૨. કળારસુત્તં

૩૨. સાવત્થિયં વિહરતિ. અથ ખો કળારખત્તિયો ભિક્ખુ યેનાયસ્મા સારિપુત્તો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મતા સારિપુત્તેન સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો કળારખત્તિયો ભિક્ખુ આયસ્મન્તં સારિપુત્તં એતદવોચ – ‘‘મોળિયફગ્ગુનો, આવુસો સારિપુત્ત, ભિક્ખુ સિક્ખં પચ્ચક્ખાય હીનાયાવત્તોતિ. ન હિ નૂન સો આયસ્મા ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે અસ્સાસમલત્થાતિ. તેન હાયસ્મા સારિપુત્તો ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે અસ્સાસં પત્તો’’તિ?

‘‘ન ખ્વાહં, આવુસો, કઙ્ખામી’’તિ. ‘‘આયતિં, પનાવુસો’’તિ?

‘‘ન ખ્વાહં, આવુસો, વિચિકિચ્છામી’’તિ.

અથ ખો કળારખત્તિયો ભિક્ખુ ઉટ્ઠાયાસના યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો કળારખત્તિયો ભિક્ખુ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘આયસ્મતા, ભન્તે, સારિપુત્તેન અઞ્ઞા બ્યાકતા – ‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’તિ પજાનામી’’તિ.

અથ ખો ભગવા અઞ્ઞતરં ભિક્ખું આમન્તેસિ – ‘‘એહિ ત્વં, ભિક્ખુ, મમ વચનેન સારિપુત્તં આમન્તેહિ – ‘સત્થા તં, આવુસો સારિપુત્ત, આમન્તેતી’’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો સો ભિક્ખુ ભગવતો પટિસ્સુત્વા યેનાયસ્મા સારિપુત્તો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં સારિપુત્તં એતદવોચ – ‘‘સત્થા તં, આવુસો સારિપુત્ત, આમન્તેતી’’તિ. ‘‘એવં, આવુસો’’તિ ખો આયસ્મા સારિપુત્તો તસ્સ ભિક્ખુનો પટિસ્સુત્વા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નં ખો આયસ્મન્તં સારિપુત્તં ભગવા એતદવોચ – ‘‘સચ્ચં કિર તયા, સારિપુત્ત, અઞ્ઞા બ્યાકતા – ‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’તિ પજાનામી’’તિ? ‘‘ન ખો, ભન્તે, એતેહિ પદેહિ એતેહિ બ્યઞ્જનેહિ અત્થો [અત્થો ચ (સ્યા. કં. ક.)] વુત્તો’’તિ. ‘‘યેન કેનચિપિ, સારિપુત્ત, પરિયાયેન કુલપુત્તો અઞ્ઞં બ્યાકરોતિ, અથ ખો બ્યાકતં બ્યાકતતો દટ્ઠબ્બ’’ન્તિ. ‘‘નનુ અહમ્પિ, ભન્તે, એવં વદામિ – ‘ન ખો, ભન્તે, એતેહિ પદેહિ એતેહિ બ્યઞ્જનેહિ અત્થો વુત્તો’’’તિ.

‘‘સચે તં, સારિપુત્ત, એવં પુચ્છેય્યું – ‘કથં જાનતા પન તયા, આવુસો સારિપુત્ત, કથં પસ્સતા અઞ્ઞા બ્યાકતા – ખીણા જાતિ વુસિતં બ્રહ્મચરિયં કતં કરણીયં નાપરં ઇત્થત્તાયાતિ પજાનામી’તિ. એવં પુટ્ઠો ત્વં, સારિપુત્ત, કિન્તિ બ્યાકરેય્યાસી’’તિ?

