ.

‘‘ઇમે ખો પન, ભિક્ખુ, પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા; સેય્યથિદં – રૂપુપાદાનક્ખન્ધો…પે… વિઞ્ઞાણુપાદાનક્ખન્ધો’’તિ. ‘‘સાધુ, ભન્તે’’તિ ખો સો ભિક્ખુ ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દિત્વા અનુમોદિત્વા ભગવન્તં ઉત્તરિં પઞ્હં અપુચ્છિ –

‘‘ઇમે ખો પન, ભન્તે, પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા કિંમૂલકા’’તિ? ‘‘ઇમે ખો, ભિક્ખુ, પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા છન્દમૂલકા’’તિ…પે… તઞ્ઞેવ નુ ખો, ભન્તે, ઉપાદાનં તે પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા ઉદાહુ અઞ્ઞત્ર પઞ્ચહિ ઉપાદાનક્ખન્ધેહિ ઉપાદાનન્તિ? ‘‘ન ખો, ભિક્ખુ, તઞ્ઞેવ ઉપાદાનં તે પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા નાપિ અઞ્ઞત્ર પઞ્ચહિ ઉપાદાનક્ખન્ધેહિ ઉપાદાનં, અપિ ચ યો તત્થ છન્દરાગો તં તત્થ ઉપાદાન’’ન્તિ. ‘‘સાધુ, ભન્તે’’તિ ખો સો ભિક્ખુ…પે… ઉત્તરિં પઞ્હં અપુચ્છિ –

‘‘સિયા પન, ભન્તે, પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધેસુ છન્દરાગવેમત્તતા’’તિ? ‘‘સિયા, ભિક્ખૂ’’તિ ભગવા અવોચ – ‘‘ઇધ, ભિક્ખુ, એકચ્ચસ્સ એવં હોતિ – ‘એવંરૂપો સિયં અનાગતમદ્ધાનં, એવંવેદનો સિયં અનાગતમદ્ધાનં, એવંસઞ્ઞો સિયં અનાગતમદ્ધાનં, એવંસઙ્ખારો સિયં અનાગતમદ્ધાનં, એવંવિઞ્ઞાણો સિયં અનાગતમદ્ધાન’ન્તિ. એવં ખો, ભિક્ખુ, સિયા પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધેસુ છન્દરાગવેમત્તતા’’તિ? ‘‘સાધુ, ભન્તે’’તિ ખો સો ભિક્ખુ…પે… ઉત્તરિં પઞ્હં અપુચ્છિ –

‘‘કિત્તાવતા નુ ખો, ભન્તે, ખન્ધાનં ખન્ધાધિવચન’’ન્તિ? ‘‘યં કિઞ્ચિ, ભિક્ખુ, રૂપં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નં અજ્ઝત્તં વા બહિદ્ધા વા ઓળારિકં વા સુખુમં વા હીનં વા પણીતં વા યં દૂરે સન્તિકે વા, અયં વુચ્ચતિ રૂપક્ખન્ધો. યા કાચિ વેદના… યા કાચિ સઞ્ઞા … યે કેચિ સઙ્ખારા… યં કિઞ્ચિ વિઞ્ઞાણં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નં અજ્ઝત્તં વા બહિદ્ધા વા ઓળારિકં વા સુખુમં વા હીનં વા પણીતં વા યં દૂરે સન્તિકે વા, અયં વુચ્ચતિ વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો. એત્તાવતા ખો, ભિક્ખુ, ખન્ધાનં ખન્ધાધિવચન’’ન્તિ. ‘‘સાધુ, ભન્તે’’તિ ખો સો ભિક્ખુ…પે… અપુચ્છિ –

‘‘કો નુ ખો, ભન્તે, હેતુ કો પચ્ચયો રૂપક્ખન્ધસ્સ પઞ્ઞાપનાય; કો હેતુ કો પચ્ચયો વેદનાક્ખન્ધસ્સ પઞ્ઞાપનાય; કો હેતુ કો પચ્ચયો સઞ્ઞાક્ખન્ધસ્સ પઞ્ઞાપનાય; કો હેતુ કો પચ્ચયો સઙ્ખારક્ખન્ધસ્સ પઞ્ઞાપનાય; કો હેતુ કો પચ્ચયો વિઞ્ઞાણક્ખન્ધસ્સ પઞ્ઞાપનાયા’’તિ? ‘‘ચત્તારો ખો, ભિક્ખુ, મહાભૂતા હેતુ, ચત્તારો મહાભૂતા પચ્ચયો રૂપક્ખન્ધસ્સ પઞ્ઞાપનાય. ફસ્સો હેતુ ફસ્સો પચ્ચયો વેદનાક્ખન્ધસ્સ પઞ્ઞાપનાય. ફસ્સો હેતુ ફસ્સો પચ્ચયો સઞ્ઞાક્ખન્ધસ્સ પઞ્ઞાપનાય. ફસ્સો હેતુ, ફસ્સો પચ્ચયો સઙ્ખારક્ખન્ધસ્સ પઞ્ઞાપનાય. નામરૂપં હેતુ, નામરૂપં પચ્ચયો વિઞ્ઞાણક્ખન્ધસ્સ પઞ્ઞાપનાયા’’તિ. ‘‘સાધુ, ભન્તે’’તિ ખો સો ભિક્ખુ…પે… અપુચ્છિ –

