૧. અરહન્તવગ્ગો

૧. ધનઞ્જાનીસુત્તં

૧૮૭. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા રાજગહે વિહરતિ વેળુવને કલન્દકનિવાપે. તેન ખો પન સમયેન અઞ્ઞતરસ્સ ભારદ્વાજગોત્તસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ ધનઞ્જાની [ધાનઞ્જાની (પી. સી. અટ્ઠ.)] નામ બ્રાહ્મણી અભિપ્પસન્ના હોતિ બુદ્ધે ચ ધમ્મે ચ સઙ્ઘે ચ. અથ ખો ધનઞ્જાની બ્રાહ્મણી ભારદ્વાજગોત્તસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ ભત્તં ઉપસંહરન્તી ઉપક્ખલિત્વા તિક્ખત્તું ઉદાનં ઉદાનેસિ –

‘‘નમો તસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ;

નમો તસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ;

નમો તસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સા’’તિ.

એવં વુત્તે, ભારદ્વાજગોત્તો બ્રાહ્મણો ધનઞ્જાનિં બ્રાહ્મણિં એતદવોચ – ‘‘એવમેવં પનાયં વસલી યસ્મિં વા તસ્મિં વા તસ્સ મુણ્ડકસ્સ સમણસ્સ વણ્ણં ભાસતિ. ઇદાનિ ત્યાહં, વસલિ, તસ્સ સત્થુનો વાદં આરોપેસ્સામી’’તિ. ‘‘ન ખ્વાહં તં, બ્રાહ્મણ, પસ્સામિ સદેવકે લોકે સમારકે સબ્રહ્મકે સસ્સમણબ્રાહ્મણિયા પજાય સદેવમનુસ્સાય, યો તસ્સ ભગવતો વાદં આરોપેય્ય અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ. અપિ ચ ત્વં, બ્રાહ્મણ, ગચ્છ, ગન્ત્વા વિજાનિસ્સસી’’તિ [ગન્ત્વાપિ જાનિસ્સસીતિ (સ્યા. કં.)].

અથ ખો ભારદ્વાજગોત્તો બ્રાહ્મણો કુપિતો અનત્તમનો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવતા સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો ભારદ્વાજગોત્તો બ્રાહ્મણો ભગવન્તં ગાથાય અજ્ઝભાસિ –

‘‘કિંસુ છેત્વા સુખં સેતિ, કિંસુ છેત્વા ન સોચતિ;

કિસ્સસ્સુ એકધમ્મસ્સ, વધં રોચેસિ ગોતમા’’તિ.

‘‘કોધં છેત્વા સુખં સેતિ, કોધં છેત્વા ન સોચતિ;

કોધસ્સ વિસમૂલસ્સ, મધુરગ્ગસ્સ બ્રાહ્મણ;

વધં અરિયા પસંસન્તિ, તઞ્હિ છેત્વા ન સોચતી’’તિ.

એવં વુત્તે, ભારદ્વાજગોત્તો બ્રાહ્મણો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અભિક્કન્તં, ભો ગોતમ, અભિક્કન્તં, ભો ગોતમ! સેય્યથાપિ, ભો ગોતમ, નિક્કુજ્જિતં વા ઉક્કુજ્જેય્ય, પટિચ્છન્નં વા વિવરેય્ય, મૂળ્હસ્સ વા મગ્ગં આચિક્ખેય્ય, અન્ધકારે વા તેલપજ્જોતં ધારેય્ય – ચક્ખુમન્તો રૂપાનિ દક્ખન્તીતિ; એવમેવં ભોતા ગોતમેન અનેકપરિયાયેન ધમ્મો પકાસિતો. એસાહં, ભન્તે, ભગવન્તં ગોતમં સરણં ગચ્છામિ ધમ્મઞ્ચ ભિક્ખુસઙ્ઘઞ્ચ. લભેય્યાહં ભોતો ગોતમસ્સ સન્તિકે પબ્બજ્જં, લભેય્યં ઉપસમ્પદ’’ન્તિ.