‘‘સચે મં, ભન્તે, એવં પુચ્છેય્યું – ‘કથં જાનતા પન તયા, આવુસો સારિપુત્ત, કથં પસ્સતા અઞ્ઞા બ્યાકતા – ખીણા જાતિ વુસિતં બ્રહ્મચરિયં કતં કરણીયં નાપરં ઇત્થત્તાયાતિ પજાનામી’તિ; એવં પુટ્ઠોહં [પુટ્ઠો અહં (સ્યા. કં.), પુટ્ઠાહં (પી. ક.)], ભન્તે, એવં બ્યાકરેય્યં – ‘યંનિદાના, આવુસો, જાતિ, તસ્સ નિદાનસ્સ ખયા ખીણસ્મિં ખીણામ્હીતિ વિદિતં. ખીણામ્હીતિ વિદિત્વા – ખીણાજાતિ વુસિતં બ્રહ્મચરિયં કતં કરણીયં નાપરં ઇત્થત્તાયાતિ પજાનામી’તિ. એવં પુટ્ઠોહં, ભન્તે, એવં બ્યાકરેય્ય’’ન્તિ.

‘‘સચે પન તં, સારિપુત્ત, એવં પુચ્છેય્યું – ‘જાતિ પનાવુસો સારિપુત્ત, કિંનિદાના કિંસમુદયા કિંજાતિકા કિંપભવા’તિ? એવં પુટ્ઠો તં, સારિપુત્ત, કિન્તિ બ્યાકરેય્યાસી’’તિ? ‘‘સચે મં, ભન્તે, એવં પુચ્છેય્યું – ‘જાતિ પનાવુસો સારિપુત્ત, કિંનિદાના કિંસમુદયા કિંજાતિકા કિંપભવા’તિ? એવં પુટ્ઠોહં, ભન્તે, એવં બ્યાકરેય્યં – ‘જાતિ ખો, આવુસો, ભવનિદાના ભવસમુદયા ભવજાતિકા ભવપ્પભવા’તિ. એવં પુટ્ઠોહં, ભન્તે, એવં બ્યાકરેય્ય’’ન્તિ.

‘‘સચે પન તં, સારિપુત્ત, એવં પુચ્છેય્યું – ‘ભવો પનાવુસો સારિપુત્ત, કિંનિદાનો કિંસમુદયો કિંજાતિકો કિંપભવો’તિ? એવં પુટ્ઠો ત્વં, સારિપુત્ત, કિન્તિ બ્યાકરેય્યાસી’’તિ? ‘‘સચે મં, ભન્તે, એવં પુચ્છેય્યું – ‘ભવો પનાવુસો સારિપુત્ત, કિંનિદાનો કિંસમુદયો કિંજાતિકો કિંપભવો’તિ? એવં પુટ્ઠોહં, ભન્તે, એવં બ્યાકરેય્યં – ‘ભવો ખો, આવુસો, ઉપાદાનનિદાનો ઉપાદાનસમુદયો ઉપાદાનજાતિકો ઉપાદાનપ્પભવો’તિ. એવં પુટ્ઠોહં, ભન્તે, એવં બ્યાકરેય્ય’’ન્તિ.

‘‘સચે પન તં, સારિપુત્ત, એવં પુચ્છેય્યું – ‘ઉપાદાનં પનાવુસો…પે… સચે પન તં, સારિપુત્ત, એવં પુચ્છેય્યું – તણ્હા પનાવુસો સારિપુત્ત, કિંનિદાના કિંસમુદયા કિંજાતિકા કિંપભવા’તિ? એવં પુટ્ઠો ત્વં, સારિપુત્ત, કિન્તિ બ્યાકરેય્યાસી’’તિ? ‘‘સચે મં, ભન્તે, એવં પુચ્છેય્યું – તણ્હા પનાવુસો સારિપુત્ત, કિંનિદાના કિંસમુદયા કિંજાતિકા કિંપભવા’તિ? એવં પુટ્ઠોહં, ભન્તે, એવં બ્યાકરેય્યં – ‘તણ્હા ખો, આવુસો, વેદનાનિદાના વેદનાસમુદયા વેદનાજાતિકા વેદનાપભવા’તિ. એવં પુટ્ઠોહં, ભન્તે, એવં બ્યાકરેય્ય’’ન્તિ.

