૧૦. પુણ્ણમસુત્તં

૮૨. એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ પુબ્બારામે મિગારમાતુપાસાદે મહતા ભિક્ખુસઙ્ઘેન સદ્ધિં. તેન ખો પન સમયેન ભગવા તદહુપોસથે પન્નરસે પુણ્ણાય પુણ્ણમાય રત્તિયા ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતો અજ્ઝોકાસે નિસિન્નો હોતિ.

અથ ખો અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ ઉટ્ઠાયાસના એકંસં ઉત્તરાસઙ્ગં કરિત્વા યેન ભગવા તેનઞ્જલિં પણામેત્વા ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘પુચ્છેય્યાહં, ભન્તે, ભગવન્તં કિઞ્ચિદેવ [કઞ્ચિદેવ (?)] દેસં, સચે મે ભગવા ઓકાસં કરોતિ પઞ્હસ્સ વેય્યાકરણાયા’’તિ? ‘‘તેન હિ ત્વં, ભિક્ખુ, સકે આસને નિસીદિત્વા પુચ્છ યદાકઙ્ખસી’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો સો ભિક્ખુ ભગવતો પટિસ્સુત્વા સકે આસને નિસીદિત્વા ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘ઇમે નુ ખો, ભન્તે, પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા, સેય્યથિદં – રૂપુપાદાનક્ખન્ધો, વેદનુપાદાનક્ખન્ધો, સઞ્ઞુપાદાનક્ખન્ધો, સઙ્ખારુપાદાનક્ખન્ધો, વિઞ્ઞાણુપાદાનક્ખન્ધો’’તિ.

‘‘ઇમે ખો પન, ભિક્ખુ, પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા; સેય્યથિદં – રૂપુપાદાનક્ખન્ધો…પે… વિઞ્ઞાણુપાદાનક્ખન્ધો’’તિ. ‘‘સાધુ, ભન્તે’’તિ ખો સો ભિક્ખુ ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દિત્વા અનુમોદિત્વા ભગવન્તં ઉત્તરિં પઞ્હં અપુચ્છિ –

‘‘ઇમે ખો પન, ભન્તે, પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા કિંમૂલકા’’તિ? ‘‘ઇમે ખો, ભિક્ખુ, પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા છન્દમૂલકા’’તિ…પે… તઞ્ઞેવ નુ ખો, ભન્તે, ઉપાદાનં તે પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા ઉદાહુ અઞ્ઞત્ર પઞ્ચહિ ઉપાદાનક્ખન્ધેહિ ઉપાદાનન્તિ? ‘‘ન ખો, ભિક્ખુ, તઞ્ઞેવ ઉપાદાનં તે પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા નાપિ અઞ્ઞત્ર પઞ્ચહિ ઉપાદાનક્ખન્ધેહિ ઉપાદાનં, અપિ ચ યો તત્થ છન્દરાગો તં તત્થ ઉપાદાન’’ન્તિ. ‘‘સાધુ, ભન્તે’’તિ ખો સો ભિક્ખુ…પે… ઉત્તરિં પઞ્હં અપુચ્છિ –

‘‘સિયા પન, ભન્તે, પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધેસુ છન્દરાગવેમત્તતા’’તિ? ‘‘સિયા, ભિક્ખૂ’’તિ ભગવા અવોચ – ‘‘ઇધ, ભિક્ખુ, એકચ્ચસ્સ એવં હોતિ – ‘એવંરૂપો સિયં અનાગતમદ્ધાનં, એવંવેદનો સિયં અનાગતમદ્ધાનં, એવંસઞ્ઞો સિયં અનાગતમદ્ધાનં, એવંસઙ્ખારો સિયં અનાગતમદ્ધાનં, એવંવિઞ્ઞાણો સિયં અનાગતમદ્ધાન’ન્તિ. એવં ખો, ભિક્ખુ, સિયા પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધેસુ છન્દરાગવેમત્તતા’’તિ? ‘‘સાધુ, ભન્તે’’તિ ખો સો ભિક્ખુ…પે… ઉત્તરિં પઞ્હં અપુચ્છિ –