અલત્થ ખો ભારદ્વાજગોત્તો બ્રાહ્મણો ભગવતો સન્તિકે પબ્બજ્જં, અલત્થ ઉપસમ્પદં. અચિરૂપસમ્પન્નો ખો પનાયસ્મા ભારદ્વાજો એકો વૂપકટ્ઠો અપ્પમત્તો આતાપી પહિતત્તો વિહરન્તો નચિરસ્સેવ – યસ્સત્થાય કુલપુત્તા સમ્મદેવ અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજન્તિ તદનુત્તરં – બ્રહ્મચરિયપરિયોસાનં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહાસિ. ‘‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’’તિ અબ્ભઞ્ઞાસિ. અઞ્ઞતરો ચ પનાયસ્મા ભારદ્વાજો અરહતં અહોસીતિ.

૨. અક્કોસસુત્તં

૧૮૮. એકં સમયં ભગવા રાજગહે વિહરતિ વેળુવને કલન્દકનિવાપે. અસ્સોસિ ખો અક્કોસકભારદ્વાજો બ્રાહ્મણો – ‘‘ભારદ્વાજગોત્તો કિર બ્રાહ્મણો સમણસ્સ ગોતમસ્સ સન્તિકે અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતો’’તિ કુપિતો અનત્તમનો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અસબ્ભાહિ ફરુસાહિ વાચાહિ અક્કોસતિ પરિભાસતિ.

એવં વુત્તે, ભગવા અક્કોસકભારદ્વાજં બ્રાહ્મણં એતદવોચ – ‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, બ્રાહ્મણ, અપિ નુ ખો તે આગચ્છન્તિ મિત્તામચ્ચા ઞાતિસાલોહિતા અતિથિયો [અતિથયો (?)]’’તિ? ‘‘અપ્પેકદા મે, ભો ગોતમ, આગચ્છન્તિ મિત્તામચ્ચા ઞાતિસાલોહિતા અતિથિયો’’તિ. ‘‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, બ્રાહ્મણ, અપિ નુ તેસં અનુપ્પદેસિ ખાદનીયં વા ભોજનીયં વા સાયનીયં વા’’’તિ? ‘‘‘અપ્પેકદા નેસાહં, ભો ગોતમ, અનુપ્પદેમિ ખાદનીયં વા ભોજનીયં વા સાયનીયં વા’’’તિ. ‘‘‘સચે ખો પન તે, બ્રાહ્મણ, નપ્પટિગ્ગણ્હન્તિ, કસ્સ તં હોતી’’’તિ? ‘‘‘સચે તે, ભો ગોતમ, નપ્પટિગ્ગણ્હન્તિ, અમ્હાકમેવ તં હોતી’’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, બ્રાહ્મણ, યં ત્વં અમ્હે અનક્કોસન્તે અક્કોસસિ, અરોસેન્તે રોસેસિ, અભણ્ડન્તે ભણ્ડસિ, તં તે મયં નપ્પટિગ્ગણ્હામ. તવેવેતં, બ્રાહ્મણ, હોતિ; તવેવેતં, બ્રાહ્મણ, હોતિ’’.

‘‘યો ખો, બ્રાહ્મણ, અક્કોસન્તં પચ્ચક્કોસતિ, રોસેન્તં પટિરોસેતિ, ભણ્ડન્તં પટિભણ્ડતિ, અયં વુચ્ચતિ, બ્રાહ્મણ, સમ્ભુઞ્જતિ વીતિહરતીતિ. તે મયં તયા નેવ સમ્ભુઞ્જામ ન વીતિહરામ. તવેવેતં, બ્રાહ્મણ, હોતિ; તવેવેતં, બ્રાહ્મણ, હોતી’’તિ. ‘‘ભવન્તં ખો ગોતમં સરાજિકા પરિસા એવં જાનાતિ – ‘અરહં સમણો ગોતમો’તિ. અથ ચ પન ભવં ગોતમો કુજ્ઝતી’’તિ.