‘‘સચે પન તં, સારિપુત્ત, એવં પુચ્છેય્યું – ‘કથં જાનતો પન તે, આવુસો સારિપુત્ત, કથં પસ્સતો યા વેદનાસુ નન્દી સા ન ઉપટ્ઠાસી’તિ. એવં પુટ્ઠો ત્વં, સારિપુત્ત, કિન્તિ બ્યાકરેય્યાસી’’તિ? ‘‘સચે મં, ભન્તે, એવં પુચ્છેય્યું – ‘કથં જાનતો પન તે, આવુસો સારિપુત્ત, કથં પસ્સતો યા વેદનાસુ નન્દી સા ન ઉપટ્ઠાસી’તિ એવં પુટ્ઠોહં, ભન્તે, એવં બ્યાકરેય્યં – ‘તિસ્સો ખો ઇમા, આવુસો, વેદના. કતમા તિસ્સો? સુખા વેદના, દુક્ખા વેદના, અદુક્ખમસુખા વેદના. ઇમા ખો, આવુસો, તિસ્સો વેદના અનિચ્ચા. યદનિચ્ચં તં દુક્ખન્તિ વિદિતં [વિદિતા (ટીકા)], યા વેદનાસુ નન્દી સા ન ઉપટ્ઠાસી’તિ. એવં, પુટ્ઠોહં, ભન્તે, એવં બ્યાકરેય્ય’’ન્તિ.

‘‘સાધુ સાધુ, સારિપુત્ત. અયમ્પિ ખો, સારિપુત્ત, પરિયાયો, એતસ્સેવ અત્થસ્સ સંખિત્તેન વેય્યાકરણાય – ‘યં કિઞ્ચિ વેદયિતં તં દુક્ખસ્મિ’’’ન્તિ.

‘‘સચે પન તં, સારિપુત્ત, એવં પુચ્છેય્યું – ‘કથં વિમોક્ખા પન તયા, આવુસો સારિપુત્ત, અઞ્ઞા બ્યાકતા – ખીણા જાતિ વુસિતં બ્રહ્મચરિયં કતં કરણીયં નાપરં ઇત્થત્તાયાતિ પજાનામી’તિ? એવં પુટ્ઠો ત્વં, સારિપુત્ત, કિન્તિ બ્યાકરેય્યાસી’’તિ? ‘‘સચે મં, ભન્તે, એવં પુચ્છેય્યું – ‘કથં વિમોક્ખા પન તયા, આવુસો સારિપુત્ત, અઞ્ઞા બ્યાકતા – ખીણા જાતિ વુસિતં બ્રહ્મચરિયં કતં કરણીયં નાપરં ઇત્થત્તાયાતિ પજાનામી’તિ. એવં પુટ્ઠોહં, ભન્તે, એવં બ્યાકરેય્યં – ‘અજ્ઝત્તં વિમોક્ખા ખ્વાહં, આવુસો, સબ્બુપાદાનક્ખયા તથા સતો વિહરામિ યથા સતં વિહરન્તં આસવા નાનુસ્સવન્તિ, અત્તાનઞ્ચ નાવજાનામી’તિ. એવં પુટ્ઠોહં, ભન્તે, એવં બ્યાકરેય્ય’’ન્તિ.

‘‘સાધુ સાધુ, સારિપુત્ત. અયમ્પિ ખો સારિપુત્ત, પરિયાયો એતસ્સેવ અત્થસ્સ સંખિત્તેન વેય્યાકરણાય – યે આસવા સમણેન વુત્તા તેસ્વાહં ન કઙ્ખામિ, તે મે પહીનાતિ ન વિચિકિચ્છામી’’તિ. ઇદમવોચ ભગવા. ઇદં વત્વા સુગતો ઉટ્ઠાયાસના વિહારં પાવિસિ.