‘‘કિત્તાવતા નુ ખો, ભન્તે, ખન્ધાનં ખન્ધાધિવચન’’ન્તિ? ‘‘યં કિઞ્ચિ, ભિક્ખુ, રૂપં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નં અજ્ઝત્તં વા બહિદ્ધા વા ઓળારિકં વા સુખુમં વા હીનં વા પણીતં વા યં દૂરે સન્તિકે વા, અયં વુચ્ચતિ રૂપક્ખન્ધો. યા કાચિ વેદના… યા કાચિ સઞ્ઞા … યે કેચિ સઙ્ખારા… યં કિઞ્ચિ વિઞ્ઞાણં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નં અજ્ઝત્તં વા બહિદ્ધા વા ઓળારિકં વા સુખુમં વા હીનં વા પણીતં વા યં દૂરે સન્તિકે વા, અયં વુચ્ચતિ વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો. એત્તાવતા ખો, ભિક્ખુ, ખન્ધાનં ખન્ધાધિવચન’’ન્તિ. ‘‘સાધુ, ભન્તે’’તિ ખો સો ભિક્ખુ…પે… અપુચ્છિ –

‘‘કો નુ ખો, ભન્તે, હેતુ કો પચ્ચયો રૂપક્ખન્ધસ્સ પઞ્ઞાપનાય; કો હેતુ કો પચ્ચયો વેદનાક્ખન્ધસ્સ પઞ્ઞાપનાય; કો હેતુ કો પચ્ચયો સઞ્ઞાક્ખન્ધસ્સ પઞ્ઞાપનાય; કો હેતુ કો પચ્ચયો સઙ્ખારક્ખન્ધસ્સ પઞ્ઞાપનાય; કો હેતુ કો પચ્ચયો વિઞ્ઞાણક્ખન્ધસ્સ પઞ્ઞાપનાયા’’તિ? ‘‘ચત્તારો ખો, ભિક્ખુ, મહાભૂતા હેતુ, ચત્તારો મહાભૂતા પચ્ચયો રૂપક્ખન્ધસ્સ પઞ્ઞાપનાય. ફસ્સો હેતુ ફસ્સો પચ્ચયો વેદનાક્ખન્ધસ્સ પઞ્ઞાપનાય. ફસ્સો હેતુ ફસ્સો પચ્ચયો સઞ્ઞાક્ખન્ધસ્સ પઞ્ઞાપનાય. ફસ્સો હેતુ, ફસ્સો પચ્ચયો સઙ્ખારક્ખન્ધસ્સ પઞ્ઞાપનાય. નામરૂપં હેતુ, નામરૂપં પચ્ચયો વિઞ્ઞાણક્ખન્ધસ્સ પઞ્ઞાપનાયા’’તિ. ‘‘સાધુ, ભન્તે’’તિ ખો સો ભિક્ખુ…પે… અપુચ્છિ –

‘‘કથં નુ ખો, ભન્તે, સક્કાયદિટ્ઠિ હોતી’’તિ? ‘‘ઇધ, ભિક્ખુ, અસ્સુતવા પુથુજ્જનો અરિયાનં અદસ્સાવી અરિયધમ્મસ્સ અકોવિદો અરિયધમ્મે અવિનીતો, સપ્પુરિસાનં અદસ્સાવી સપ્પુરિસધમ્મસ્સ અકોવિદો સપ્પુરિસધમ્મે અવિનીતો રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતિ, રૂપવન્તં વા અત્તાનં; અત્તનિ વા રૂપં, રૂપસ્મિં વા અત્તાનં; વેદનં… સઞ્ઞં… સઙ્ખારે… વિઞ્ઞાણં… અત્તતો સમનુપસ્સતિ, વિઞ્ઞાણવન્તં વા અત્તાનં; અત્તનિ વા વિઞ્ઞાણં, વિઞ્ઞાણસ્મિં વા અત્તાનં. એવં ખો, ભિક્ખુ, સક્કાયદિટ્ઠિ હોતી’’તિ. ‘‘સાધુ, ભન્તે’’તિ ખો સો ભિક્ખુ…પે… અપુચ્છિ –