‘‘અક્કોધસ્સ કુતો કોધો, દન્તસ્સ સમજીવિનો;

સમ્મદઞ્ઞા વિમુત્તસ્સ, ઉપસન્તસ્સ તાદિનો.

‘‘તસ્સેવ તેન પાપિયો, યો કુદ્ધં પટિકુજ્ઝતિ;

કુદ્ધં અપ્પટિકુજ્ઝન્તો, સઙ્ગામં જેતિ દુજ્જયં.

‘‘ઉભિન્નમત્થં ચરતિ, અત્તનો ચ પરસ્સ ચ;

પરં સઙ્કુપિતં ઞત્વા, યો સતો ઉપસમ્મતિ.

‘‘ઉભિન્નં તિકિચ્છન્તાનં, અત્તનો ચ પરસ્સ ચ;

જના મઞ્ઞન્તિ બાલોતિ, યે ધમ્મસ્સ અકોવિદા’’તિ.

એવં વુત્તે, અક્કોસકભારદ્વાજો બ્રાહ્મણો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અભિક્કન્તં, ભો ગોતમ…પે… એસાહં ભવન્તં ગોતમં સરણં ગચ્છામિ ધમ્મઞ્ચ ભિક્ખુસઙ્ઘઞ્ચ. લભેય્યાહં, ભન્તે, ભોતો ગોતમસ્સ સન્તિકે પબ્બજ્જં, લભેય્યં ઉપસમ્પદ’’ન્તિ.

અલત્થ ખો અક્કોસકભારદ્વાજો બ્રાહ્મણો ભગવતો સન્તિકે પબ્બજ્જં, અલત્થ ઉપસમ્પદં. અચિરૂપસમ્પન્નો ખો પનાયસ્મા અક્કોસકભારદ્વાજો એકો વૂપકટ્ઠો અપ્પમત્તો આતાપી પહિતત્તો વિહરન્તો નચિરસ્સેવ – યસ્સત્થાય કુલપુત્તા સમ્મદેવ અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજન્તિ તદનુત્તરં – બ્રહ્મચરિયપરિયોસાનં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહાસિ. ‘‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં નાપરં ઇત્થત્તાયા’’તિ અબ્ભઞ્ઞાસિ. અઞ્ઞતરો ચ પનાયસ્મા ભારદ્વાજો અરહતં અહોસીતિ.

૩. અસુરિન્દકસુત્તં

૧૮૯. એકં સમયં ભગવા રાજગહે વિહરતિ વેળુવને કલન્દકનિવાપે. અસ્સોસિ ખો અસુરિન્દકભારદ્વાજો બ્રાહ્મણો – ‘‘ભારદ્વાજગોત્તો બ્રાહ્મણો કિર સમણસ્સ ગોતમસ્સ સન્તિકે અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતો’’તિ કુપિતો અનત્તમનો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અસબ્ભાહિ ફરુસાહિ વાચાહિ અક્કોસતિ પરિભાસતિ. એવં વુત્તે, ભગવા તુણ્હી અહોસિ. અથ ખો અસુરિન્દકભારદ્વાજો બ્રાહ્મણો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘જિતોસિ, સમણ, જિતોસિ, સમણા’’તિ.

‘‘જયં વે મઞ્ઞતિ બાલો, વાચાય ફરુસં ભણં;

જયઞ્ચેવસ્સ તં હોતિ, યા તિતિક્ખા વિજાનતો.

‘‘તસ્સેવ તેન પાપિયો, યો કુદ્ધં પટિકુજ્ઝતિ;

કુદ્ધં અપ્પટિકુજ્ઝન્તો, સઙ્ગામં જેતિ દુજ્જયં.

