૧. પરિવીમંસનસુત્તં

૫૧. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. તત્ર ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘ભિક્ખવો’’તિ. ‘‘ભદન્તે’’તિ તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું. ભગવા એતદવોચ –

‘‘કિત્તાવતા નુ ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂ પરિવીમંસમાનો પરિવીમંસેય્ય સબ્બસો સમ્મા દુક્ખક્ખયાયા’’તિ? ‘‘ભગવંમૂલકા નો, ભન્તે, ધમ્મા ભગવંનેત્તિકા ભગવંપટિસરણા. સાધુ વત, ભન્તે, ભગવન્તંયેવ પટિભાતુ એતસ્સ ભાસિતસ્સ અત્થો. ભગવતો સુત્વા ભિક્ખૂ ધારેસ્સન્તી’’તિ. ‘‘તેન હિ, ભિક્ખવે, સુણાથ, સાધુકં મનસિ કરોથ, ભાસિસ્સામી’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું. ભગવા એતદવોચ –

‘‘ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ પરિવીમંસમાનો પરિવીમંસતિ – ‘યં ખો ઇદં અનેકવિધં નાનપ્પકારકં દુક્ખં લોકે ઉપ્પજ્જતિ જરામરણં; ઇદં નુ ખો દુક્ખં કિંનિદાનં કિંસમુદયં કિંજાતિકં કિંપભવં? કિસ્મિં સતિ જરામરણં હોતિ, કિસ્મિં અસતિ જરામરણં ન હોતી’તિ? સો પરિવીમંસમાનો એવં પજાનાતિ – ‘યં ખો ઇદં અનેકવિધં નાનપ્પકારકં દુક્ખં લોકે ઉપ્પજ્જતિ જરામરણં, ઇદં ખો દુક્ખં જાતિનિદાનં જાતિસમુદયં જાતિજાતિકં જાતિપ્પભવં. જાતિયા સતિ જરામરણં હોતિ, જાતિયા અસતિ જરામરણં ન હોતી’’’તિ.

‘‘સો જરામરણઞ્ચ પજાનાતિ, જરામરણસમુદયઞ્ચ પજાનાતિ, જરામરણનિરોધઞ્ચ પજાનાતિ, યા ચ જરામરણનિરોધસારુપ્પગામિની પટિપદા તઞ્ચ પજાનાતિ, તથા પટિપન્નો ચ હોતિ અનુધમ્મચારી; અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સબ્બસો સમ્મા દુક્ખક્ખયાય પટિપન્નો જરામરણનિરોધાય.

‘‘અથાપરં પરિવીમંસમાનો પરિવીમંસતિ – ‘જાતિ પનાયં કિંનિદાના કિંસમુદયા કિંજાતિકા કિંપભવા, કિસ્મિં સતિ જાતિ હોતિ, કિસ્મિં અસતિ જાતિ ન હોતી’તિ? સો પરિવીમંસમાનો એવં પજાનાતિ – ‘જાતિ ભવનિદાના ભવસમુદયા ભવજાતિકા ભવપ્પભવા; ભવે સતિ જાતિ હોતિ, ભવે અસતિ જાતિ ન હોતી’’’તિ.

‘‘સો જાતિઞ્ચ પજાનાતિ, જાતિસમુદયઞ્ચ પજાનાતિ, જાતિનિરોધઞ્ચ પજાનાતિ, યા ચ જાતિનિરોધસારુપ્પગામિની પટિપદા તઞ્ચ પજાનાતિ, તથા પટિપન્નો ચ હોતિ અનુધમ્મચારી; અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સબ્બસો સમ્મા દુક્ખક્ખયાય પટિપન્નો જાતિનિરોધાય.