‘‘કથં પન, ભન્તે, સક્કાયદિટ્ઠિ ન હોતી’’તિ? ‘‘ઇધ, ભિક્ખુ, સુતવા અરિયસાવકો અરિયાનં દસ્સાવી અરિયધમ્મસ્સ કોવિદો અરિયધમ્મે સુવિનીતો, સપ્પુરિસાનં દસ્સાવી સપ્પુરિસધમ્મસ્સ કોવિદો સપ્પુરિસધમ્મે સુવિનીતો ન રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતિ, ન રૂપવન્તં વા અત્તાનં; ન અત્તનિ વા રૂપં, ન રૂપસ્મિં વા અત્તાનં; ન વેદનં… ન સઞ્ઞં… ન સઙ્ખારે… ન વિઞ્ઞાણં અત્તતો સમનુપસ્સતિ, ન વિઞ્ઞાણવન્તં વા અત્તાનં; ન અત્તનિ વા વિઞ્ઞાણં, ન વિઞ્ઞાણસ્મિં વા અત્તાનં. એવં ખો, ભિક્ખુ, સક્કાયદિટ્ઠિ ન હોતી’’તિ. ‘‘સાધુ, ભન્તે’’તિ ખો સો ભિક્ખુ…પે… અપુચ્છિ –

‘‘કો નુ ખો, ભન્તે, રૂપસ્સ અસ્સાદો, કો આદીનવો, કિં નિસ્સરણં; કો વેદનાય… કો સઞ્ઞાય… કો સઙ્ખારાનં… કો વિઞ્ઞાણસ્સ અસ્સાદો, કો આદીનવો, કિં નિસ્સરણ’’ન્તિ? ‘‘યં ખો, ભિક્ખુ, રૂપં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ સુખં સોમનસ્સં – અયં રૂપસ્સ અસ્સાદો. યં રૂપં અનિચ્ચં દુક્ખં વિપરિણામધમ્મં – અયં રૂપસ્સ આદીનવો. યો રૂપસ્મિં છન્દરાગવિનયો છન્દરાગપ્પહાનં – ઇદં રૂપસ્સ નિસ્સરણં. યં વેદનં પટિચ્ચ… યં સઞ્ઞં પટિચ્ચ… યે સઙ્ખારે પટિચ્ચ… યં વિઞ્ઞાણં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ સુખં સોમનસ્સં – અયં વિઞ્ઞાણસ્સ અસ્સાદો. યં વિઞ્ઞાણં અનિચ્ચં દુક્ખં વિપરિણામધમ્મં – અયં વિઞ્ઞાણસ્સ આદીનવો. યો વિઞ્ઞાણસ્મિં છન્દરાગવિનયો છન્દરાગપ્પહાનં – ઇદં વિઞ્ઞાણસ્સ નિસ્સરણ’’ન્તિ. ‘‘સાધુ, ભન્તે’’તિ ખો સો ભિક્ખુ ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દિત્વા અનુમોદિત્વા ભગવન્તં ઉત્તરિં પઞ્હં અપુચ્છિ –