‘‘ઉભિન્નમત્થં ચરતિ, અત્તનો ચ પરસ્સ ચ;

પરં સઙ્કુપિતં ઞત્વા, યો સતો ઉપસમ્મતિ.

‘‘ઉભિન્નં તિકિચ્છન્તાનં, અત્તનો ચ પરસ્સ ચ;

જના મઞ્ઞન્તિ બાલોતિ, યે ધમ્મસ્સ અકોવિદા’’તિ.

એવં વુત્તે, અસુરિન્દકભારદ્વાજો બ્રાહ્મણો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અભિક્કન્તં, ભો ગોતમ…પે… અબ્ભઞ્ઞાસિ. અઞ્ઞતરો ચ પનાયસ્મા ભારદ્વાજો અરહતં અહોસી’’તિ.

૪. બિલઙ્ગિકસુત્તં

૧૯૦. એકં સમયં ભગવા રાજગહે વિહરતિ વેળુવને કલન્દકનિવાપે. અસ્સોસિ ખો બિલઙ્ગિકભારદ્વાજો બ્રાહ્મણો – ‘‘ભારદ્વાજગોત્તો કિર બ્રાહ્મણો સમણસ્સ ગોતમસ્સ સન્તિકે અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતો’’તિ કુપિતો અનત્તમનો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા તુણ્હીભૂતો એકમન્તં અટ્ઠાસિ. અથ ખો ભગવા બિલઙ્ગિકસ્સ ભારદ્વાજસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ ચેતસા ચેતોપરિવિતક્કમઞ્ઞાય બિલઙ્ગિકં ભારદ્વાજં બ્રાહ્મણં ગાથાય અજ્ઝભાસિ –

‘‘યો અપ્પદુટ્ઠસ્સ નરસ્સ દુસ્સતિ,

સુદ્ધસ્સ પોસસ્સ અનઙ્ગણસ્સ;

તમેવ બાલં પચ્ચેતિ પાપં,

સુખુમો રજો પટિવાતંવ ખિત્તો’’તિ.

એવં વુત્તે, વિલઙ્ગિકભારદ્વાજો બ્રાહ્મણો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અભિક્કન્તં, ભો ગોતમ…પે… અબ્ભઞ્ઞાસિ. અઞ્ઞતરો ચ પનાયસ્મા ભારદ્વાજો અરહતં અહોસી’’તિ.

૫. અહિંસકસુત્તં

૧૯૧. સાવત્થિનિદાનં. અથ ખો અહિંસકભારદ્વાજો બ્રાહ્મણો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવતા સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો અહિંસકભારદ્વાજો બ્રાહ્મણો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અહિંસકાહં, ભો ગોતમ, અહિંસકાહં, ભો ગોતમા’’તિ.

‘‘યથા નામં તથા ચસ્સ, સિયા ખો ત્વં અહિંસકો;

યો ચ કાયેન વાચાય, મનસા ચ ન હિંસતિ;

સ વે અહિંસકો હોતિ, યો પરં ન વિહિંસતી’’તિ.

એવં વુત્તે, અહિંસકભારદ્વાજો બ્રાહ્મણો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અભિક્કન્તં, ભો ગોતમ…પે… અબ્ભઞ્ઞાસિ. અઞ્ઞતરો ચ પનાયસ્મા અહિંસકભારદ્વાજો અરહતં અહોસી’’તિ.

૬. જટાસુત્તં

૧૯૨. સાવત્થિનિદાનં. અથ ખો જટાભારદ્વાજો બ્રાહ્મણો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવતા સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો જટાભારદ્વાજો બ્રાહ્મણો ભગવન્તં ગાથાય અજ્ઝભાસિ –

‘‘અન્તોજટા બહિજટા, જટાય જટિતા પજા;

તં તં ગોતમ પુચ્છામિ, કો ઇમં વિજટયે જટ’’ન્તિ.