તત્ર ખો આયસ્મા સારિપુત્તો અચિરપક્કન્તસ્સ ભગવતો ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘પુબ્બે અપ્પટિસંવિદિતં મં, આવુસો, ભગવા પઠમં પઞ્હં અપુચ્છિ, તસ્સ મે અહોસિ દન્ધાયિતત્તં. યતો ચ ખો મે, આવુસો, ભગવા પઠમં પઞ્હં અનુમોદિ, તસ્સ મય્હં, આવુસો, એતદહોસિ – દિવસં ચેપિ મં ભગવા એતમત્થં પુચ્છેય્ય અઞ્ઞમઞ્ઞેહિ પદેહિ અઞ્ઞમઞ્ઞેહિ પરિયાયેહિ, દિવસમ્પાહં ભગવતો એતમત્થં બ્યાકરેય્યં અઞ્ઞમઞ્ઞેહિ પદેહિ અઞ્ઞમઞ્ઞેહિ પરિયાયેહિ. રત્તિં ચેપિ મં ભગવા એતમત્થં પુચ્છેય્ય અઞ્ઞમઞ્ઞેહિ પદેહિ અઞ્ઞમઞ્ઞેહિ પરિયાયેહિ, રત્તિમ્પાહં ભગવતો એતમત્થં બ્યાકરેય્યં અઞ્ઞમઞ્ઞેહિ પદેહિ અઞ્ઞમઞ્ઞેહિ પરિયાયેહિ. રત્તિન્દિવં [રત્તિદિવં (ક.)] ચેપિ મં ભગવા એતમત્થં પુચ્છેય્ય અઞ્ઞમઞ્ઞેહિ પદેહિ અઞ્ઞમઞ્ઞેહિ પરિયાયેહિ, રત્તિન્દિવમ્પાહં ભગવતો એતમત્થં બ્યાકરેય્યં અઞ્ઞમઞ્ઞેહિ પદેહિ અઞ્ઞમઞ્ઞેહિ પરિયાયેહિ. દ્વે રત્તિન્દિવાનિ ચેપિ મં ભગવા એતમત્થં પુચ્છેય્ય…પે… દ્વે રત્તિન્દિવાનિપાહં ભગવતો એતમત્થં બ્યાકરેય્યં…પે… તીણિ રત્તિન્દિવાનિ ચેપિ મં ભગવા એતમત્થં પુચ્છેય્ય…પે… તીણિ રત્તિન્દિવાનિપાહં ભગવતો એતમત્થં બ્યાકરેય્યં…પે… ચત્તારિ રત્તિન્દિવાનિ ચેપિ મં ભગવા એતમત્થં પુચ્છેય્ય…પે… ચત્તારિ રત્તિન્દિવાનિપાહં ભગવતો એતમત્થં બ્યાકરેય્યં…પે… પઞ્ચ રત્તિન્દિવાનિ ચેપિ મં ભગવા એતમત્થં પુચ્છેય્ય…પે… પઞ્ચ રત્તિન્દિવાનિપાહં ભગવતો એતમત્થં બ્યાકરેય્યં…પે… છ રત્તિન્દિવાનિ ચેપિ મં ભગવા એતમત્થં પુચ્છેય્ય…પે… છ રત્તિન્દિવાનિપાહં ભગવતો એતમત્થં બ્યાકરેય્યં…પે… સત્ત રત્તિન્દિવાનિ ચેપિ મં ભગવા એતમત્થં પુચ્છેય્ય અઞ્ઞમઞ્ઞેહિ પદેહિ અઞ્ઞમઞ્ઞેહિ પરિયાયેહિ, સત્ત રત્તિન્દિવાનિપાહં ભગવતો એતમત્થં બ્યાકરેય્યં અઞ્ઞમઞ્ઞેહિ પદેહિ અઞ્ઞમઞ્ઞેહિ પરિયાયેહી’’તિ.

અથ ખો કળારખત્તિયો ભિક્ખુ ઉટ્ઠાયાસના યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો કળારખત્તિયો ભિક્ખુ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘આયસ્મતા, ભન્તે, સારિપુત્તેન સીહનાદો નદિતો – પુબ્બે અપ્પટિસંવિદિતં મં, આવુસો, ભગવા પઠમં પઞ્હં અપુચ્છિ, તસ્સ મે અહોસિ દન્ધાયિતત્તં. યતો ચ ખો મે, આવુસો, ભગવા પઠમં પઞ્હં અનુમોદિ, તસ્સ મય્હં, આવુસો, એતદહોસિ – દિવસં ચેપિ મં ભગવા એતમત્થં પુચ્છેય્ય અઞ્ઞમઞ્ઞેહિ પદેહિ અઞ્ઞમઞ્ઞેહિ પરિયાયેહિ, દિવસમ્પાહં ભગવતો એતમત્થં બ્યાકરેય્યં અઞ્ઞમઞ્ઞેહિ પદેહિ અઞ્ઞમઞ્ઞેહિ પરિયાયેહિ; રત્તિં ચેપિ…પે… રત્તિન્દિવં ચેપિ મં ભગવા…પે… દ્વે રત્તિન્દિવાનિ ચેપિ મં ભગવા…પે… તીણિ… ચત્તારિ… પઞ્ચ… છ… સત્ત રત્તિન્દિવાનિ ચેપિ મં ભગવા એતમત્થં પુચ્છેય્ય અઞ્ઞમઞ્ઞેહિ પદેહિ અઞ્ઞમઞ્ઞેહિ પરિયાયેહિ, સત્ત રત્તિન્દિવાનિપાહં ભગવતો એતમત્થં બ્યાકરેય્યં અઞ્ઞમઞ્ઞેહિ પદેહિ અઞ્ઞમઞ્ઞેહિ પરિયાયેહી’’તિ.