‘‘કથં નુ ખો, ભન્તે, જાનતો, કથં પસ્સતો ઇમસ્મિઞ્ચ સવિઞ્ઞાણકે કાયે બહિદ્ધા ચ સબ્બનિમિત્તેસુ અહઙ્કારમમઙ્કારમાનાનુસયા ન હોન્તી’’તિ? ‘‘યં કિઞ્ચિ, ભિક્ખુ, રૂપં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નં અજ્ઝત્તં વા બહિદ્ધા વા ઓળારિકં વા સુખુમં વા હીનં વા પણીતં વા યં દૂરે સન્તિકે વા, સબ્બં રૂપં – ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય પસ્સતિ. યા કાચિ વેદના… યા કાચિ સઞ્ઞા… યે કેચિ સઙ્ખારા… યં કિઞ્ચિ વિઞ્ઞાણં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નં અજ્ઝત્તં વા બહિદ્ધા વા ઓળારિકં વા સુખુમં વા હીનં વા પણીતં વા યં દૂરે સન્તિકે વા, સબ્બં વિઞ્ઞાણં – ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય પસ્સતિ. એવં ખો, ભિક્ખુ, જાનતો એવં પસ્સતો ઇમસ્મિઞ્ચ સવિઞ્ઞાણકે કાયે બહિદ્ધા ચ સબ્બનિમિત્તેસુ અહઙ્કારમમઙ્કારમાનાનુસયા ન હોન્તી’’તિ.

તેન ખો પન સમયેન અઞ્ઞતરસ્સ ભિક્ખુનો એવં ચેતસો પરિવિતક્કો ઉદપાદિ – ‘‘ઇતિ કિર ભો રૂપં અનત્તા, વેદના… સઞ્ઞા… સઙ્ખારા… વિઞ્ઞાણં અનત્તા; અનત્તકતાનિ કમ્માનિ કથમત્તાનં [કતમત્તાનં (પી.), કમ્મત્તાનં (સ્યા. કં. ક.)] ફુસિસ્સન્તી’’તિ. અથ ખો ભગવા તસ્સ ભિક્ખુનો ચેતસા ચેતો પરિવિતક્કમઞ્ઞાય ભિક્ખૂ આમન્તેસિ –

‘‘ઠાનં ખો પનેતં, ભિક્ખવે, વિજ્જતિ યં ઇધેકચ્ચો મોઘપુરિસો અવિદ્વા અવિજ્જાગતો તણ્હાધિપતેય્યેન ચેતસા સત્થુસાસનં અતિધાવિતબ્બં મઞ્ઞેય્ય. ઇતિ કિર, ભો, રૂપં અનત્તા, વેદના… સઞ્ઞા… સઙ્ખારા… વિઞ્ઞાણં અનત્તા. અનત્તકતાનિ કમ્માનિ કથમત્તાનં ફુસિસ્સન્તીતિ? પટિપુચ્છાવિનીતા ખો મે તુમ્હે, ભિક્ખવે, તત્ર તત્ર તેસુ તેસુ ધમ્મેસુ.

‘‘તં કિં મઞ્ઞથ, ભિક્ખવે, રૂપં નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વા’’તિ? ‘‘અનિચ્ચં, ભન્તે’’. ‘‘વેદના… સઞ્ઞા… સઙ્ખારા… વિઞ્ઞાણં નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વા’’તિ? ‘‘અનિચ્ચં, ભન્તે’’. ‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વા તં સુખં વા’’તિ? ‘‘દુક્ખં, ભન્તે’’. ‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વિપરિણામધમ્મં, કલ્લં નુ તં સમનુપસ્સિતું – ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. તસ્માતિહ…પે… એવં પસ્સં…પે… નાપરં ઇત્થત્તાયાતિ પજાનાતી’’તિ.

‘‘દ્વે ખન્ધા તઞ્ઞેવ સિયં, અધિવચનઞ્ચ હેતુના;

સક્કાયેન દુવે વુત્તા, અસ્સાદવિઞ્ઞાણકેન ચ;

એતે દસવિધા વુત્તા, હોતિ ભિક્ખુ પુચ્છાયા’’તિ. દસમં;

ખજ્જનીયવગ્ગો અટ્ઠમો.

તસ્સુદ્દાનં –

અસ્સાદો દ્વે સમુદયા, અરહન્તેહિ અપરે દ્વે;

સીહો ખજ્જની પિણ્ડોલ્યં, પાલિલેય્યેન પુણ્ણમાતિ.