‘‘સીલે પતિટ્ઠાય નરો સપઞ્ઞો, ચિત્તં પઞ્ઞઞ્ચ ભાવયં;

આતાપી નિપકો ભિક્ખુ, સો ઇમં વિજટયે જટં.

‘‘યેસં રાગો ચ દોસો ચ, અવિજ્જા ચ વિરાજિતા;

ખીણાસવા અરહન્તો, તેસં વિજટિતા જટા.

‘‘યત્થ નામઞ્ચ રૂપઞ્ચ, અસેસં ઉપરુજ્ઝતિ;

પટિઘં રૂપસઞ્ઞા ચ, એત્થેસા છિજ્જતે જટા’’તિ.

એવં વુત્તે, જટાભારદ્વાજો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અભિક્કન્તં, ભો ગોતમ…પે… અઞ્ઞતરો ચ પનાયસ્મા ભારદ્વાજો અરહતં અહોસી’’તિ.

૭. સુદ્ધિકસુત્તં

૧૯૩. સાવત્થિનિદાનં. અથ ખો સુદ્ધિકભારદ્વાજો બ્રાહ્મણો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવતા સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો સુદ્ધિકભારદ્વાજો બ્રાહ્મણો ભગવતો સન્તિકે ઇમં ગાથં અજ્ઝભાસિ –

‘‘ન બ્રાહ્મણો [નાબ્રાહ્મણો (?)] સુજ્ઝતિ કોચિ, લોકે સીલવાપિ તપોકરં;

વિજ્જાચરણસમ્પન્નો, સો સુજ્ઝતિ ન અઞ્ઞા ઇતરા પજા’’તિ.

‘‘બહુમ્પિ પલપં જપ્પં, ન જચ્ચા હોતિ બ્રાહ્મણો;

અન્તોકસમ્બુ સઙ્કિલિટ્ઠો, કુહનં ઉપનિસ્સિતો.

‘‘ખત્તિયો બ્રાહ્મણો વેસ્સો, સુદ્દો ચણ્ડાલપુક્કુસો;

આરદ્ધવીરિયો પહિતત્તો, નિચ્ચં દળ્હપરક્કમો;

પપ્પોતિ પરમં સુદ્ધિં, એવં જાનાહિ બ્રાહ્મણા’’તિ.

એવં વુત્તે, સુદ્ધિકભારદ્વાજો બ્રાહ્મણો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અભિક્કન્તં, ભો ગોતમ…પે… અઞ્ઞતરો ચ પનાયસ્મા ભારદ્વાજો અરહતં અહોસી’’તિ.

૮. અગ્ગિકસુત્તં

૧૯૪. એકં સમયં ભગવા રાજગહે વિહરતિ વેળુવને કલન્દકનિવાપે. તેન ખો પન સમયેન અગ્ગિકભારદ્વાજસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ સપ્પિના પાયસો સન્નિહિતો હોતિ – ‘‘અગ્ગિં જુહિસ્સામિ, અગ્ગિહુત્તં પરિચરિસ્સામી’’તિ.

અથ ખો ભગવા પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય રાજગહં પિણ્ડાય પાવિસિ. રાજગહે સપદાનં પિણ્ડાય ચરમાનો યેન અગ્ગિકભારદ્વાજસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ નિવેસનં તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા એકમન્તં અટ્ઠાસિ. અદ્દસા ખો અગ્ગિકભારદ્વાજો બ્રાહ્મણો ભગવન્તં પિણ્ડાય ઠિતં. દિસ્વાન ભગવન્તં ગાથાય અજ્ઝભાસિ –

‘‘તીહિ વિજ્જાહિ સમ્પન્નો, જાતિમા સુતવા બહૂ;

વિજ્જાચરણસમ્પન્નો, સોમં ભુઞ્જેય્ય પાયસ’’ન્તિ.