‘‘કથં નુ ખો, ભન્તે, સક્કાયદિટ્ઠિ હોતી’’તિ? ‘‘ઇધ, ભિક્ખુ, અસ્સુતવા પુથુજ્જનો અરિયાનં અદસ્સાવી અરિયધમ્મસ્સ અકોવિદો અરિયધમ્મે અવિનીતો, સપ્પુરિસાનં અદસ્સાવી સપ્પુરિસધમ્મસ્સ અકોવિદો સપ્પુરિસધમ્મે અવિનીતો રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતિ, રૂપવન્તં વા અત્તાનં; અત્તનિ વા રૂપં, રૂપસ્મિં વા અત્તાનં; વેદનં… સઞ્ઞં… સઙ્ખારે… વિઞ્ઞાણં… અત્તતો સમનુપસ્સતિ, વિઞ્ઞાણવન્તં વા અત્તાનં; અત્તનિ વા વિઞ્ઞાણં, વિઞ્ઞાણસ્મિં વા અત્તાનં. એવં ખો, ભિક્ખુ, સક્કાયદિટ્ઠિ હોતી’’તિ. ‘‘સાધુ, ભન્તે’’તિ ખો સો ભિક્ખુ…પે… અપુચ્છિ –

‘‘કથં પન, ભન્તે, સક્કાયદિટ્ઠિ ન હોતી’’તિ? ‘‘ઇધ, ભિક્ખુ, સુતવા અરિયસાવકો અરિયાનં દસ્સાવી અરિયધમ્મસ્સ કોવિદો અરિયધમ્મે સુવિનીતો, સપ્પુરિસાનં દસ્સાવી સપ્પુરિસધમ્મસ્સ કોવિદો સપ્પુરિસધમ્મે સુવિનીતો ન રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતિ, ન રૂપવન્તં વા અત્તાનં; ન અત્તનિ વા રૂપં, ન રૂપસ્મિં વા અત્તાનં; ન વેદનં… ન સઞ્ઞં… ન સઙ્ખારે… ન વિઞ્ઞાણં અત્તતો સમનુપસ્સતિ, ન વિઞ્ઞાણવન્તં વા અત્તાનં; ન અત્તનિ વા વિઞ્ઞાણં, ન વિઞ્ઞાણસ્મિં વા અત્તાનં. એવં ખો, ભિક્ખુ, સક્કાયદિટ્ઠિ ન હોતી’’તિ. ‘‘સાધુ, ભન્તે’’તિ ખો સો ભિક્ખુ…પે… અપુચ્છિ –

‘‘કો નુ ખો, ભન્તે, રૂપસ્સ અસ્સાદો, કો આદીનવો, કિં નિસ્સરણં; કો વેદનાય… કો સઞ્ઞાય… કો સઙ્ખારાનં… કો વિઞ્ઞાણસ્સ અસ્સાદો, કો આદીનવો, કિં નિસ્સરણ’’ન્તિ? ‘‘યં ખો, ભિક્ખુ, રૂપં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ સુખં સોમનસ્સં – અયં રૂપસ્સ અસ્સાદો. યં રૂપં અનિચ્ચં દુક્ખં વિપરિણામધમ્મં – અયં રૂપસ્સ આદીનવો. યો રૂપસ્મિં છન્દરાગવિનયો છન્દરાગપ્પહાનં – ઇદં રૂપસ્સ નિસ્સરણં. યં વેદનં પટિચ્ચ… યં સઞ્ઞં પટિચ્ચ… યે સઙ્ખારે પટિચ્ચ… યં વિઞ્ઞાણં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ સુખં સોમનસ્સં – અયં વિઞ્ઞાણસ્સ અસ્સાદો. યં વિઞ્ઞાણં અનિચ્ચં દુક્ખં વિપરિણામધમ્મં – અયં વિઞ્ઞાણસ્સ આદીનવો. યો વિઞ્ઞાણસ્મિં છન્દરાગવિનયો છન્દરાગપ્પહાનં – ઇદં વિઞ્ઞાણસ્સ નિસ્સરણ’’ન્તિ. ‘‘સાધુ, ભન્તે’’તિ ખો સો ભિક્ખુ ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દિત્વા અનુમોદિત્વા ભગવન્તં ઉત્તરિં પઞ્હં અપુચ્છિ –