‘‘અથાપરં પરિવીમંસમાનો પરિવીમંસતિ – ‘ભવો પનાયં કિંનિદાનો…પે… ઉપાદાનં પનિદં કિંનિદાનં… તણ્હા પનાયં કિંનિદાના… વેદના… ફસ્સો… સળાયતનં પનિદં કિંનિદાનં… નામરૂપં પનિદં… વિઞ્ઞાણં પનિદં… સઙ્ખારા પનિમે કિંનિદાના કિંસમુદયા કિંજાતિકા કિંપભવા; કિસ્મિં સતિ સઙ્ખારા હોન્તિ, કિસ્મિં અસતિ સઙ્ખારા ન હોન્તી’તિ? સો પરિવીમંસમાનો એવં પજાનાતિ – ‘સઙ્ખારા અવિજ્જાનિદાના અવિજ્જાસમુદયા અવિજ્જાજાતિકા અવિજ્જાપભવા; અવિજ્જાય સતિ સઙ્ખારા હોન્તિ, અવિજ્જાય અસતિ સઙ્ખારા ન હોન્તી’’’તિ.

‘‘સો સઙ્ખારે ચ પજાનાતિ, સઙ્ખારસમુદયઞ્ચ પજાનાતિ, સઙ્ખારનિરોધઞ્ચ પજાનાતિ, યા ચ સઙ્ખારનિરોધસારુપ્પગામિની પટિપદા તઞ્ચ પજાનાતિ, તથા પટિપન્નો ચ હોતિ અનુધમ્મચારી; અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સબ્બસો સમ્મા દુક્ખક્ખયાય પટિપન્નો સઙ્ખારનિરોધાય.

‘‘અવિજ્જાગતો યં, ભિક્ખવે, પુરિસપુગ્ગલો પુઞ્ઞં ચે સઙ્ખારં અભિસઙ્ખરોતિ, પુઞ્ઞૂપગં હોતિ વિઞ્ઞાણં. અપુઞ્ઞં ચે સઙ્ખારં અભિસઙ્ખરોતિ, અપુઞ્ઞૂપગં હોતિ વિઞ્ઞાણં. આનેઞ્જં ચે સઙ્ખારં અભિસઙ્ખરોતિ આનેઞ્જૂપગં હોતિ વિઞ્ઞાણં. યતો ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો અવિજ્જા પહીના હોતિ વિજ્જા ઉપ્પન્ના, સો અવિજ્જાવિરાગા વિજ્જુપ્પાદા નેવ પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારં અભિસઙ્ખરોતિ ન અપુઞ્ઞાભિસઙ્ખારં અભિસઙ્ખરોતિ ન આનેઞ્જાભિસઙ્ખારં અભિસઙ્ખરોતિ. અનભિસઙ્ખરોન્તો અનભિસઞ્ચેતયન્તો ન કિઞ્ચિ લોકે ઉપાદિયતિ; અનુપાદિયં ન પરિતસ્સતિ, અપરિતસ્સં પચ્ચત્તઞ્ઞેવ પરિનિબ્બાયતિ. ‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’તિ પજાનાતિ.

‘‘સો સુખં ચે વેદનં વેદયતિ, સા અનિચ્ચાતિ પજાનાતિ, અનજ્ઝોસિતાતિ પજાનાતિ, અનભિનન્દિતાતિ પજાનાતિ. દુક્ખં ચે વેદનં વેદયતિ, સા અનિચ્ચાતિ પજાનાતિ, અનજ્ઝોસિતાતિ પજાનાતિ, અનભિનન્દિતાતિ પજાનાતિ. અદુક્ખમસુખં ચે વેદનં વેદયતિ, સા અનિચ્ચાતિ પજાનાતિ, અનજ્ઝોસિતાતિ પજાનાતિ, અનભિનન્દિતાતિ પજાનાતિ. સો સુખં ચે વેદનં વેદયતિ, વિસંયુત્તો નં વેદયતિ. દુક્ખં ચે વેદનં વેદયતિ, વિસંયુત્તો નં [તં વેદનં (સી. પી.), વેદનં (ક.)] વેદયતિ. અદુક્ખમસુખં ચે વેદનં વેદયતિ, વિસંયુત્તો નં વેદયતિ.