‘‘બહુમ્પિ પલપં જપ્પં, ન જચ્ચા હોતિ બ્રાહ્મણો;

અન્તોકસમ્બુ સંકિલિટ્ઠો, કુહનાપરિવારિતો.

‘‘પુબ્બેનિવાસં યો વેદી, સગ્ગાપાયઞ્ચ પસ્સતિ;

અથો જાતિક્ખયં પત્તો, અભિઞ્ઞાવોસિતો મુનિ.

‘‘એતાહિ તીહિ વિજ્જાહિ, તેવિજ્જો હોતિ બ્રાહ્મણો;

વિજ્જાચરણસમ્પન્નો, સોમં ભુઞ્જેય્ય પાયસ’’ન્તિ.

‘‘ભુઞ્જતુ ભવં ગોતમો. બ્રાહ્મણો ભવ’’ન્તિ.

‘‘ગાથાભિગીતં મે અભોજનેય્યં,

સમ્પસ્સતં બ્રાહ્મણ નેસ ધમ્મો;

ગાથાભિગીતં પનુદન્તિ બુદ્ધા,

ધમ્મે સતિ બ્રાહ્મણ વુત્તિરેસા.

‘‘અઞ્ઞેન ચ કેવલિનં મહેસિં,

ખીણાસવં કુક્કુચ્ચવૂપસન્તં;

અન્નેન પાનેન ઉપટ્ઠહસ્સુ,

ખેત્તઞ્હિ તં પુઞ્ઞપેક્ખસ્સ હોતી’’તિ.

એવં વુત્તે, અગ્ગિકભારદ્વાજો બ્રાહ્મણો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અભિક્કન્તં, ભો ગોતમ…પે… અઞ્ઞતરો ચ પનાયસ્મા અગ્ગિકભારદ્વાજો અરહતં અહોસી’’તિ.

૯. સુન્દરિકસુત્તં

૧૯૫. એકં સમયં ભગવા કોસલેસુ વિહરતિ સુન્દરિકાય નદિયા તીરે. તેન ખો પન સમયેન સુન્દરિકભારદ્વાજો બ્રાહ્મણો સુન્દરિકાય નદિયા તીરે અગ્ગિં જુહતિ, અગ્ગિહુત્તં પરિચરતિ. અથ ખો સુન્દરિકભારદ્વાજો બ્રાહ્મણો અગ્ગિં જુહિત્વા અગ્ગિહુત્તં પરિચરિત્વા ઉટ્ઠાયાસના સમન્તા ચતુદ્દિસા અનુવિલોકેસિ – ‘‘કો નુ ખો ઇમં હબ્યસેસં ભુઞ્જેય્યા’’તિ? અદ્દસા ખો સુન્દરિકભારદ્વાજો બ્રાહ્મણો ભગવન્તં અઞ્ઞતરસ્મિં રુક્ખમૂલે સસીસં પારુતં નિસિન્નં. દિસ્વાન વામેન હત્થેન હબ્યસેસં ગહેત્વા દક્ખિણેન હત્થેન કમણ્ડલું ગહેત્વા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ. અથ ખો ભગવા સુન્દરિકભારદ્વાજસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ પદસદ્દેન સીસં વિવરિ. અથ ખો સુન્દરિકભારદ્વાજો બ્રાહ્મણો ‘મુણ્ડો અયં ભવં, મુણ્ડકો અયં ભવ’ન્તિ તતોવ પુન નિવત્તિતુકામો અહોસિ. અથ ખો સુન્દરિકભારદ્વાજસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ એતદહોસિ – ‘મુણ્ડાપિ હિ ઇધેકચ્ચે બ્રાહ્મણા ભવન્તિ; યંનૂનાહં તં ઉપસઙ્કમિત્વા જાતિં પુચ્છેય્ય’ન્તિ.