‘‘કથં નુ ખો, ભન્તે, જાનતો, કથં પસ્સતો ઇમસ્મિઞ્ચ સવિઞ્ઞાણકે કાયે બહિદ્ધા ચ સબ્બનિમિત્તેસુ અહઙ્કારમમઙ્કારમાનાનુસયા ન હોન્તી’’તિ? ‘‘યં કિઞ્ચિ, ભિક્ખુ, રૂપં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નં અજ્ઝત્તં વા બહિદ્ધા વા ઓળારિકં વા સુખુમં વા હીનં વા પણીતં વા યં દૂરે સન્તિકે વા, સબ્બં રૂપં – ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય પસ્સતિ. યા કાચિ વેદના… યા કાચિ સઞ્ઞા… યે કેચિ સઙ્ખારા… યં કિઞ્ચિ વિઞ્ઞાણં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નં અજ્ઝત્તં વા બહિદ્ધા વા ઓળારિકં વા સુખુમં વા હીનં વા પણીતં વા યં દૂરે સન્તિકે વા, સબ્બં વિઞ્ઞાણં – ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય પસ્સતિ. એવં ખો, ભિક્ખુ, જાનતો એવં પસ્સતો ઇમસ્મિઞ્ચ સવિઞ્ઞાણકે કાયે બહિદ્ધા ચ સબ્બનિમિત્તેસુ અહઙ્કારમમઙ્કારમાનાનુસયા ન હોન્તી’’તિ.

તેન ખો પન સમયેન અઞ્ઞતરસ્સ ભિક્ખુનો એવં ચેતસો પરિવિતક્કો ઉદપાદિ – ‘‘ઇતિ કિર ભો રૂપં અનત્તા, વેદના… સઞ્ઞા… સઙ્ખારા… વિઞ્ઞાણં અનત્તા; અનત્તકતાનિ કમ્માનિ કથમત્તાનં [કતમત્તાનં (પી.), કમ્મત્તાનં (સ્યા. કં. ક.)] ફુસિસ્સન્તી’’તિ. અથ ખો ભગવા તસ્સ ભિક્ખુનો ચેતસા ચેતો પરિવિતક્કમઞ્ઞાય ભિક્ખૂ આમન્તેસિ –

‘‘ઠાનં ખો પનેતં, ભિક્ખવે, વિજ્જતિ યં ઇધેકચ્ચો મોઘપુરિસો અવિદ્વા અવિજ્જાગતો તણ્હાધિપતેય્યેન ચેતસા સત્થુસાસનં અતિધાવિતબ્બં મઞ્ઞેય્ય. ઇતિ કિર, ભો, રૂપં અનત્તા, વેદના… સઞ્ઞા… સઙ્ખારા… વિઞ્ઞાણં અનત્તા. અનત્તકતાનિ કમ્માનિ કથમત્તાનં ફુસિસ્સન્તીતિ? પટિપુચ્છાવિનીતા ખો મે તુમ્હે, ભિક્ખવે, તત્ર તત્ર તેસુ તેસુ ધમ્મેસુ.

‘‘તં કિં મઞ્ઞથ, ભિક્ખવે, રૂપં નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વા’’તિ? ‘‘અનિચ્ચં, ભન્તે’’. ‘‘વેદના… સઞ્ઞા… સઙ્ખારા… વિઞ્ઞાણં નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વા’’તિ? ‘‘અનિચ્ચં, ભન્તે’’. ‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વા તં સુખં વા’’તિ? ‘‘દુક્ખં, ભન્તે’’. ‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વિપરિણામધમ્મં, કલ્લં નુ તં સમનુપસ્સિતું – ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. તસ્માતિહ…પે… એવં પસ્સં…પે… નાપરં ઇત્થત્તાયાતિ પજાનાતી’’તિ.

‘‘દ્વે ખન્ધા તઞ્ઞેવ સિયં, અધિવચનઞ્ચ હેતુના;

સક્કાયેન દુવે વુત્તા, અસ્સાદવિઞ્ઞાણકેન ચ;

એતે દસવિધા વુત્તા, હોતિ ભિક્ખુ પુચ્છાયા’’તિ. દસમં;

ખજ્જનીયવગ્ગો અટ્ઠમો.

તસ્સુદ્દાનં –

અસ્સાદો દ્વે સમુદયા, અરહન્તેહિ અપરે દ્વે;

સીહો ખજ્જની પિણ્ડોલ્યં, પાલિલેય્યેન પુણ્ણમાતિ.