‘‘સા હિ, ભિક્ખુ, સારિપુત્તસ્સ ધમ્મધાતુ સુપ્પટિવિદ્ધા, યસ્સા ધમ્મધાતુયા સુપ્પટિવિદ્ધત્તા દિવસં ચેપાહં સારિપુત્તં એતમત્થં પુચ્છેય્યં અઞ્ઞમઞ્ઞેહિ પદેહિ અઞ્ઞમઞ્ઞેહિ પરિયાયેહિ, દિવસમ્પિ મે સારિપુત્તો એતમત્થં બ્યાકરેય્ય અઞ્ઞમઞ્ઞેહિ પદેહિ અઞ્ઞમઞ્ઞેહિ પરિયાયેહિ. રત્તિં ચેપાહં સારિપુત્તં એતમત્થં પુચ્છેય્યં અઞ્ઞમઞ્ઞેહિ પદેહિ અઞ્ઞમઞ્ઞેહિ પરિયાયેહિ, રત્તિમ્પિ મે સારિપુત્તો એતમત્થં બ્યાકરેય્ય…પે… રત્તિન્દિવં ચેપાહં સારિપુત્તં એતમત્થં પુચ્છેય્યં, રત્તિન્દિવમ્પિ મે સારિપુત્તો એતમત્થં બ્યાકરેય્ય… દ્વે રત્તિન્દિવાનિ ચેપાહં સારિપુત્તં એતમત્થં પુચ્છેય્યં, દ્વે રત્તિન્દિવાનિપિ મે સારિપુત્તો એતમત્થં બ્યાકરેય્ય… તીણિ રત્તિન્દિવાનિ ચેપાહં સારિપુત્તં એતમત્થં પુચ્છેય્યં, તીણિ રત્તિન્દિવાનિપિ મે સારિપુત્તો એતમત્થં બ્યાકરેય્ય… ચત્તારિ રત્તિન્દિવાનિ ચેપાહં સારિપુત્તં એતમત્થં પુચ્છેય્યં, ચત્તારિ રત્તિન્દિવાનિપિ મે સારિપુત્તો એતમત્થં બ્યાકરેય્ય… પઞ્ચ રત્તિન્દિવાનિ ચેપાહં સારિપુત્તં એતમત્થં પુચ્છેય્યં, પઞ્ચ રત્તિન્દિવાનિપિ મે સારિપુત્તો એતમત્થં બ્યાકરેય્ય… છ રત્તિન્દિવાનિ ચેપાહં સારિપુત્તં એતમત્થં પુચ્છેય્યં, છ રત્તિન્દિવાનિપિ મે સારિપુત્તો એતમત્થં બ્યાકરેય્ય… સત્ત રત્તિન્દિવાનિ ચેપાહં સારિપુત્તં એતમત્થં પુચ્છેય્યં અઞ્ઞમઞ્ઞેહિ પદેહિ અઞ્ઞમઞ્ઞેહિ પરિયાયેહિ, સત્ત રત્તિન્દિવાનિપિ મે સારિપુત્તો એતમત્થં બ્યાકરેય્ય અઞ્ઞમઞ્ઞેહિ પદેહિ અઞ્ઞમઞ્ઞેહિ પરિયાયેહી’’તિ. દુતિયં.