અથ ખો સુન્દરિકભારદ્વાજો બ્રાહ્મણો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં એતદવોચ – ‘કિંજચ્ચો ભવ’ન્તિ?

‘‘મા જાતિં પુચ્છ ચરણઞ્ચ પુચ્છ,

કટ્ઠા હવે જાયતિ જાતવેદો;

નીચાકુલીનોપિ મુનિ ધિતિમા,

આજાનીયો હોતિ હિરીનિસેધો.

‘‘સચ્ચેન દન્તો દમસા ઉપેતો,

વેદન્તગૂ વુસિતબ્રહ્મચરિયો;

યઞ્ઞોપનીતો તમુપવ્હયેથ,

કાલેન સો જુહતિ દક્ખિણેય્યે’’તિ.

‘‘અદ્ધા સુયિટ્ઠં સુહુતં મમ યિદં,

યં તાદિસં વેદગુમદ્દસામિ;

તુમ્હાદિસાનઞ્હિ અદસ્સનેન,

અઞ્ઞો જનો ભુઞ્જતિ હબ્યસેસ’’ન્તિ.

‘‘ભુઞ્જતુ ભવં ગોતમો. બ્રાહ્મણો ભવ’’ન્તિ.

‘‘ગાથાભિગીતં મે અભોજનેય્યં,

સમ્પસ્સતં બ્રાહ્મણ નેસ ધમ્મો;

ગાથાભિગીતં પનુદન્તિ બુદ્ધા,

ધમ્મે સતિ બ્રાહ્મણ વુત્તિરેસા.

‘‘અઞ્ઞેન ચ કેવલિનં મહેસિં,

ખીણાસવં કુક્કુચ્ચવૂપસન્તં;

અન્નેન પાનેન ઉપટ્ઠહસ્સુ,

ખેત્તઞ્હિ તં પુઞ્ઞપેક્ખસ્સ હોતી’’તિ.

‘‘અથ કસ્સ ચાહં, ભો ગોતમ, ઇમં હબ્યસેસં દમ્મી’’તિ? ‘‘ન ખ્વાહં, બ્રાહ્મણ, પસ્સામિ સદેવકે લોકે સમારકે સબ્રહ્મકે સસ્સમણબ્રાહ્મણિયા પજાય સદેવમનુસ્સાય યસ્સેસો હબ્યસેસો ભુત્તો સમ્મા પરિણામં ગચ્છેય્ય અઞ્ઞત્ર, બ્રાહ્મણ, તથાગતસ્સ વા તથાગતસાવકસ્સ વા. તેન હિ ત્વં, બ્રાહ્મણ, તં હબ્યસેસં અપ્પહરિતે વા છડ્ડેહિ અપ્પાણકે વા ઉદકે ઓપિલાપેહી’’તિ.

અથ ખો સુન્દરિકભારદ્વાજો બ્રાહ્મણો તં હબ્યસેસં અપ્પાણકે ઉદકે ઓપિલાપેસિ. અથ ખો સો હબ્યસેસો ઉદકે પક્ખિત્તો ચિચ્ચિટાયતિ ચિટિચિટાયતિ સન્ધૂપાયતિ સમ્પધૂપાયતિ. સેય્યથાપિ નામ ફાલો [લોહો (ક.)] દિવસંસન્તત્તો [દિવસસન્તત્તો (સી. સ્યા. કં. પી.)] ઉદકે પક્ખિત્તો ચિચ્ચિટાયતિ ચિટિચિટાયતિ સન્ધૂપાયતિ સમ્પધૂપાયતિ; એવમેવ સો હબ્યસેસો ઉદકે પક્ખિત્તો ચિચ્ચિટાયતિ ચિટિચિટાયતિ સન્ધૂપાયતિ સમ્પધૂપાયતિ.