‘‘સો કાયપરિયન્તિકં વેદનં વેદયમાનો કાયપરિયન્તિકં વેદનં વેદયામીતિ પજાનાતિ, જીવિતપરિયન્તિકં વેદનં વેદયમાનો જીવિતપરિયન્તિકં વેદનં વેદયામીતિ પજાનાતિ. કાયસ્સ ભેદા ઉદ્ધં જીવિતપરિયાદાના ઇધેવ સબ્બવેદયિતાનિ અનભિનન્દિતાનિ સીતીભવિસ્સન્તિ, સરીરાનિ અવસિસ્સન્તીતિ પજાનાતિ.

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, પુરિસો કુમ્ભકારપાકા ઉણ્હં કુમ્ભં ઉદ્ધરિત્વા સમે ભૂમિભાગે પટિસિસ્સેય્ય [પટિવિસેય્ય (સી.), પતિટ્ઠપેય્ય (સ્યા. કં. પી.), પટિસેવેય્ય (ટીકા)]. તત્ર યાયં ઉસ્મા સા તત્થેવ વૂપસમેય્ય, કપલ્લાનિ અવસિસ્સેય્યું. એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ કાયપરિયન્તિકં વેદનં વેદયમાનો કાયપરિયન્તિકં વેદનં વેદયામીતિ પજાનાતિ, જીવિતપરિયન્તિકં વેદનં વેદયમાનો જીવિતપરિયન્તિકં વેદનં વેદયામીતિ પજાનાતિ. કાયસ્સ ભેદા ઉદ્ધં જીવિતપરિયાદાના ઇધેવ સબ્બવેદયિતાનિ અનભિનન્દિતાનિ સીતીભવિસ્સન્તિ, સરીરાનિ અવસિસ્સન્તીતિ પજાનાતિ.

‘‘તં કિં મઞ્ઞથ, ભિક્ખવે, અપિ નુ ખો ખીણાસવો ભિક્ખુ પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારં વા અભિસઙ્ખરેય્ય અપુઞ્ઞાભિસઙ્ખારં વા અભિસઙ્ખરેય્ય આનેઞ્જાભિસઙ્ખારં વા અભિસઙ્ખરેય્યા’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘સબ્બસો વા પન સઙ્ખારેસુ અસતિ, સઙ્ખારનિરોધા અપિ નુ ખો વિઞ્ઞાણં પઞ્ઞાયેથા’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘સબ્બસો વા પન વિઞ્ઞાણે અસતિ, વિઞ્ઞાણનિરોધા અપિ નુ ખો નામરૂપં પઞ્ઞાયેથા’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘સબ્બસો વા પન નામરૂપે અસતિ, નામરૂપનિરોધા અપિ નુ ખો સળાયતનં પઞ્ઞાયેથા’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘સબ્બસો વા પન સળાયતને અસતિ, સળાયતનનિરોધા અપિ નુ ખો ફસ્સો પઞ્ઞાયેથા’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘સબ્બસો વા પન ફસ્સે અસતિ, ફસ્સનિરોધા અપિ નુ ખો વેદના પઞ્ઞાયેથા’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘સબ્બસો વા પન વેદનાય અસતિ, વેદનાનિરોધા અપિ નુ ખો તણ્હા પઞ્ઞાયેથા’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘સબ્બસો વા પન તણ્હાય અસતિ, તણ્હાનિરોધા અપિ નુ ખો ઉપાદાનં પઞ્ઞાયેથા’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘સબ્બસો વા પન ઉપાદાને અસતિ, ઉપાદાનનિરોધા અપિ નુ ખો ભવો પઞ્ઞાયેથા’’તિ. ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘સબ્બસો વા પન ભવે અસતિ, ભવનિરોધા અપિ નુ ખો જાતિ પઞ્ઞાયેથા’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘સબ્બસો વા પન જાતિયા અસતિ, જાતિનિરોધા અપિ નુ ખો જરામરણં પઞ્ઞાયેથા’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’.

‘‘સાધુ સાધુ, ભિક્ખવે, એવમેતં, ભિક્ખવે, નેતં અઞ્ઞથા. સદ્દહથ મે તં, ભિક્ખવે, અધિમુચ્ચથ, નિક્કઙ્ખા એત્થ હોથ નિબ્બિચિકિચ્છા. એસેવન્તો દુક્ખસ્સા’’તિ. પઠમં.