અથ ખો સુન્દરિકભારદ્વાજો બ્રાહ્મણો સંવિગ્ગો લોમહટ્ઠજાતો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા એકમન્તં અટ્ઠાસિ. એકમન્તં ઠિતં ખો સુન્દરિકભારદ્વાજં બ્રાહ્મણં ભગવા ગાથાહિ અજ્ઝભાસિ –

‘‘મા બ્રાહ્મણ દારુ સમાદહાનો,

સુદ્ધિં અમઞ્ઞિ બહિદ્ધા હિ એતં;

ન હિ તેન સુદ્ધિં કુસલા વદન્તિ,

યો બાહિરેન પરિસુદ્ધિમિચ્છે.

‘‘હિત્વા અહં બ્રાહ્મણ દારુદાહં

અજ્ઝત્તમેવુજ્જલયામિ [અજ્ઝત્તમેવ જલયામિ (સી. સ્યા. કં. પી.)] જોતિં;

નિચ્ચગ્ગિની નિચ્ચસમાહિતત્તો,

અરહં અહં બ્રહ્મચરિયં ચરામિ.

‘‘માનો હિ તે બ્રાહ્મણ ખારિભારો,

કોધો ધુમો ભસ્મનિ મોસવજ્જં;

જિવ્હા સુજા હદયં જોતિઠાનં,

અત્તા સુદન્તો પુરિસસ્સ જોતિ.

‘‘ધમ્મો રહદો બ્રાહ્મણ સીલતિત્થો,

અનાવિલો સબ્ભિ સતં પસત્થો;

યત્થ હવે વેદગુનો સિનાતા,

અનલ્લગત્તાવ [અનલ્લીનગત્તાવ (સી. પી. ક.)] તરન્તિ પારં.

‘‘સચ્ચં ધમ્મો સંયમો બ્રહ્મચરિયં,

મજ્ઝે સિતા બ્રાહ્મણ બ્રહ્મપત્તિ;

સ તુજ્જુભૂતેસુ નમો કરોહિ,

તમહં નરં ધમ્મસારીતિ બ્રૂમી’’તિ.

એવં વુત્તે, સુન્દરિકભારદ્વાજો બ્રાહ્મણો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અભિક્કન્તં, ભો ગોતમ…પે… અઞ્ઞતરો ચ પનાયસ્મા ભારદ્વાજો અરહતં અહોસી’’તિ.

૧૦. બહુધીતરસુત્તં

૧૯૬. એકં સમયં ભગવા કોસલેસુ વિહરતિ અઞ્ઞતરસ્મિં વનસણ્ડે. તેન ખો પન સમયેન અઞ્ઞતરસ્સ ભારદ્વાજગોત્તસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ ચતુદ્દસ બલીબદ્દા નટ્ઠા હોન્તિ. અથ ખો ભારદ્વાજગોત્તો બ્રાહ્મણો તે બલીબદ્દે ગવેસન્તો યેન સો વનસણ્ડો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા અદ્દસ ભગવન્તં તસ્મિં વનસણ્ડે નિસિન્નં પલ્લઙ્કં આભુજિત્વા ઉજું કાયં પણિધાય પરિમુખં સતિં ઉપટ્ઠપેત્વા. દિસ્વાન યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવતો સન્તિકે ઇમા ગાથાયો અભાસિ –

‘‘ન હિ નૂનિમસ્સ [નહનૂનિમસ્સ (સી. સ્યા. કં.)] સમણસ્સ, બલીબદ્દા ચતુદ્દસ;

અજ્જસટ્ઠિં ન દિસ્સન્તિ, તેનાયં સમણો સુખી.

‘‘ન હિ નૂનિમસ્સ સમણસ્સ, તિલાખેત્તસ્મિ પાપકા;

એકપણ્ણા દુપણ્ણા [દ્વિપણ્ણા (સી. પી.)] ચ, તેનાયં સમણો સુખી.

‘‘ન હિ નૂનિમસ્સ સમણસ્સ, તુચ્છકોટ્ઠસ્મિ મૂસિકા;